{"id":356,"date":"2025-05-07T09:48:30","date_gmt":"2025-05-07T02:48:30","guid":{"rendered":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/2025\/05\/07\/cao-van-nghiep-dia-phan-thon-tan-thuan-dong-nam-1836\/"},"modified":"2025-05-07T09:48:30","modified_gmt":"2025-05-07T02:48:30","slug":"cao-van-nghiep-dia-phan-thon-tan-thuan-dong-nam-1836","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/2025\/05\/07\/cao-van-nghiep-dia-phan-thon-tan-thuan-dong-nam-1836\/","title":{"rendered":"Cao V\u0103n Nghi\u1ec7p \u2013 \u0110\u1ecaA PH\u1eacN TH\u00d4N T\u00c2N THU\u1eacN \u0110\u00d4NG N\u0102M 1836"},"content":{"rendered":"<div>\n<h3 class=\"wp-block-heading\" id=\"\u00abRlaimqaqdfiqapapd5aq\u00bb\"><strong><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/ca.vang.777?__cft__%5B0%5D=AZWyS0zzxdt6aDS5PaHFyGelrotLUZkxiRfBnZSDp96fnBhBpgkgMVXBAEOd-TZzKZMuSDUrsWt1PZWXoZFDwr4iHL__ZQFnq9oYOL-Mxx-VWyCQMWNba1qtfhQgzsrHd58&amp;__tn__=-%5DC%2CP-R\">C\u00e1 V\u00e0ng<\/a><\/strong>\u00a0c\u00f9ng v\u1edbi\u00a0<strong><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/buutho.quach?__cft__%5B0%5D=AZWyS0zzxdt6aDS5PaHFyGelrotLUZkxiRfBnZSDp96fnBhBpgkgMVXBAEOd-TZzKZMuSDUrsWt1PZWXoZFDwr4iHL__ZQFnq9oYOL-Mxx-VWyCQMWNba1qtfhQgzsrHd58&amp;__tn__=-%5DC%2CP-R\">Buu Tho Quach<\/a><\/strong>\u00a0v\u00e0\u00a0<strong>3 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c<\/strong>.<\/h3>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" height=\"12\" width=\"12\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.facebook.com\/images\/assets_DO_NOT_HARDCODE\/facebook_icons\/star_filled_24_fds-gray-70.png\">Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/ca.vang.777\/posts\/pfbid0RmtYTRywQYb1VDkmStWXMXCtDiWqEjzZC5ybuKBts7Z1jwrGBP2QjQ59Y5uAqj82l?__cft__%5B0%5D=AZWyS0zzxdt6aDS5PaHFyGelrotLUZkxiRfBnZSDp96fnBhBpgkgMVXBAEOd-TZzKZMuSDUrsWt1PZWXoZFDwr4iHL__ZQFnq9oYOL-Mxx-VWyCQMWNba1qtfhQgzsrHd58&amp;__tn__=%2CO%2CP-R\">2 gi\u1edd<\/a>\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<\/p>\n<p>\u0110\u1ecaA PH\u1eacN TH\u00d4N T\u00c2N THU\u1eacN \u0110\u00d4NG N\u0102M 1836<\/p>\n<p>(T\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n T\u00e2y Xuy\u00ean, ph\u1ee7 Tuy Bi\u00ean, t\u1ec9nh An Giang)<\/p>\n<p>(B\u1ed5n c\u0169 so\u1ea1n l\u1ea1i)<\/p>\n<p>Theo Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c, trong Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed 1820 (Quy\u1ec3n 3), v\u00e0o n\u0103m Gia Long th\u1ee9 15 (1815), huy\u1ec7n V\u0129nh \u0110\u1ecbnh (ch\u01b0a chia t\u1ed5ng), ph\u1ee7 \u0110\u1ecbnh Vi\u1ec5n, tr\u1ea5n V\u0129nh Thanh, th\u00e0nh Gia \u0110\u1ecbnh, g\u1ed3m 35 th\u00f4n (25 th\u00f4n \u0111\u00e3 l\u1eadp t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc + 10 th\u00f4n m\u1edbi l\u1eadp) v\u00e0 2 x\u00f3m (\u0111i\u1ebfm \u576b). Trong s\u1ed1 c\u00e1c th\u00f4n \u0111\u00e3 l\u1eadp t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 1815 c\u00f3 th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng.<\/p>\n<p><span id=\"more-441\"><\/span><\/p>\n<p>\u0110\u1ebfn n\u0103m Minh M\u1ea1ng th\u1ee9 17 (1836), theo Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u trong cu\u1ed1n Nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u1ecba b\u1ea1 tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u2013 An Giang (Nxb Tp. HCM, n\u0103m 1994), T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng l\u00e0 1 trong s\u1ed1 13 th\u00f4n thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n T\u00e2y Xuy\u00ean, ph\u1ee7 Tuy Bi\u00ean, t\u1ec9nh An Giang. Trong s\u1ed1 13 th\u00f4n \u0111\u00f3, c\u00f3 9 th\u00f4n c\u00f2n \u0111\u1ecba b\u1ea1: M\u1ef9 Ph\u01b0\u1edbc, M\u1ef9 Thanh, T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng, Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung, Tho\u1ea1i S\u01a1n, Th\u1edbi Thu\u1eadn, V\u0129nh Ch\u00e1nh, V\u0129nh Ph\u00fa, V\u0129nh Trinh; 4 th\u00f4n m\u1ea5t \u0111\u1ecba b\u1ea1: M\u1ef9 \u0110\u1ee9c, Ph\u00fa Ho\u00e0, T\u00e2n L\u1ed9c, Th\u1edbi H\u01b0ng (S\u0111d, tr. 164, 165, 166, 254).<\/p>\n<p>Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u n\u00f3i nh\u01b0 v\u1eady, c\u00f2n theo ch\u00fang t\u00f4i, v\u00e0o n\u0103m 1836, t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc ch\u1ec9 c\u00f3 11 th\u00f4n, g\u1ed3m 9 th\u00f4n c\u00f2n \u0111\u1ecba b\u1ea1: M\u1ef9 Ph\u01b0\u1edbc, M\u1ef9 Thanh, T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng, Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung, Tho\u1ea1i S\u01a1n, Th\u1edbi Thu\u1eadn, V\u0129nh Ch\u00e1nh, V\u0129nh Ph\u00fa, V\u0129nh Trinh; 2 th\u00f4n m\u1ea5t \u0111\u1ecba b\u1ea1: M\u1ef9 \u0110\u1ee9c, Ph\u00fa H\u00f2a; ri\u00eang 2 th\u00f4n T\u00e2n L\u1ed9c v\u00e0 Th\u1edbi H\u01b0ng v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u1ecba b\u1ea1 nh\u01b0ng kh\u00f4ng thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc: th\u00f4n T\u00e2n L\u1ed9c thu\u1ed9c t\u1ed5ng An Ph\u00fa, huy\u1ec7n \u0110\u00f4ng Xuy\u00ean, ph\u1ee7 Tuy Bi\u00ean; th\u00f4n Th\u1edbi H\u01b0ng thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Th\u1edbi, huy\u1ec7n V\u0129nh \u0110\u1ecbnh, ph\u1ee7 T\u00e2n Th\u00e0nh.<\/p>\n<p>V\u1ec1 \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng, Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u \u0111\u00e3 tr\u00edch d\u1ecbch nh\u01b0 sau:<\/p>\n<p>\u201cT\u00c2N THU\u1eacN \u0110\u00d4NG th\u00f4n, \u1edf 4 x\u1ee9 C\u1ea7n Th\u01a1, C\u00e1i K\u1ef3, Tham \u0110\u00f4n, C\u00e1i R\u1eadp (B\u1ea3n \u0111\u1ed3 ghi l\u00e0 C\u00e1i K\u00e8, Tham R\u00f4n\u2026).<\/p>\n<p>. \u0110\u00f4ng gi\u00e1p B\u1eafc D\u01b0\u01a1ng v\u00e0 \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n Th\u1edbi H\u01b0ng.<\/p>\n<p>. T\u00e2y gi\u00e1p r\u1ea1ch C\u00e1 H\u00fa v\u00e0 \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung.<\/p>\n<p>. Nam gi\u00e1p r\u1eebng.<\/p>\n<p>. B\u1eafc gi\u00e1p s\u00f4ng\u201d. (S\u0111d, tr.256).<\/p>\n<p>D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y ch\u00fang t\u00f4i xin ch\u00e9p nguy\u00ean v\u0103n, t\u1ea1m phi\u00ean \u00e2m, t\u1ea1m d\u1ecbch ch\u00fa 5 \u0111o\u1ea1n trong \u0111\u1ecba b\u1ea1 th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng \u65b0\u9806\u6771, t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc \u5b9a\u798f, huy\u1ec7n T\u00e2y Xuy\u00ean \u897f\u5ddd, ph\u1ee7 Tuy Bi\u00ean \u7d8f\u908a, t\u1ec9nh An Giang \u5b89\u6c5f do th\u00f4n tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n \u0110\u1ed1c T\u00edn \u962e\u7be4\u4fe1 v\u00e0 d\u1ecbch m\u1ee5c Th\u00e1i V\u0103n S\u01a1n \u8521\u6587\u5c71 \u0111\u1ed3ng khai b\u1ea9m, Nguy\u1ec5n V\u0103n Tuy\u00ean \u962e\u6587\u5ba3 bi\u00ean ch\u00e9p.<\/p>\n<p>NGUY\u00caN V\u0102N<\/p>\n<p>\u672c\u6751\u5730\u5206\u82b9\u82f4, \u4e10\u68cb, \u8caa[\u6c35\u6566], \u4e10\ud84d\ude6b\u8a72\u8086\u8655<\/p>\n<p>\u6771\u8fd1\u5317\u694a\u6cb1, \u4f86\u6cf0\u8208\u6751\u5730\u5206,<\/p>\n<p>\u897f\u8fd1\ud867\udd5c[\u9b5a\u4e4e]\u6cb1, \u4f86\u76db\u548c\u4e2d\u6751\u5730\u5206,<\/p>\n<p>\u5357\u8fd1\u6797,<\/p>\n<p>\u5317\u8fd1\u5927\u6c5f.<\/p>\n<p>\u82b9\u82f4\u8655<\/p>\n<p>\u6771\u8fd1\u4e10\u68cb\u8655,<\/p>\n<p>\u897f\u8fd1\ud867\udd5c[\u9b5a\u4e4e]\u6cb1, \u4f86\u76db\u548c\u4e2d\u6751\u5730\u5206,<\/p>\n<p>\u5357\u8fd1\u6797,<\/p>\n<p>\u5317\u8fd1\u5927\u6c5f.<\/p>\n<p>\u4e10\u68cb\u8655<\/p>\n<p>\u6771\u8fd1\u8caa[\u6c35\u6566]\u8655,<\/p>\n<p>\u897f\u8fd1\u82b9\u82f4\u8655,<\/p>\n<p>\u5357\u8fd1\u6797,<\/p>\n<p>\u5317\u8fd1\u5927\u6c5f.<\/p>\n<p>\u8caa[\u6c35\u6566]\u8655<\/p>\n<p>\u6771\u8fd1\u4e10\ud84d\ude6b\u8655,<\/p>\n<p>\u897f\u8fd1\u4e10\u68cb\u8655<\/p>\n<p>\u5357\u8fd1\u6797,<\/p>\n<p>\u5317\u8fd1\u5927\u6c5f.<\/p>\n<p>\u4e10\ud84d\ude6b\u8655<\/p>\n<p>\u6771\u8fd1\u5317\u694a\u6cb1, \u4f86\u6cf0\u8208\u6751\u5730\u5206,<\/p>\n<p>\u897f\u8fd1\u8caa[\u6c35\u6566]\u8655,<\/p>\n<p>\u5357\u8fd1\u6797,<\/p>\n<p>\u5317\u8fd1\u5927\u6c5f.<\/p>\n<p>T\u1ea0M PHI\u00caN \u00c2M<\/p>\n<p>B\u1ed5n th\u00f4n \u0111\u1ecba ph\u1eadn C\u1ea7n Th\u01a1, C\u00e1i K\u00e8, Tham R\u00f4n, C\u00e1i S\u1ed9p cai t\u1ee9 x\u1ee9<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng c\u1eadn B\u1eafc D\u00e0ng \u0111\u00e0, lai Th\u1edbi H\u01b0ng th\u00f4n \u0111\u1ecba ph\u1eadn,<\/p>\n<p>T\u00e2y c\u1eadn C\u00e1 H\u00f4 \u0111\u00e0, lai Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung th\u00f4n \u0111\u1ecba ph\u1eadn,<\/p>\n<p>Nam c\u1eadn l\u00e2m,<\/p>\n<p>B\u1eafc c\u1eadn \u0111\u1ecba giang.<\/p>\n<p>* C\u1ea7n Th\u01a1 x\u1ee9<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng c\u1eadn C\u00e1i K\u00e8 x\u1ee9,<\/p>\n<p>T\u00e2y c\u1eadn C\u00e1 H\u00f4 \u0111\u00e0, l\u1ea1i Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung th\u00f4n \u0111\u1ecba ph\u1eadn,<\/p>\n<p>Nam c\u1eadn l\u00e2m,<\/p>\n<p>B\u1eafc c\u1eadn \u0111\u1ea1i giang.<\/p>\n<p>* C\u00e1i K\u00e8 x\u1ee9<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng c\u1eadn Tham R\u00f4n x\u1ee9,<\/p>\n<p>T\u00e2y c\u1eadn C\u1ea7n Th\u01a1 x\u1ee9,<\/p>\n<p>Nam c\u1eadn l\u00e2m,<\/p>\n<p>B\u1eafc c\u1eadn \u0111\u1ea1i giang.<\/p>\n<p>* Tham R\u00f4n x\u1ee9<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng c\u1eadn C\u00e1i S\u1ed9p x\u1ee9,<\/p>\n<p>T\u00e2y c\u1eadn C\u00e1i K\u00e8 x\u1ee9,<\/p>\n<p>Nam c\u1eadn l\u00e2m,<\/p>\n<p>B\u1eafc c\u1eadn \u0111\u1ea1i giang.<\/p>\n<p>* C\u00e1i S\u1ed9p x\u1ee9<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng c\u1eadn B\u1eafc D\u00e0ng x\u1ee9, lai Th\u1edbi H\u01b0ng th\u00f4n \u0111\u1ecba ph\u1eadn,<\/p>\n<p>T\u00e2y c\u1eadn Tham R\u00f4n x\u1ee9,<\/p>\n<p>B\u1eafc c\u1eadn l\u00e2m,<\/p>\n<p>Nam c\u1eadn \u0111\u1ea1i giang.<\/p>\n<p>T\u1ea0M D\u1ecaCH<\/p>\n<p>\u0110\u1ecba ph\u1eadn b\u1ed5n th\u00f4n \u1edf b\u1ed1n x\u1ee9 C\u1ea7n Th\u01a1[1], C\u00e1i K\u00e8[2], Tham R\u00f4n[3], C\u00e1i S\u1ed9p[4],<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng gi\u00e1p r\u1ea1ch B\u1eafc D\u00e0ng[5], l\u1ea1i gi\u00e1p \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n Th\u1edbi H\u01b0ng[6],<\/p>\n<p>T\u00e2y gi\u00e1p r\u1ea1ch C\u00e1 H\u00f4[7], l\u1ea1i gi\u00e1p \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung[8],<\/p>\n<p>Nam gi\u00e1p r\u1eebng,<\/p>\n<p>B\u1eafc gi\u00e1p s\u00f4ng l\u1edbn[9].<\/p>\n<p>* X\u1ee9 C\u1ea7n Th\u01a1<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng gi\u00e1p x\u1ee9 C\u00e1i K\u00e8,<\/p>\n<p>T\u00e2y gi\u00e1p r\u1ea1ch C\u00e1 H\u00f4, l\u1ea1i gi\u00e1p \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung,<\/p>\n<p>Nam gi\u00e1p r\u1eebng,<\/p>\n<p>B\u1eafc gi\u00e1p s\u00f4ng l\u1edbn.<\/p>\n<p>* X\u1ee9 C\u00e1i K\u00e8<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng gi\u00e1p x\u1ee9 Tham R\u00f4n,<\/p>\n<p>T\u00e2y gi\u00e1p x\u1ee9 C\u1ea7n Th\u01a1,<\/p>\n<p>Nam gi\u00e1p r\u1eebng,<\/p>\n<p>B\u1eafc gi\u00e1p s\u00f4ng l\u1edbn.<\/p>\n<p>* X\u1ee9 Tham R\u00f4n<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng gi\u00e1p x\u1ee9 C\u00e1i S\u1ed9p,<\/p>\n<p>T\u00e2y gi\u00e1p x\u1ee9 C\u00e1i K\u00e8,<\/p>\n<p>Nam gi\u00e1p r\u1eebng,<\/p>\n<p>B\u1eafc gi\u00e1p s\u00f4ng l\u1edbn.<\/p>\n<p>* X\u1ee9 C\u00e1i S\u1ed9p<\/p>\n<p>\u0110\u00f4ng gi\u00e1p x\u1ee9 B\u1eafc D\u00e0ng, l\u1ea1i gi\u00e1p \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n Th\u1edbi H\u01b0ng,<\/p>\n<p>T\u00e2y gi\u00e1p x\u1ee9 Tham R\u00f4n,<\/p>\n<p>B\u1eafc gi\u00e1p r\u1eebng,<\/p>\n<p>Nam gi\u00e1p s\u00f4ng l\u1edbn.<\/p>\n<p>T\u1ea0M CH\u00da GI\u1ea2I:<\/p>\n<p>[1] X\u1ee9 C\u1ea7n Th\u01a1: T\u1eeb \u201cx\u1ee9\u201d \u1edf \u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u x\u00f3m. X\u1ee9 C\u1ea7n Th\u01a1 c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u l\u00e0 x\u00f3m d\u00e2n \u1edf l\u01b0u v\u1ef1c r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1. Con r\u1ea1ch n\u00e0y, tr\u00ean B\u1ea3n \u0111\u1ed3 \u0111\u1ecba h\u00ecnh h\u1ea1t tham bi\u1ec7n Long Xuy\u00ean n\u0103m 1886 (Plan topographique de l\u2019arrondissement de Longxuyen) \u2013 \u1edf sau g\u1ecdi t\u1eaft l\u00e0 B\u1ea3n \u0111\u1ed3 Long Xuy\u00ean 1886 \u2013 ghi l\u00e0 C\u1ea7n Th\u01a1 B\u00e9. Nh\u01b0 v\u1eady, tr\u1ec5 l\u1eafm l\u00e0 v\u00e0o n\u0103m 1886, r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u00e1n th\u00eam ch\u1eef \u201cB\u00e9\u201d, c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t v\u1edbi r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1 \u1edf C\u1ea7n Th\u01a1. C\u0169ng theo b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y, kho\u1ea3ng g\u1ea7n cu\u1ed1i r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1 B\u00e9 c\u00f3 m\u1ed9t khu v\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u00e0 \u201cEnclave\u201d. R\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e2y c\u1ee5m d\u00e2n c\u01b0 ng\u01b0\u1eddi Khmer. V\u00e0 r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ean C\u1ea7n Th\u01a1 (ti\u1ec1n th\u00e2n c\u1ee7a C\u1ea7n Th\u01a1 B\u00e9) c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 Kantho \u1780\u1793\u17d2\u1792\u179a ngh\u0129a l\u00e0 c\u00e1 s\u1eb7c r\u1eb1n, c\u00f3 n\u01a1i g\u1ecdi l\u00e0 c\u00e1 l\u00f2 tho.<\/p>\n<p>[2] X\u1ee9 C\u00e1i K\u00e8: l\u00e0 x\u00f3m d\u00e2n \u1edf l\u01b0u v\u1ef1c r\u1ea1ch C\u00e1i K\u00e8. Ch\u1eef \u68cb c\u00f3 kh\u00e1 nhi\u1ec1u \u00e2m, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 c\u1ea3 \u00e2m \u201ck\u1ef3\u201d v\u00e0 \u00e2m \u201ck\u00e8\u201d, Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u ch\u1ecdn \u00e2m \u201ck\u1ef3\u201d, ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ecdn \u00e2m \u201ck\u00e8\u201d v\u00ec t\u00ean r\u1ea1ch C\u00e1i K\u00e8 \u0111\u01b0\u1ee3c ghi tr\u00ean B\u1ea3n \u0111\u1ed3 Long Xuy\u00ean 1886. K\u00e8 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 c\u00e2y k\u00e8, c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 c\u00e2y k\u00e8 nam, c\u00e2y l\u00e1 n\u00f3n; l\u00e1 th\u01b0\u1eddng d\u00f9ng l\u1ee3p nh\u00e0, l\u00e0m n\u00f3n, l\u00e0m ch\u1ed5i; t\u00ean khoa h\u1ecdc l\u00e0 Livistona saribus, h\u1ecd Arecaceae (Cau d\u1eeba). R\u1ea1ch C\u00e1i K\u00e8 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi g\u1ecdi l\u00e0 r\u1ea1ch C\u1ea3 K\u00e8.<\/p>\n<p>[3] X\u1ee9 Tham R\u00f4n: l\u00e0 x\u00f3m d\u00e2n \u1edf l\u01b0u v\u1ef1c r\u1ea1ch Tham R\u00f4n. Ch\u1eef [\u6c35\u6566] (g\u1ed3m b\u1ed9 \u201cthu\u1ef7\u201d \u6c35 b\u00ean tr\u00e1i + ch\u1eef \u201c\u0111\u00f4n\u201d \u6566 b\u00ean ph\u1ea3i), Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u phi\u00ean \u0111\u1ecdc l\u00e0 \u201c\u0111\u00f4n\u201d, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ecdc l\u00e0 \u201cr\u00f4n\u201d v\u00ec ch\u1eef \u201c\u0111\u00f4n\u201d \u6566 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng l\u00e0m \u00e2m ph\u00f9 cho ch\u1eef \u201cr\u1ed5n\u201d (g\u1ed3m b\u1ed9 \u201ckh\u1ea9u\u201d \u53e3 b\u00ean tr\u00e1i + ch\u1eef \u201c\u0111\u00f4n\u201d \u6566 b\u00ean ph\u1ea3i). V\u1ea3 l\u1ea1i t\u00ean r\u1ea1ch Tham R\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c ghi tr\u00ean B\u1ea3n \u0111\u1ed3 Long Xuy\u00ean 1886 v\u00e0 trong cu\u1ed1n Monographie de la Province de Longxuy\u00ean (Cochinchine) \u9f8d\u5ddd\u7701 (\u00c9ditions du Moniteur de l\u2019Indochine, H\u00e0 N\u1ed9i, 1924) c\u1ee7a Victor Duvernoy. Tham R\u00f4n c\u00f2n l\u00e0 t\u00ean c\u1ea7u, t\u00ean ch\u1ee3, t\u00ean kinh (k\u00eanh). T\u00ean c\u1ea7u, t\u00ean r\u1ea1ch v\u00e0 t\u00ean kinh Tham R\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c ghi nh\u1eadn trong cu\u1ed1n Monographie de la Province de Longxuy\u00ean 1924. T\u00ean r\u1ea1ch v\u00e0 t\u00ean kinh Tham R\u00f4n c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c ghi nh\u1eadn trong cu\u1ed1n \u0110\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ch\u00ed t\u1ec9nh An Giang 1963. Kh\u00f4ng r\u00f5 t\u1eeb n\u0103m n\u00e0o, \u0111\u1ecba danh n\u00e0y \u0111\u1ed5i g\u1ecdi l\u00e0 Th\u01a1m R\u01a1m. D\u1ea7u b\u1ecb \u0111\u1ed5i t\u00ean nh\u01b0 v\u1eady, \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn c\u00f2n m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tu\u1ed5i c\u00f2n nh\u1edb \u0111\u1ebfn t\u00ean g\u1ecdi Tham R\u00f4n. Ngu\u1ed3n g\u1ed1c \u0111\u1ecba danh Tham R\u00f4n r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 do ti\u1ebfng Khmer S\u00e0mr\u00f4n \u179f\u17c6\u179a\u17c4\u1784 ngh\u0129a l\u00e0 c\u00e2y tr\u00f4m (m\u1ee7 tr\u00f4m th\u01b0\u1eddng d\u00f9ng l\u00e0m n\u01b0\u1edbc gi\u1ea3i kh\u00e1t).<\/p>\n<p>[4] X\u1ee9 C\u00e1i S\u1ed9p: thu\u1ed9c l\u01b0u v\u1ef1c r\u1ea1ch C\u00e1i S\u1ed9p. Ch\u1eef \ud84d\ude6b (g\u1ed3m b\u1ed9 \u201cm\u1ed9c\u201d \u6728 b\u00ean tr\u00e1i + ch\u1eef \u201cl\u1ea1p\u201d \u7b20 b\u00ean ph\u1ea3i) c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ecdc l\u00e0 \u201cs\u1ed9p\u201d ho\u1eb7c \u201cx\u1ed9p\u201d. C\u00f3 l\u1ebd do ch\u1eef \u201cl\u1ea1p\u201d \u7b20 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ecdc l\u00e0 \u201cr\u1eadp\u201d (\u00e2m N\u00f4m) n\u00ean Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u \u0111\u1ecdc ch\u1eef \ud84d\ude6b l\u00e0 \u201cr\u1eadp\u201d. S\u1ed9p c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 c\u00e2y s\u1ed9p, t\u00ean khoa h\u1ecdc l\u00e0 Ficus pisocarpa. R\u1ea1ch C\u00e1i S\u1ed9p l\u00e0 m\u1ed9t chi l\u01b0u c\u1ee7a r\u1ea1ch B\u1eafc D\u00e0ng.<\/p>\n<p>[5] R\u1ea1ch B\u1eafc D\u00e0ng: Ch\u1eef \u694a c\u00f3 \u00e2m H\u00e1n Vi\u1ec7t l\u00e0 \u201cd\u01b0\u01a1ng\u201d, \u00e2m N\u00f4m l\u00e0 \u201cd\u01b0\u01a1ng\u201d, \u201cd\u00e0ng\u201d, \u201cthang\u201d, Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u ch\u1ecdn \u00e2m \u201cd\u01b0\u01a1ng\u201d, ch\u00fang t\u00f4i t\u1ea1m ch\u1ecdn \u00e2m \u201cd\u00e0ng\u201d. T\u00ean r\u1ea1ch n\u00e0y, tr\u00ean B\u1ea3n \u0111\u1ed3 \u0111\u1ecba h\u00ecnh h\u1ea1t tham bi\u1ec7n C\u1ea7n Th\u01a1 1890 (Plan topographique de l\u2019arrondissement de Cantho) ghi l\u00e0 R. B\u00e1c V\u00e0ng, tr\u00ean B\u1ea3n \u0111\u1ed3 t\u1ec9nh C\u1ea7n Th\u01a1 1910 (Carte de la province de Cantho 1910) ghi l\u00e0 R. B\u1eafc v\u00e0ng. Ng\u00e0y nay, con r\u1ea1ch n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 B\u1eafc V\u00e0ng.<\/p>\n<p>[6] Th\u00f4n Th\u1edbi H\u01b0ng: V\u00e0o n\u0103m 1836, th\u00f4n n\u00e0y thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Th\u1edbi, huy\u1ec7n V\u0129nh \u0110\u1ecbnh, ph\u1ee7 T\u00e2n Th\u00e0nh, t\u1ec9nh An Giang. Ng\u00e0y nay, Th\u1edbi H\u01b0ng l\u00e0 m\u1ed9t x\u00e3 thu\u1ed9c huy\u1ec7n C\u1edd \u0110\u1ecf, th\u00e0nh ph\u1ed1 C\u1ea7n Th\u01a1.<\/p>\n<p>[7] R\u1ea1ch C\u00e1 H\u00f4: Ch\u1eef \u201ch\u00f4\u201d [\u9b5a\u4e4e] (g\u1ed3m b\u1ed9 \u201cng\u01b0\u201d \u9b5a b\u00ean tr\u00e1i + ch\u1eef \u201ch\u1ed3\u201d \u4e4e b\u00ean ph\u1ea3i), Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u \u0111\u1ecdc l\u00e0 \u201ch\u00fa\u201d, nh\u01b0ng tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf, t\u00ean con r\u1ea1ch n\u00e0y l\u00e0 C\u00e1 H\u00f4. R\u1ea1ch n\u00e0y nh\u1ecf c\u00f3 2 nh\u00e1nh, \u1edf kho\u1ea3ng gi\u1eefa r\u1ea1ch B\u00edt V\u00e0m v\u00e0 r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1 B\u00e9. Ph\u00eda b\u00ean c\u00f9 lao T\u00e2n L\u1ed9c c\u0169ng c\u00f3 r\u1ea1ch C\u00e1 H\u00f4. Hai v\u00e0m r\u1ea1ch C\u00e1 H\u00f4 g\u1ea7n nh\u01b0 \u0111\u1ed1i ngang nhau.<\/p>\n<p>[8] Th\u00f4n Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung: V\u00e0o n\u0103m 1836, th\u00f4n n\u00e0y c\u00f9ng t\u1ed5ng v\u1edbi th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng. Th\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c ban s\u1eafc th\u1ea7n v\u00e0o ng\u00e0y 29 th\u00e1ng 11 n\u0103m T\u1ef1 \u0110\u1ee9c th\u1ee9 5 (nh\u1eb1m 8-1-1953). Theo B\u1ea3n \u0111\u1ed3 Nam K\u1ef3 (Carte de la Cochinchine-fran\u00e7aise) \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 v\u1ebd n\u0103m 1874, t\u00ean Th\u1ea1nh H\u00f2a Trung v\u1eabn c\u00f2n. Kh\u00f4ng r\u00f5 v\u00e0o n\u0103m n\u00e0o, th\u00f4n n\u00e0y b\u1ecb chia t\u00e1ch th\u00e0nh 2 th\u00f4n: Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung Nh\u1ee9t v\u00e0 Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung Nh\u00ec. N\u0103m 1877, l\u00e0ng Th\u1ea1nh Ho\u00e0 Trung Nh\u00ec b\u1ecb t\u00e1ch m\u1ed9t ph\u1ea7n \u0111\u1ea5t \u0111\u1ec3 th\u00e0nh l\u1eadp l\u00e0ng Th\u1ea1nh An (xin \u0111\u1ee9ng l\u1ea7m v\u1edbi x\u00e3 Th\u1ea1nh An, huy\u1ec7n V\u0129nh Th\u1ea1nh, th\u00e0nh ph\u1ed1 C\u1ea7n Th\u01a1). C\u1ea3 3 l\u00e0ng Th\u1ea1nh H\u00f2a Trung Nh\u1ee9t, Th\u1ea1nh H\u00f2a Trung Nh\u00ec v\u00e0 Th\u1ea1nh An (t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh M\u1ef9, h\u1ea1t tham bi\u1ec7n Long Xuy\u00ean) \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c ghi t\u00f5 tr\u00ean B\u1ea3n \u0111\u1ed3 Long Xuy\u00ean 1886. Sau nhi\u1ec1u l\u1ea7n chia t\u00e1ch th\u00e0nh kh\u00e1 nhi\u1ec1u x\u00e3\/ ph\u01b0\u1eddng, ng\u00e0y nay c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 ph\u01b0\u1eddng thu\u1ed9c qu\u1eadn Th\u1ed1t N\u1ed1t, m\u1ed9t s\u1ed1 x\u00e3 thu\u1ed9c huy\u1ec7n C\u1edd \u0110\u1ecf v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 x\u00e3 thu\u1ed9c huy\u1ec7n V\u0129nh Th\u1ea1nh.<\/p>\n<p>[9] S\u00f4ng l\u1edbn: \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 s\u00f4ng H\u1eadu.<\/p>\n<p>N\u00d3I TH\u00caM<\/p>\n<p>\u1ede tr\u00ean ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 n\u00f3i, th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng thu\u1ed9c nh\u00f3m 25 th\u00f4n \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 1815, v\u00e0 v\u00e0o n\u0103m 1815 th\u00f4n n\u00e0y thu\u1ed9c huy\u1ec7n V\u0129nh \u0110\u1ecbnh, ph\u1ee7 \u0110\u1ecbnh Vi\u1ec5n, tr\u1ea5n V\u0129nh Thanh, th\u00e0nh Gia \u0110\u1ecbnh. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1832, khi t\u1ec9nh An Giang \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp th\u00ec th\u00f4n n\u00e0y thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n T\u00e2y Xuy\u00ean, ph\u1ee7 Tuy Bi\u00ean, t\u1ec9nh An Giang. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1853, th\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c ban S\u1eafc B\u1ed5n C\u1ea3nh Th\u00e0nh Ho\u00e0ng chi th\u1ea7n v\u00e0o ng\u00e0y 29 th\u00e1ng 11 n\u0103m T\u1ef1 \u0110\u1ee9c th\u1ee9 5 (nh\u1eb1m ng\u00e0y 8-1-1853 d\u01b0\u01a1ng l\u1ecbch). C\u0169ng nh\u01b0 nhi\u1ec1u s\u1eafc th\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c ban n\u0103m T\u1ef1 \u0110\u1ee9c th\u1ee9 5, S\u1eafc th\u1ea7n th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng ch\u1ec9 ghi T\u00e2y Xuy\u00ean huy\u1ec7n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng th\u00f4n \u897f\u5ddd\u7e23\u65b0\u9806\u6771\u6751, t\u1ee9c kh\u00f4ng ghi t\u00ean t\u1ed5ng v\u00e0 t\u00ean t\u1ec9nh.<\/p>\n<p>Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c ghi trong L\u00fd l\u1ecbch di t\u00edch l\u1ecbch s\u1eed \u2013 v\u0103n h\u00f3a \u0111\u00ecnh Thu\u1eadn H\u01b0ng do B\u1ea3o t\u00e0ng Th\u00e0nh ph\u1ed1 C\u1ea7n Th\u01a1 bi\u00ean so\u1ea1n n\u0103m 2006, v\u00e0o n\u0103m 1835, sau khi lo\u1ea1n L\u00ea V\u0103n Kh\u00f4i b\u1ecb d\u1eb9p y\u00ean, m\u1ed9t trong c\u00e1c thu\u1ed9c t\u01b0\u1edbng l\u00e0 \u00f4ng L\u00ea V\u0103n Li\u1ec5u (ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ch\u00ed Long, huy\u1ec7n Phong \u0110i\u1ec1n, ph\u1ee7 Th\u1eeba Thi\u00ean) c\u00f9ng m\u1ed9t s\u1ed1 th\u1ee7 h\u1ea1 ch\u1ea1y \u0111\u1ebfn T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng \u1ea9n n\u00e1o v\u00e0 l\u1eadp nghi\u1ec7p lu\u00f4n \u1edf \u0111\u00e2y. \u00d4ng L\u00ea V\u0103n Li\u1ec5u l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 c\u00f4ng d\u1ef1ng \u0111\u00ecnh T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng, v\u00e0 v\u00e0o n\u0103m 1848, \u00f4ng c\u00f9ng m\u1ed9t s\u1ed1 d\u00e2n trong th\u00f4n d\u00e2ng s\u1edb xin vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c ban S\u1eafc th\u1ea7n v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 vua chu\u1ea9n y. Trong l\u1ea7n c\u00fang Th\u01b0\u1ee3ng \u0111i\u1ec1n (14 th\u00e1ng 4 \u00e2m l\u1ecbch n\u0103m 1851), b\u1ea5t ng\u1edd h\u1ecfa ho\u1ea1n x\u1ea3y ra l\u00fac n\u1eeda \u0111\u00eam, to\u00e0n b\u1ed9 Ch\u00ednh \u0111i\u1ec7n v\u00e0 S\u1eafc th\u1ea7n b\u1ecb ch\u00e1y r\u1ee5i. Sau \u0111\u00f3, \u00f4ng L\u00ea V\u0103n Li\u1ec5u v\u1eadn \u0111\u1ed9ng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n g\u00f3p c\u00f4ng g\u00f3p c\u1ee7a \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ea1i. Do c\u00f4ng \u0111\u1ee9c \u0111\u00f3 m\u00e0, sau khi m\u1ea5t, d\u00e2n trong th\u00f4n t\u00f4n \u00f4ng l\u00e0m ti\u1ec1n hi\u1ec1n v\u00e0 th\u1edd ph\u1ee5ng trong \u0111\u00ecnh. Ng\u01b0\u1eddi con r\u1ec5 c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 Th\u00e1i V\u0103n S\u01a1n th\u1eeba k\u1ebf s\u1ef1 nghi\u1ec7p c\u1ee7a cha v\u1ee3, ti\u1ebfp t\u1ee5c tr\u00f4ng coi ng\u00f4i \u0111\u00ecnh. Gi\u1eefa n\u0103m 1852, \u00f4ng Th\u00e1i V\u0103n S\u01a1n ra kinh \u0111\u00f4 Hu\u1ebf xin t\u00e1i c\u1ea5p S\u1eafc th\u1ea7n, \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea7u n\u0103m 1853, vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c t\u00e1i c\u1ea5p S\u1eafc th\u1ea7n.<\/p>\n<p>Theo Ti\u1ec3u truy\u1ec1n Ti\u1ec1n hi\u1ec1n H\u1eadu hi\u1ec1n \u0111\u00ecnh T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng, Ti\u1ec1n hi\u1ec1n l\u00e0 L\u00ea V\u0103n Li\u1ec5u \u9ece\u6587\u67f3 sinh qu\u00e1n t\u1ea1i t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb \u5ee3\u6cbb, n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ea1i Nam \u5927\u5357. (T\u00e0i li\u1ec7u do V\u0103n S\u00e1ng cung c\u1ea5p).<\/p>\n<p>Tra trong \u0111\u1ecba b\u1ea1 th\u00f4n T\u00e2n Th\u1eadn \u0110\u00f4ng 1836, ch\u00fang t\u00f4i th\u1ea5y \u00f4ng d\u1ecbch m\u1ee5c Th\u00e1i V\u0103n S\u01a1n \u8521\u6587\u5c71 c\u00f3 m\u1ed9t s\u1edf \u0111i\u1ec1n (\u0111\u1ea5t ru\u1ed9ng) 24 m\u1eabu v\u00e0 m\u1ed9t s\u1edf th\u1ed5 (\u0111\u1ea5t v\u01b0\u1eddn) 1 m\u1eabu 3 s\u00e0o; \u00f4ng th\u00f4n tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n \u0110\u1ed1c T\u00edn \u962e\u7be4\u4fe1 c\u00f3 m\u1ed9t s\u1edf \u0111i\u1ec1n 7 m\u1eabu. N\u1ebfu ch\u00fang t\u00f4i kh\u00f4ng l\u1ea7m th\u00ec trong \u0111\u1ecba b\u1ea1 n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 t\u00ean \u00f4ng L\u00ea V\u0103n Li\u1ec5u.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i c\u00e1c r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1 (nay l\u00e0 C\u1ea7n Th\u01a1 B\u00e9), C\u00e1i K\u00e8, Tham R\u00f4n (nay l\u00e0 Th\u01a1m R\u01a1m), C\u00e1i S\u1ed9p, B\u1eafc D\u00e0ng (nay l\u00e0 B\u1eafc V\u00e0ng), C\u00e1 H\u00f4 n\u00eau tr\u00ean, ch\u00fang t\u00f4i th\u1ea5y trong \u0111\u1ecba ph\u1eadn th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng c\u00f2n c\u00f3 r\u1ea1ch C\u00e1i S\u01a1n (C\u00e1i S\u01a1n \u0111\u00e0 \u4e10\u5c71\u6cb1). Ch\u00fang t\u00f4i ch\u01b0a bi\u1ebft v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee5 th\u1ec3 c\u1ee7a con r\u1ea1ch n\u00e0y, ch\u1ec9 bi\u1ebft s\u1edf th\u1ed5 1 m\u1eabu c\u1ee7a \u00f4ng Nguy\u1ec5n V\u0103n Gi\u00e1o \u962e\u6587\u6559 \u0111\u00f4ng gi\u00e1p r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1, t\u00e2y gi\u00e1p s\u1edf \u0111i\u1ec1n c\u1ee7a \u00f4ng, nam gi\u00e1p s\u1edf th\u1ed5 c\u0169ng c\u1ee7a \u00f4ng v\u00e0 gi\u00e1p r\u1ea1ch C\u00e1i S\u01a1n. M\u00e0 s\u1edf \u0111i\u1ec1n 12 m\u1eabu c\u1ee7a \u00f4ng Nguy\u1ec5n V\u0103n Gi\u00e1o n\u00e0y th\u00ec t\u00e2y v\u00e0 nam \u0111\u1ec1u gi\u00e1p r\u1ea1ch C\u1ea7n Th\u01a1.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i nh\u1eefng ch\u1ee7 s\u1edf \u0111i\u1ec1n (ch\u1ee7 \u0111\u1ea5t ru\u1ed9ng) l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi trong th\u00f4n, trong \u0111\u1ecba b\u1ea1 th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng c\u00f2n ghi nh\u1eadn nh\u1eefng ch\u1ee7 s\u1edf \u0111i\u1ec1n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c th\u00f4n, v\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 Nguy\u1ec5n V\u0103n Lu\u1eadn l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng t\u1ed5ng nh\u01b0ng thu\u1ed9c th\u00f4n Th\u1edbi Thu\u1eadn; Hu\u1ef3nh V\u0103n Qu\u1ea3 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u00f4n T\u00e2n Long, t\u1ed5ng An Th\u1edbi, huy\u1ec7n V\u0129nh An. D\u01b0\u1edbi t\u00ean c\u00e1c ch\u1ee7 s\u1edf \u0111i\u1ec1n \u0111\u00f3, d\u00f9 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi trong th\u00f4n hay ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c th\u00f4n, \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c ghi 2 ch\u1eef \u5206\u8015 (ph\u00e2n canh), t\u1ee9c kh\u00f4ng ph\u1ea3i nh\u01b0 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh sau \u0111\u00e2y c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u:<\/p>\n<p>\u201c\u5206\u8015 Ph\u00e2n canh (ph\u1ea7n s\u1edf h\u1eefu c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi trong l\u00e0ng.<\/p>\n<p>\u9644\u8015 Ph\u1ee5 canh (thu\u1ed9c s\u1edf h\u1eefu c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i l\u00e0ng)\u201d (s\u0111d, tr.25)<\/p>\n<p>V\u1ec1 \u0111\u01a1n v\u1ecb m\u1eabu trong \u0111\u1ecba b\u1ea1 l\u1eadp n\u0103m 1836, theo Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh \u0110\u1ea7u, r\u1ed9ng 4.894m2 4016 (S\u0111d, tr.58), m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e0i li\u1ec7u kh\u00e1c cho bi\u1ebft 1 m\u1eabu b\u1eb1ng 4.970m2.<\/p>\n<p>Sau khi Ph\u00e1p chi\u1ebfm 3 t\u1ec9nh mi\u1ec1n T\u00e2y v\u00e0 sau khi th\u00e0nh l\u1eadp h\u1ea1t thanh tra Long Xuy\u00ean kho\u1ea3ng th\u00e1ng 6-1868, th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc, h\u1ea1t thanh tra Long Xuy\u00ean. Kho\u1ea3ng n\u0103m 1870, th\u00f4n T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng \u0111\u1ed5i thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh M\u1ef9 m\u1edbi l\u1eadp. Kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 1876, h\u1ea1t thanh tra \u0111\u1ed5i th\u00e0nh h\u1ea1t tham bi\u1ec7n (th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi t\u1eaft l\u00e0 h\u1ea1t), th\u00f4n \u0111\u1ed5i g\u1ecdi l\u00e0 l\u00e0ng. Kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 1877, l\u00e0ng T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng b\u1ecb c\u1eaft m\u1ed9t ph\u1ea7n \u0111\u1ea5t \u0111\u1ec3 l\u1eadp l\u00e0ng m\u1edbi l\u00e0 T\u00e2n H\u01b0ng (theo Quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh ng\u00e0y 30-12-1876).<\/p>\n<p>\u0110\u1ea7u n\u0103m 1900, h\u1ea1t tham bi\u1ec7n Long Xuy\u00ean \u0111\u1ed5i th\u00e0nh t\u1ec9nh Long Xuy\u00ean. L\u00fac \u0111\u00f3 d\u00e2n s\u1ed1 2 l\u00e0ng T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng v\u00e0 T\u00e2n H\u01b0ng l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t 2.581 ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 512 ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>N\u0103m 1909, qu\u1eadn Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp g\u1ed3m 2 t\u1ed5ng An Ph\u00fa v\u00e0 \u0110\u1ecbnh M\u1ef9. L\u00fac \u0111\u00f3 2 l\u00e0ng T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng v\u00e0 T\u00e2n H\u01b0ng \u0111\u1ec1u thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh M\u1ef9, qu\u1eadn Th\u1ed1t N\u1ed1t, t\u1ec9nh Long Xuy\u00ean. Kho\u1ea3ng n\u0103m 1924, l\u00e0ng T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng \u65b0\u9806\u6771g\u1ed3m 5 \u1ea5p: T\u00e2n An \u65b0\u5b89, T\u00e2n B\u00ecnh \u65b0\u5e73, T\u00e2n Ph\u00fa Nh\u00ec \u65b0\u5bcc\u8cb3, T\u00e2n Ph\u00fa Nh\u1ee9t \u65b0\u5bcc\u58f9, T\u00e2n Th\u1ea1nh \u65b0\u76db; l\u00e0ng T\u00e2n H\u01b0ng \u65b0\u8208 g\u1ed3m 3 \u1ea5p: T\u00e2n B\u00ecnh \u65b0\u5e73, T\u00e2n L\u1ee3i \u65b0\u5229, T\u00e2n Th\u1ea1nh \u65b0\u76db.<\/p>\n<p>\u0110\u1ebfn kho\u1ea3ng cu\u1ed1i n\u0103m 1934, hai l\u00e0ng T\u00e2n Thu\u1eadn \u0110\u00f4ng v\u00e0 T\u00e2n H\u01b0ng h\u1ee3p nh\u1ea5t th\u00e0nh l\u00e0ng Thu\u1eadn H\u01b0ng (theo Quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh ng\u00e0y 27-11-1934). L\u00e0ng Thu\u1eadn H\u01b0ng m\u1edbi l\u1eadp c\u0169ng thu\u1ed9c t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh M\u1ef9, qu\u1eadn Th\u1ed1t N\u1ed1t, t\u1ec9nh Long Xuy\u00ean.<\/p>\n<p>Sau n\u0103m 1956, l\u00e0ng \u0111\u1ed5i g\u1ecdi l\u00e0 x\u00e3, t\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh M\u1ef9, qu\u1eadn Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u1ed5i thu\u1ed9c t\u1ec9nh An Giang. Sau 30-4-75, qu\u1eadn \u0111\u1ed5i th\u00e0nh huy\u1ec7n, huy\u1ec7n Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u1ed5i thu\u1ed9c t\u1ec9nh C\u1ea7n Th\u01a1. Kho\u1ea3ng th\u00e1ng 3 n\u0103m 1976, huy\u1ec7n Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u1ed5i thu\u1ed9c t\u1ec9nh H\u1eadu Giang m\u1edbi l\u1eadp. Kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 1992, huy\u1ec7m Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u1ed5i thu\u1ed9c t\u1ec9nh C\u1ea7n Th\u01a1.<\/p>\n<p>Kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 2024, huy\u1ec7n Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u1ed5i thu\u1ed9c th\u00e0nh ph\u1ed1 C\u1ea7n Th\u01a1 m\u1edbi l\u1eadp.<\/p>\n<p>Kho\u1ea3ng cu\u1ed1i n\u0103m 2007, x\u00e3 Thu\u1eadn H\u01b0ng b\u1ecb c\u1eaft m\u1ed9t ph\u1ea7n \u0111\u1ea5t \u0111\u1ec3 l\u1eadp x\u00e3 T\u00e2n H\u01b0ng (Ngh\u1ecb \u0111\u1ecbnh ng\u00e0y 6-11-2007).<\/p>\n<p>Kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 2009, x\u00e3 T\u00e2n H\u01b0ng v\u00e0 x\u00e3 Thu\u1eadn H\u01b0ng \u0111\u1ed5i th\u00e0nh ph\u01b0\u1eddng T\u00e2n H\u01b0ng v\u00e0 ph\u01b0\u1eddng Thu\u1eadn H\u01b0ng, huy\u1ec7n Th\u1ed1t N\u1ed1t \u0111\u1ed5i th\u00e0nh qu\u1eadn Th\u1ed1t N\u1ed1t.<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fsin14-1.fna.fbcdn.net\/v\/t39.30808-6\/494373042_23949126271352081_1867455314773092306_n.jpg?_nc_cat=110&amp;ccb=1-7&amp;_nc_sid=127cfc&amp;_nc_eui2=AeG8lGelLG_UvI3DQrTtXBX5_rJOI-GFHH7-sk4j4YUcfitRCp6esYniZiQRQO_NvQU&amp;_nc_ohc=V5Y6C71-xx4Q7kNvwHWop5H&amp;_nc_oc=Adm4wiAm7ad0pk98COxlfv_RtOsRMzsELY4UFDlOh6jjf-031B0FpzxxYA7E5FyzSIk&amp;_nc_zt=23&amp;_nc_ht=scontent.fsin14-1.fna&amp;_nc_gid=q_E8-ttaYt07do00wfGCDw&amp;oh=00_AfLTysuKFx8z2iEvHMqnD4jFu3M5voJwkwaEGavuFW4lXA&amp;oe=68208D16\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fsin14-1.fna.fbcdn.net\/v\/t39.30808-6\/495511498_23949126268018748_1298755333666189525_n.jpg?_nc_cat=101&amp;ccb=1-7&amp;_nc_sid=127cfc&amp;_nc_eui2=AeHOPuLcu-uRFaUlXZ8lyOI9l54ILrB113SXnggusHXXdCi5YgtppyFlYbzH-PoTlKI&amp;_nc_ohc=dbDBoSbZh6UQ7kNvwFJlYO4&amp;_nc_oc=Adlnop84pNE_ZMot2A4ZLP8lZDd6hnar4GrcN2yCovk70KX2epEWKEz0-vQLrX6lqMA&amp;_nc_zt=23&amp;_nc_ht=scontent.fsin14-1.fna&amp;_nc_gid=OrmaxDj0hWQEeg_3ke0t2w&amp;oh=00_AfIVKJl5B-mD9PsbLYHMJQ0YcM0rSof2oK62kUky89SO-Q&amp;oe=682098D7\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fsin14-1.fna.fbcdn.net\/v\/t39.30808-6\/492004577_23949126201352088_9032043243244581828_n.jpg?_nc_cat=105&amp;ccb=1-7&amp;_nc_sid=127cfc&amp;_nc_eui2=AeFsahJ9fDNxz-AWGl0tEG7I74hYuqPbLmbviFi6o9suZgzVj2vIpNtE4_dI_I2yj6c&amp;_nc_ohc=dOO9m4FLbc0Q7kNvwExvl5s&amp;_nc_oc=Adn21sM3C6mMg3NRZHctMK2gHjn6US0UJm_7WWkdSyjcOpgENfeMyXO_Yn1o8nItEos&amp;_nc_zt=23&amp;_nc_ht=scontent.fsin14-1.fna&amp;_nc_gid=cJRhJvemi5xG-R0HOUetAw&amp;oh=00_AfI7KIRl7h4sPkG-JP42rTesBxUzfEv24KnlHZ989TmlyA&amp;oe=6820ADED\" alt=\"\" style=\"aspect-ratio:0.719849583669084;width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fsin14-1.fna.fbcdn.net\/v\/t39.30808-6\/495389677_23949126481352060_6864641961694550124_n.jpg?_nc_cat=110&amp;ccb=1-7&amp;_nc_sid=127cfc&amp;_nc_eui2=AeHkYA8VL1p_izzI2E0Ax4Gn0GVUlN9DCqDQZVSU30MKoBwII-2IHXU2gtWLvB5hSxw&amp;_nc_ohc=do-8wZADW6AQ7kNvwE2bkn5&amp;_nc_oc=AdliWcFmSSNkuImZWkVVhhQe_FyJYASzL4AVZ8kxwptbFQwMk_YI8vYmY_lnOlEQHlU&amp;_nc_zt=23&amp;_nc_ht=scontent.fsin14-1.fna&amp;_nc_gid=ITgQ--YrOGdAbnNdcyYOKw&amp;oh=00_AfKv_43LLwNwbmqKVIsoYcysfjCQf7-MXu9XUJIq7K8yIg&amp;oe=6820A7E4\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u00e1 V\u00e0ng\u00a0c\u00f9ng v\u1edbi\u00a0Buu Tho Quach\u00a0v\u00e0\u00a03 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a02 gi\u1edd\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0 \u0110\u1ecaA PH\u1eacN TH\u00d4N T\u00c2N THU\u1eacN \u0110\u00d4NG N\u0102M 1836 (T\u1ed5ng \u0110\u1ecbnh Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n T\u00e2y Xuy\u00ean, ph\u1ee7 Tuy Bi\u00ean, t\u1ec9nh An Giang) (B\u1ed5n c\u0169 so\u1ea1n l\u1ea1i) Theo Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c, trong Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed 1820 (Quy\u1ec3n 3), v\u00e0o n\u0103m Gia Long th\u1ee9 15 (1815), huy\u1ec7n &hellip; <a href=\"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/2025\/05\/07\/cao-van-nghiep-dia-phan-thon-tan-thuan-dong-nam-1836\/\" class=\"more-link\">\u0110\u1ecdc ti\u1ebfp <span class=\"screen-reader-text\">Cao V\u0103n Nghi\u1ec7p \u2013 \u0110\u1ecaA PH\u1eacN TH\u00d4N T\u00c2N THU\u1eacN \u0110\u00d4NG N\u0102M 1836<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[74],"tags":[],"class_list":["post-356","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tan-thuan-dong"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/356","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=356"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/356\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=356"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=356"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diaba\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=356"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}