{"id":781,"date":"2024-07-14T16:10:55","date_gmt":"2024-07-14T09:10:55","guid":{"rendered":"https:\/\/diadanhkhmer.wordpress.com\/?p=781"},"modified":"2024-07-14T16:10:55","modified_gmt":"2024-07-14T09:10:55","slug":"tu-co-tu-lich-su-tu-dia-phuong-trong-dia-danh-nam-bo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/07\/14\/tu-co-tu-lich-su-tu-dia-phuong-trong-dia-danh-nam-bo\/","title":{"rendered":"T\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9"},"content":{"rendered":"\n<h1 class=\"wp-block-heading\"><strong>T\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9<\/strong><\/h1>\n\n\n\n<p><em>*&nbsp;<\/em><strong><em>L\u00ea Trung Hoa<\/em><\/strong><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Trong \u0111\u1ecba &nbsp;danh Nam B\u1ed9 c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m t\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng. Trong b\u00e0i n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ec9 n\u00eau m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ecba danh mang c\u00e1c t\u1eeb ti\u00eau bi\u1ec3u.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2.1. Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft l\u00e0 t\u1eeb c\u1ed5. T\u1eeb c\u1ed5 l\u00e0 nh\u1eefng t\u1eeb \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng ng\u00e0y x\u01b0a, nay \u0111\u01b0\u1ee3c thay th\u1ebf b\u1eb1ng nh\u1eebng t\u1eeb \u0111\u1ed3ng ngh\u0129a t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng.<\/p>\n\n\n\n<p>2.1.1.\u0110\u1ea7u ti\u00ean l\u00e0 t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>\u0111\u01a1n v\u1ecb \u0111o l\u01b0\u1eddng<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<p><strong>B\u1ea3y H\u00e1p<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 s\u00f4ng&nbsp;\u1edf t\u1ec9nh C\u00e0 Mau, t\u1eeb th\u00e0nh ph\u1ed1 C\u00e0 Mau ch\u1ea3y v\u00e0o v\u1ecbnh Th\u00e1i Lan, d\u00e0i 48km, c\u1eeda s\u00f4ng r\u1ed9ng 500m. Nguy\u00ean c\u00f3 m\u1ed9t m\u00f9a c\u00e1 t\u00f4m, gia \u0111\u00ecnh m\u1ed9t ng\u01b0 ph\u1ee7 \u0111\u00e1nh b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ef7 l\u1ee5c 7 h\u00e1p. C\u00f3 hai c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch&nbsp;<em>h\u00e1p<\/em>: 1. B\u1ea3y h\u00e1p c\u00f3 tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng 42.000 kg [8]. 2. H\u00e1p l\u00e0 \u0111\u01a1n v\u1ecb tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng 50kg: 1 h\u00e1p l\u00e0 10 y\u1ebfn, 1 y\u1ebfn l\u00e0 10 nan, 1 nan ph\u1ecfng ch\u1eebng 1 livre (= n\u1eeda k\u00fd) [2]. V\u1eady b\u1ea3y h\u00e1p t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng 350kg. Tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng k\u1ef7 l\u1ee5c n\u00e0y tr\u1edf th\u00e0nh t\u00ean s\u00f4ng. S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng t\u00ednh theo c\u00e1ch th\u1ee9 hai h\u1ee3p l\u00fd h\u01a1n.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2.1.2.<\/strong>&nbsp;Ti\u1ebfp theo l\u00e0 \u0111\u1ecba danh ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>\u0111\u1ecba h\u00ecnh<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u00f3c H\u01b0\u01a1u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf x\u00e3 Qui \u0110\u1ee9c, huy\u1ec7n B\u00ecnh Ch\u00e1nh, tp. HCM.<em>&nbsp;<\/em>H\u00f3c M\u00f4n l\u00e0 huy\u1ec7n c\u1ee7a tp. HCM, dt.109,2km<sup>2<\/sup>, ds.205.000 ng\u01b0\u1eddi (2006), g\u1ed3m ttr. H\u00f3c M\u00f4n v\u00e0 11 x\u00e3.&nbsp;<em>H\u00f3c<\/em>&nbsp;l\u00e0 d\u1ea1ng c\u1ed5 c\u1ee7a&nbsp;<em>h\u00f3i<\/em>, l\u00e0 \u201cd\u00f2ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf\u201d; ng\u00e0y x\u01b0a h\u01b0\u01a1u nai th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ebfn u\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc t\u1ea1i r\u1ea1ch; c\u00f2n&nbsp;<em>M\u00f4n<\/em>&nbsp;v\u1ed1n l\u00e0 \u201cc\u00e2y m\u00f4n n\u01b0\u1edbc\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>2.1.3. K\u1ebf \u0111\u1ebfn l\u00e0 t\u1eeb c\u1ed5 ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>s\u1ef1 v\u1eadt, \u0111\u1ed3 v\u1eadt<\/strong><\/em>&nbsp;nay \u0111\u00e3 thay t\u00ean.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u1ecf C\u00e0y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t&nbsp;hai b\u00ean qu\u1ed1c l\u1ed9 1A \u1edf ph\u00eda b\u1eafc th\u1ecb tr\u1ea5n M\u1ed9 \u0110\u1ee9c, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i.&nbsp;<strong>M\u1ecf C\u00e0y<\/strong>c\u0169ng l\u00e0 t\u00ean huy\u1ec7n c\u1ee7a t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre. M\u1ecf C\u00e0y v\u1ed1n l\u00e0 t\u00ean m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn c\u1ee7a c\u00e1i c\u00e0y, t\u1eeb tay n\u1eafm \u0111\u1ebfn l\u01b0\u1ee1i c\u00e0y (<em>Dictionnaire Annamite \u2013 Fran\u00e7ais<\/em>&nbsp;c\u1ee7a G\u00e9nibrel d\u1ecbch l\u00e0&nbsp;<em>manche d\u2019une charue<\/em><em>&nbsp;<\/em>\u201cc\u00e1n c\u00e0y<em>\u201d<\/em>). M\u1ecf c\u00e0y h\u00ecnh cong nh\u01b0 ch\u1eef Z n\u00ean nh\u1eefng v\u1eadt c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ecf c\u00e0y, nh\u01b0&nbsp;<em>sao m\u1ecf c\u00e0y<\/em>. \u0110o\u1ea1n qu\u1ed1c l\u1ed9 1A ch\u1ea1y qua v\u00f9ng n\u00e0y c\u1ee7a t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i cong nh\u01b0 c\u00e1i m\u1ecf c\u00e0y n\u00ean mang t\u00ean tr\u00ean. S\u00f4ng H\u00e0m Lu\u00f4ng \u1edf t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre c\u0169ng c\u00f3 h\u00ecnh cong nh\u01b0 c\u00e1i m\u1ecf c\u00e0y. S\u00e1ch ch\u1eef H\u00e1n d\u1ecbch l\u00e0&nbsp;<em>L\u00ea \u0110\u1ea7u giang<\/em>&nbsp;\u201cs\u00f4ng gi\u1ed1ng \u0111\u1ea7u c\u00e1i c\u00e0y\u201d. Ng\u00e0y nay, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng d\u00f9ng m\u1ecf c\u00e0y m\u00e0 g\u1ecdi&nbsp;<em>chu\u00f4i c\u00e0y<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1i B\u00e1t<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 s\u00f4ng&nbsp;nh\u00e1nh b\u00ean ph\u1ea3i s\u00f4ng ch\u00ednh \u1edf h\u1ea1t T\u00e2y Ninh x\u01b0a [5].&nbsp;<strong>Ng\u1ea3 B\u00e1t<\/strong>&nbsp;l\u00e0 s\u00f4ng nh\u1ecf \u1edf x\u00e3 L\u1ee3i An, huy\u1ec7n Tr\u1ea7n V\u0103n Th\u1eddi, t\u1ec9nh C\u00e0 Mau. C\u00e1i B\u00e1t, Ng\u1ea3 B\u00e1t&nbsp; l\u00e0 \u201cs\u00f4ng nh\u00e1nh b\u00ean ph\u1ea3i\u201d. Theo B\u00ecnh Nguy\u00ean L\u1ed9c, t\u1eeb B\u00e1t g\u1ed1c Ch\u0103m&nbsp;<em>P\u1ed1t,<\/em><em>&nbsp;<\/em>ngh\u0129a l\u00e0 \u201ck\u00e9o c\u00e2y ch\u00e8o kh\u00f3 kh\u0103n\u201d [3]. V\u1ec1 ng\u1eef \u00e2m, P\u1ed1t c\u00f3 th\u1ec3 chuy\u1ec3n th\u00e0nh B\u00e1t, nh\u01b0ng v\u1ec1 ng\u1eef ngh\u0129a th\u00ec kh\u00f4ng th\u00edch h\u1ee3p.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1i C\u1ea1y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0&nbsp;nh\u00e1nh c\u1ee7a s\u00f4ng ch\u00ednh \u1edf h\u1ea1t T\u00e2y Ninh x\u01b0a.&nbsp;<strong>Ng\u1ea3 C\u1ea1y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch \u1edf x\u00e3 \u0110a Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n B\u00ecnh Ch\u00e1nh, tp. HCM, \u0111\u1ed5 v\u00e0o r\u1ea1ch Chi\u1ebfu. C\u00e1i C\u1ea1y, Ng\u1ea3 C\u1ea1y l\u00e0 \u201cs\u00f4ng nh\u00e1nh b\u00ean tr\u00e1i\u201d. Theo B\u00ecnh Nguy\u00ean L\u1ed9c, t\u1eeb C\u1ea1y g\u1ed1c Ch\u0103m&nbsp;<em>Ku\u1eafk<\/em>, ngh\u0129a l\u00e0 \u201ctr\u00e1nh n\u00e9 nhau tr\u00ean s\u00f4ng, tr\u00ean bi\u1ec3n, kh\u00f4ng c\u1ee9 ph\u1ea3i b\u00ean n\u00e0o\u201d [3]. C\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch c\u1ee7a B\u00ecnh Nguy\u00ean L\u1ed9c kh\u00f4ng \u1ed5n v\u1ec1 ng\u1eef \u00e2m l\u1eabn ng\u1eef ngh\u0129a. Theo suy lu\u1eadn c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i, hai t\u1eeb&nbsp;<em>m\u1eb7t<\/em><em>&nbsp;<\/em>v\u00e0&nbsp;<em>tr\u00e1i<\/em>&nbsp;c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 d\u1ea1ng g\u1ed1c c\u1ee7a&nbsp;<em>b\u00e1t<\/em>&nbsp;v\u00e0&nbsp;<em>c\u1ea1y<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2.2.<\/strong>&nbsp;K\u1ebf \u0111\u1ebfn l\u00e0&nbsp;<em><strong>t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed<\/strong><\/em>. T\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed l\u00e0 nh\u1eefng t\u1eeb \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng tr\u01b0\u1edbc kia, nay \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a n\u00f3 kh\u00f4ng c\u00f2n n\u1eefa.<\/p>\n\n\n\n<p>2.2.1. Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft l\u00e0 t\u00ean nh\u1eefng&nbsp;<em><strong>\u0111\u01a1n v\u1ecb h\u00e0nh ch\u00ednh c\u0169<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tr\u1ea5n Bi\u00ean<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 dinh&nbsp;\u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eadp n\u0103m 1698 \u1edf Nam B\u1ed9, n\u0103m 1808 \u0111\u1ed5i th\u00e0nh tr\u1ea5n Bi\u00ean Ho\u00e0. Nay l\u00e0 t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Nai. Tr\u1ea5n Bi\u00ean l\u00e0 \u201ctr\u1ea5n gi\u1eef n\u01a1i bi\u00ean gi\u1edbi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tr\u1ea5n Giang<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t&nbsp;do M\u1ea1c C\u1eedu nh\u1eadp v\u00e0o \u0110\u00e0ng Trong n\u0103m 1714, sau tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0111\u1ea1o (1739), nay l\u00e0 v\u00f9ng H\u1eadu Giang, tp. C\u1ea7n Th\u01a1. Tr\u1ea5n Giang l\u00e0 \u201cv\u00f9ng s\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea5n gi\u1eef\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tr\u1ea5n \u0110\u1ecbnh<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 dinh&nbsp;t\u1eeb n\u0103m 1781, tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111\u1ea1o Tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ed3n, n\u0103m 1808 l\u00e0 tr\u1ea5n \u0110\u1ecbnh T\u01b0\u1eddng, n\u0103m 1832 l\u00e0 t\u1ec9nh \u0110\u1ecbnh T\u01b0\u1eddng. Nay l\u00e0 t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. Tr\u1ea5n \u0110\u1ecbnh l\u00e0 \u201ctr\u1ea5n nh\u1eadm cho \u1ed5n \u0111\u1ecbnh\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tr\u1ea5n V\u0129nh<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 dinh&nbsp;\u1edf Nam B\u1ed9, l\u1eadp n\u0103m 1788, nay l\u00e0 v\u00f9ng V\u0129nh Long. Tr\u1ea5n V\u0129nh l\u00e0 \u201ctr\u1ea5n gi\u1eef m\u00e3i m\u00e3i\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Phi\u00ean Tr\u1ea5n<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 dinh&nbsp;do Gia Long \u0111\u1eb7t n\u0103m 1802, \u0111\u1ebfn n\u0103m 1808 \u0111\u1ed5i th\u00e0nh tr\u1ea5n Phi\u00ean An, n\u0103m 1832 \u0111\u1ed5i th\u00e0nh t\u1ec9nh Gia \u0110\u1ecbnh. Phi\u00ean Tr\u1ea5n l\u00e0 \u201c\u0111\u1ed3n tr\u00fa b\u1ea3o v\u1ec7 c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Th\u1ee7 Chi\u1ebfn Sai<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m&nbsp;\u1edf v\u00f9ng Ch\u1ee3 M\u1edbi, t\u1ec9nh&nbsp;An Giang.&nbsp;Sau b\u1ecb g\u1ecdi ch\u1ec7ch th\u00e0nh Th\u1ee7 Ki\u1ebfn Sai, c\u00f3 l\u1ebd do ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p l\u00e0m sai l\u1ea1c v\u00ec trong ti\u1ebfng Ph\u00e1p c\u00f3 ch\u1eef H c\u00e2m n\u00ean&nbsp;<em>Chi\u1ebfn<\/em>&nbsp;th\u00e0nh&nbsp;<em>Ki\u1ebfn,<\/em><em>&nbsp;<\/em>gi\u1ed1ng<em>&nbsp;<\/em><em>Ch\u00ed<\/em>(H\u00f2a) th\u00e0nh&nbsp;<em>K\u00ed, K\u00ec<\/em>&nbsp;(H\u00f2a). Th\u1ee7 Chi\u1ebfn Sai l\u00e0 \u201cch\u1ee9c v\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c sai \u0111i x\u00e2y \u0111\u1ed3n canh \u0111\u1ec3 gi\u1eef an ninh\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00e0 Ch\u1ee3<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 t\u1ec9nh&nbsp;\u1edf mi\u1ec1n \u0110\u00f4ng Nam B\u1ed9 trong th\u1eddi k\u1ef3 kh\u00e1ng chi\u1ebfn ch\u1ed1ng Ph\u00e1p (1945-1954) do ph\u00eda C\u00e1ch m\u1ea1ng \u0111\u1eb7t. Ban \u0111\u1ea7u g\u1ecdi l\u00e0 t\u1ec9nh B\u00e0 R\u1ecba \u2013 Ch\u1ee3 L\u1edbn (t\u1eeb ng\u00e0y 27-6-1951). B\u00e0 Ch\u1ee3 do gh\u00e9p t\u00ean hai t\u1ec9nh&nbsp;<em>B\u00e0<\/em>R\u1ecba v\u00e0&nbsp;<em>Ch\u1ee3<\/em>&nbsp;L\u1edbn.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Th\u1ee7 Bi\u00ean<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 t\u1ec9nh&nbsp;\u1edf mi\u1ec1n \u0110\u00f4ng Nam B\u1ed9 trong th\u1eddi gian t\u1eeb th\u00e1ng 5 \u2013 1951 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1955 do ph\u00eda Kh\u00e1ng chi\u1ebfn \u0111\u1eb7t. Th\u1ee7 Bi\u00ean do gh\u00e9p t\u00ean hai t\u1ec9nh&nbsp;<em>Th\u1ee7<\/em>&nbsp;D\u1ea7u M\u1ed9t v\u00e0&nbsp;<em>Bi\u00ean<\/em>&nbsp;Ho\u00e0.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Th\u1eafng Nh\u1ea5t,<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong><strong>Th\u1eafng Nh\u00ec, Th\u1eafng Tam<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ba thuy\u1ec1n&nbsp;(t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng l\u00e0ng, x\u00e3, qu\u00e2n qu\u1ea3n) \u1edf x\u1ee9 V\u0169ng T\u00e0u, d\u01b0\u1edbi th\u1eddi Minh M\u1ea1ng (1832), qu\u1ea3n l\u00fd m\u1ed9t \u0111\u1ed9i qu\u00e2n gi\u1ea3i ng\u0169, \u0111i khai th\u00e1c ru\u1ed9ng hoang \u1edf b\u00e1n \u0111\u1ea3o V\u0169ng T\u00e0u. Sau n\u0103m 1836 m\u1edbi g\u1ecdi l\u00e0&nbsp;<em>l\u00e0ng<\/em>&nbsp;hay&nbsp;<em>x\u00e3<\/em>. Nay thu\u1ed9c tp. V\u0169ng T\u00e0u [12].<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2.2.2.M\u1ed9t s\u1ed1 l\u00e0 c\u00e1c t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>c\u00e1c ch\u1ee9c danh c\u0169<\/strong>:<\/em>&nbsp;Lo\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn h\u01a1n c\u1ea3.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; a) M\u1ed9t s\u1ed1 ch\u1ee9c danh c\u00f3 li\u00ean h\u1ec7 \u0111\u1ebfn&nbsp;<em><strong>gi\u00e1o d\u1ee5c<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Hi\u1ebfu Li\u00eam<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 x\u00e3&nbsp;c\u1ee7a huy\u1ec7n V\u0129nh C\u1eedu, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Nai. Hi\u1ebfu Li\u00eam c\u00f3 hai ngh\u0129a: 1.\u201cNg\u01b0\u1eddi c\u00f3 h\u1ecdc h\u1ea1nh m\u00e0 do c\u00e1c \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ebfn c\u1eed v\u1ec1 tri\u1ec1u\u201d. 2. C\u00e1c \u00f4ng c\u1eed nh\u00e2n \u0111\u1eddi Minh v\u00e0 \u0111\u1eddi Thanh n\u01b0\u1edbc T\u00e0u\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u1ecdc L\u1ea1c<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3 n\u1eb1m tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng H\u1ecdc Lac, \u1edf qu\u1eadn 5, tp. HCM, chuy\u00ean b\u00e1n thu\u1ed1c l\u00e1 \u0111i\u1ebfu. H\u1ecdc L\u1ea1c l\u00e0 t\u00ean \u00f4ng H\u1ecdc sinh Nguy\u1ec5n V\u0103n L\u1ea1c (1842 \u2013 1915), m\u1ed9t nh\u00e0 th\u01a1 tr\u00e0o ph\u00fang n\u1ed5i ti\u1ebfng \u1edf Nam B\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nhi\u00eau L\u1ed9c<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh ch\u1ea3y qua c\u00e1c qu\u1eadn T\u00e2n B\u00ecnh, Ph\u00fa Nhu\u1eadn v\u00e0 qu\u1eadn 3, tp. HCM. Nhi\u00eau l\u00e0 t\u1eeb g\u1ecdi t\u1eaft c\u1ee7a Nhi\u00eau h\u1ecdc, L\u1ed9c l\u00e0 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi. Ch\u01b0a r\u00f5 l\u00fd l\u1ecbch \u00f4ng n\u00e0y.<\/p>\n\n\n\n<p>b) M\u1ed9t s\u1ed1 ch\u1ee9c danh c\u00f3 li\u00ean h\u1ec7 \u0111\u1ebfn&nbsp;<em><strong>qu\u00e2n s\u1ef1<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110i\u1ec1u B\u00e1t<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3&nbsp;\u1edf mi\u1ec1n T\u00e2y Nam B\u1ed9. \u0110i\u1ec1u B\u00e1t l\u00e0 ch\u1ee9c quan v\u00f5 lo vi\u1ec7c \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n binh l\u00ednh. \u0110i\u1ec1u b\u00e1t nhung v\u1ee5 Nguy\u1ec5n V\u0103n T\u1ed3n, ng\u01b0\u1eddi Khmer, t\u1eebng gi\u1eef ch\u1ee9c n\u00e0y d\u01b0\u1edbi th\u1eddi Gia Long.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u1ed1c Binh Ki\u1ec1u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 x\u00e3&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Th\u00e1p M\u01b0\u1eddi, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p. \u0110\u1ed1c binh Ki\u1ec1u l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi t\u1eaft \u0110\u1ed1c binh Nguy\u1ec5n T\u1ea5n Ki\u1ec1u (ho\u1eb7c L\u00ea C\u00f4ng Ki\u1ec1u, Tr\u1ea7n Ph\u00fa Ki\u1ec1u), m\u1ed9t l\u00e3nh t\u1ee5 ngh\u0129a qu\u00e2n hy sinh v\u00ec T\u1ed5 qu\u1ed1c \u1edf v\u00f9ng Th\u00e1p M\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u1ed1c V\u00e0ng H\u1ea1<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf x\u00e3 T\u00e2n Th\u1ea1nh, huy\u1ec7n Thanh B\u00ecnh, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p. C\u00f3 ba ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 \u0110\u1ed1c V\u00e0ng: Th\u01b0\u1ee3ng t\u01b0\u1edbng Tr\u1ea7n Ng\u1ecdc, \u0110\u1ec1 \u0111\u1ed1c Ho\u00e0ng C\u00f4ng Thi\u1ec7u (qu\u00ea \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i), Ph\u00f3 t\u1ed5ng tr\u1ea5n Gia \u0110\u1ecbnh Tr\u1ea7n V\u0103n N\u0103ng (qu\u00ea \u1edf Kh\u00e1nh Ho\u00e0). C\u00f2n H\u1ea1 l\u00e0 \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t v\u1edbi Th\u01b0\u1ee3ng, ch\u1ec9 hai v\u00f9ng \u0111\u1ea5t \u1edf xa v\u00e0 g\u1ea7n bi\u00ean gi\u1edbi Campuchia. Ch\u01b0a th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh thuy\u1ebft n\u00e0o \u0111\u00fang.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u1ed9i C\u01b0\u1eddng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;n\u1ed1i s\u00f4ng B\u1ea3y H\u00e1p v\u1edbi s\u00f4ng G\u00e0nh H\u00e0o (B\u1ea1c Li\u00eau), r\u1ed9ng 4m, d\u00e0i 8km..&nbsp;<em>\u0110\u1ed9i<\/em>&nbsp;l\u00e0 t\u1eeb g\u1ecdi t\u1eaft ch\u1ee9c&nbsp;<em>cai \u0111\u1ed9i<\/em>&nbsp;ho\u1eb7c&nbsp;<em>\u0111\u1ed9i tr\u01b0\u1edfng<\/em>&nbsp;cai qu\u1ea3n 50-60 l\u00ednh d\u01b0\u1edbi th\u1eddi phong ki\u1ebfn. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi Ph\u00e1p thu\u1ed9c, \u0111\u1ed9i c\u00f2n d\u00f9ng \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 ch\u1ee9c v\u1ee5 cai qu\u1ea3n m\u1ed9t ti\u1ec3u \u0111\u1ed9i, c\u00f3 c\u1ea5p b\u1eadc trung s\u0129 (sergent).&nbsp;<em>C\u01b0\u1eddng<\/em>&nbsp;l\u00e0 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>L\u00e3nh Binh Th\u0103ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng \u1edf qu\u1eadn 11, tp. HCM, d\u00e0i 1.120m, l\u1ed9 gi\u1edbi 25m. L\u00e3nh binh l\u00e0 ch\u1ee9c quan v\u00f5 n\u1eafm qu\u00e2n \u0111\u1ed9i c\u1ea5p t\u1ec9nh th\u1eddi Nguy\u1ec5n, tr\u1eadt Ch\u00ednh tam ph\u1ea9m.&nbsp;<strong>\u00d4ng L\u00e3nh<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 c\u1ea7u&nbsp;b\u1eafc qua r\u1ea1ch B\u1ebfn Ngh\u00e9, qu\u1eadn 1, tp. HCM. C\u1ea7u c\u0169 h\u00ecnh ch\u1eef Z, d\u00e0i 120m, r\u1ed9ng 5m, l\u1ec1 0,3m, \u0111\u00e3 b\u1ecb ph\u00e1 b\u1ecf n\u0103m 2000. C\u1ea7u m\u1edbi h\u00ecnh \u0111\u01b0\u1eddng th\u1eb3ng, d\u00e0i 267m, r\u1ed9ng 20m, x\u00e2y xong n\u0103m 2002. \u00d4ng L\u00e3nh \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 L\u00e3nh binh Nguy\u1ec5n Ng\u1ecdc Th\u0103ng (1798-1866). Sau n\u0103m 1858, \u00f4ng \u0111\u00f3ng qu\u00e2n t\u1ea1i \u0111\u1ed3n C\u00e2y Mai v\u00e0 Th\u1ee7 Thi\u00eam, n\u00ean t\u1ea1i \u0111\u00ecnh Nh\u01a1n Ho\u00e0, g\u1ea7n c\u1ea7u, c\u00f3 b\u00e0n th\u1edd \u00f4ng.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d4ng Nam<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 b\u00e3i<em>&nbsp;<\/em>c\u1ee7a<em>&nbsp;<\/em>s\u00f4ng<em>&nbsp;<\/em>\u00d4ng \u0110\u1ed1c, t\u1ec9nh C\u00e0 Mau. T\u01b0\u01a1ng truy\u1ec1n t\u1ea1i \u0111\u00e2y c\u00f3 con c\u00e1 voi v\u00ec s\u1ea9y thai ch\u1ebft n\u00ean d\u00e2n l\u00e0ng l\u00e0m mi\u1ebfu th\u1edd. C\u00f3 l\u1ebd \u00d4ng Nam l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi t\u1eaft&nbsp;<em>Nam<\/em><em>&nbsp;H\u1ea3i T\u01b0\u1edbng qu\u00e2n<\/em>, t\u1ee9c c\u00e1 voi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ph\u00f3 C\u01a1 \u0110i\u1ec1u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1&nbsp;n\u1eb1m tr\u00ean \u0111\u1ecba b\u00e0n hai qu\u1eadn 5 v\u00e0 11, tp. HCM. Ph\u00f3 c\u01a1 \u0110i\u1ec1u l\u00e0 c\u00e1ch n\u00f3i t\u1eaft&nbsp;<em>Ph\u00f3 qu\u1ea3n c\u01a1 Nguy\u1ec5n V\u0103n \u0110i\u1ec1u<\/em><em>&nbsp;<\/em>(? \u2013 1868), m\u1ed9t anh h\u00f9ng ch\u1ed1ng Ph\u00e1p \u1edf Nam B\u1ed9.&nbsp;<em>C\u01a1<\/em>&nbsp;l\u00e0 \u0111\u01a1n v\u1ecb qu\u00e2n \u0111\u1ed9i c\u00f3 500 ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Th\u1ed1ng Linh<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3&nbsp;\u1edf x\u00e3 M\u1ef9 Ng\u00e3i, th\u1ecb x\u00e3 Cao L\u00e3nh, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p. Th\u1ed1ng Linh l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi t\u1eaft<em>Th\u1ed1ng<\/em>&nbsp;l\u00e3nh binh Nguy\u1ec5n V\u0103n&nbsp;<em>Linh<\/em>&nbsp;(1815-1862), sinh \u1edf th\u00f4n M\u1ef9 Ng\u00e3i, m\u1ed9t l\u00e3nh t\u1ee5 ch\u1ed1ng Ph\u00e1p, b\u1ecb ch\u00fang x\u1eed t\u1eed t\u1ea1i ch\u1ee3 M\u1ef9 Tr\u00e0.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Th\u1ee7 \u0110\u1ee9c<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 qu\u1eadn&nbsp;c\u1ee7a tp. HCM, di\u1ec7n t\u00edch 47,8km<sup>2<\/sup>, d\u00e2n s\u1ed1 211.000 ng\u01b0\u1eddi (2006), \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp ng\u00e0y 6-1-1997, g\u1ed3m 12 ph\u01b0\u1eddng.&nbsp;<em>Th\u1ee7<\/em>&nbsp;l\u00e0 \u201c\u0111\u1ed3n canh\u201d, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00e0 ch\u1ee9c danh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u m\u1ed9t th\u1ee7;<em>\u0110\u1ee9c<\/em>&nbsp;l\u00e0 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi. V\u1eady Th\u1ee7 \u0110\u1ee9c l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi theo ch\u1ee9c danh v\u00e0 t\u00ean c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edfng th\u1ee7 \u0111\u1ea7u ti\u00ean. Nh\u01b0 v\u1eady, n\u1ebfu hi\u1ec3u Th\u1ee7 l\u00e0 c\u00f4ng tr\u00ecnh x\u00e2y d\u1ef1ng, th\u00ec l\u00e0 t\u1eeb c\u1ed5, nay \u0111\u01b0\u1ee3c thay th\u1ebf b\u1eb1ng t\u1eeb&nbsp;<em>\u0111\u1ed3n<\/em>; c\u00f2n n\u1ebfu hi\u1ec3u th\u1ee7 l\u00e0 ch\u1ee9c danh th\u00ec xem nh\u01b0 t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed. C\u00e1c \u0111\u1ecba danh&nbsp;<strong>Th\u1ee7 Th\u1eeba<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>(Long An)<strong>, Th\u1ee7 Thi\u00eam<\/strong>&nbsp;(tp. HCM) c\u0169ng thu\u1ed9c lo\u1ea1i n\u00e0y.<\/p>\n\n\n\n<p>c) M\u1ed9t s\u1ed1 ch\u1ee9c danh thu\u1ed9c l\u0129nh v\u1ef1c&nbsp;<em><strong>h\u00e0nh ch\u00ednh, lao \u0111\u1ed9ng<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bang Tra<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3&nbsp;\u0111\u1ea7u m\u1ed1i \u1edf x\u00e3 Nhu\u1eadn Ph\u00fa T\u00e2n, huy\u1ec7n M\u1ecf C\u00e0y, t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre, l\u1eadp n\u0103m 1892. Bang Tra l\u00e0 \u201c\u00f4ng bang tr\u01b0\u1edfng t\u00ean Tra\u201d, ng\u01b0\u1eddi gi\u00e0u c\u00f3 b\u1ecf ti\u1ec1n x\u00e2y ch\u1ee3 (TP-\u0110T). C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng \u00f4ng Hu\u1ef3nh Tr\u00e0, m\u1ed9t bang tr\u01b0\u1edfng ng\u01b0\u1eddi Hoa, c\u00f3 c\u00f4ng l\u1eadp ch\u1ee3 v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n vi\u1ec7c l\u00e0m \u0103n, bu\u00f4n b\u00e1n n\u00ean ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ban \u0111\u1ea7u g\u1ecdi l\u00e0 ch\u1ee3 Bang Tr\u00e0, sau n\u00f3i ch\u1ec7ch. Thuy\u1ebft n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00fang v\u00ec \u1edf \u0111\u00e2y c\u00f3 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ed3ng h\u00f3a thanh \u0111i\u1ec7u.&nbsp;<strong>Bang Tra<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>c\u00f2n l\u00e0 s\u00f4ng \u1edf x\u00e3 Trung Th\u00e0nh T\u00e2y, huy\u1ec7n V\u0169ng Li\u00eam, t\u1ec9nh V\u0129nh Long, v\u1ed1n l\u00e0 m\u1ed9t kh\u00fac s. C\u1ed5 Chi\u00ean, ch\u1ea3y qua v\u00f9ng Bang Tra, l\u00e0m ranh gi\u1edbi 2 t. B\u1ebfn Tre v\u00e0 V\u0129nh Long, d\u00e0i 15,3km, r\u1ed9ng tr\u00ean 1.000m, s\u00e2u 40-50m.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00e0 B\u1ed5n<\/strong>&nbsp;l\u00e0 r\u1ea1ch v\u00e0 c\u1ea7u \u1edf huy\u1ec7n Mang Th\u00edt, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. B\u00e0 B\u1ed5n t\u00ean th\u1eadt l\u00e0 D\u01b0\u01a1ng Th\u1ecb Mai, c\u00f3 ch\u1ed3ng l\u00e0m Th\u1ee7 b\u1ed5n, c\u01b0 ng\u1ee5 t\u1ea1i v\u00f9ng n\u00e0y (T\u0110VL). Th\u1ee7 b\u1ed5n l\u00e0 \u00abch\u1ee9c vi\u1ec7c coi gi\u1eef ti\u1ec1n b\u1ea1c cho l\u00e0ng\u00bb[5].<strong>Th\u1ee7 b\u1ed5n<\/strong>&nbsp;l\u00e0 \u00abch\u1ee9c vi\u1ec7c coi gi\u1eef ti\u1ec1n b\u1ea1c cho l\u00e0ng\u00bb[5]. B\u00e0 B\u1ed5n t\u00ean th\u1eadt l\u00e0 D\u01b0\u01a1ng Th\u1ecb Mai, c\u00f3 ch\u1ed3ng l\u00e0m Th\u1ee7 b\u1ed5n, c\u01b0 ng\u1ee5 t\u1ea1i v\u00f9ng n\u00e0y[1].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bi\u1ec7n G\u1ea9m<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 c\u1ea7u \u1edf x\u00e3 Thanh T\u00f9ng, huy\u1ec7n \u0110\u1ea7m D\u01a1i, t\u1ec9nh C\u00e0 Mau, d\u00e0i 20m. Bi\u1ec7n G\u1ea5m l\u00e0 \u201cbang bi\u1ec7n t\u00ean G\u1ea5m\u201d.&nbsp;<strong>Bi\u1ec7n Nh\u1ecb<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb s\u00f4ng C\u00e1i T\u00e0u ch\u1ea3y ra bi\u1ec3n \u1edf v\u1ecbnh Th\u00e1i Lan, t\u1ec9nh C\u00e0 Mau, d\u00e0i 7km, r\u1ed9ng&nbsp;30m, s\u00e2u 2-3m. Bi\u1ec7n Nh\u1ecb:l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi t\u1eaft&nbsp;<em>bang bi\u1ec7n<\/em>, ch\u1ee9c th\u01b0 k\u00fd trong l\u00e0ng ng\u00e0y x\u01b0a. Nh\u1ecb c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u1ed1c C\u00f4ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ng\u00e3 ba&nbsp;tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng Phan \u0110\u0103ng L\u01b0u, qu\u1eadn Ph\u00fa Nhu\u1eadn, tp. HCM, n\u01a1i x\u1ea3y ra nhi\u1ec1u cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh ch\u1ed1ng Ph\u00e1p c\u1ee7a c\u00f4ng nh\u00e2n sau CMT8. \u0110\u1ed1c C\u00f4ng l\u00e0 t\u1eeb t\u1ed5 v\u1ed1n ch\u1ec9 ng\u01b0\u1eddi cai qu\u1ea3n c\u00f4ng nh\u00e2n v\u00e0 h\u01b0\u1edbng d\u1eabn l\u00e0m vi\u1ec7c.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u1ed1c Ph\u1ee7 Ch\u1ec9<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng<em>&nbsp;<\/em>\u1edf huy\u1ec7n Tr\u00e0 \u00d4n, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. \u1ede huy\u1ec7n n\u00e0y c\u00f2n c\u00f3 \u0111\u01b0\u1eddng&nbsp;<strong>\u0110\u1ed1c<\/strong>&nbsp;<strong>Ph\u1ee7 Y\u00ean<\/strong>.&nbsp;<em>\u0110\u1ed1c ph\u1ee7<\/em>&nbsp;l\u00e0 \u201cch\u1ee9c quan l\u1ea1i cao c\u1ea5p th\u1eddi Ph\u00e1p thu\u1ed9c, tr\u00ean ph\u1ee7 v\u00e0 huy\u1ec7n, c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m Qu\u1eadn tr\u01b0\u1edfng hay Ph\u00f3 t\u1ec9nh tr\u01b0\u1edfng, ho\u1eb7c \u0110\u1ea7u ph\u00f2ng \u1edf So\u00e1i ph\u1ee7\u201d [7].&nbsp;<em>Ch\u1ec9, Y\u00ean&nbsp;<\/em><em>&nbsp;<\/em>l\u00e0 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tham Bua<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u1ea5p c\u1ee7a x\u00e3 T\u00e2n Th\u00e0nh, huy\u1ec7n T\u00e2n H\u1ed3ng, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p. Tham Bua l\u00e0<em>H\u01b0\u01a1ng tham Bua<\/em>, m\u1ed9t vi\u00ean ch\u1ee9c y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf l\u00e0ng T\u00e2n Th\u00e0nh l\u00fac m\u1edbi th\u00e0nh l\u1eadp n\u0103m 1870. H\u01b0\u01a1ng tham l\u00e0 \u201cch\u1ee9c l\u1edbn trong l\u00e0ng\u201d[5].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00e0 Ph\u00e1n<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch \u1edf huy\u1ec7n V\u0169ng Li\u00eam, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. B\u00e0 Ph\u00e1n l\u00e0 v\u1ee3 th\u00f4ng ph\u00e1n \u2013 ch\u1ee9c th\u01b0 k\u00fd c\u00e1c ng\u00e0nh \u1edf c\u01a1 quan h\u00e0nh ch\u00ednh.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kho\u00e1n Ti\u1ebft<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch \u1edf huy\u1ec7n B\u00ecnh Minh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. Kho\u00e1n Ti\u1ebft l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 ch\u1ee9c danh&nbsp;<em>th\u1ee7 kho\u00e1n<\/em>&nbsp;(gi\u1eef s\u1ed5 s\u00e1ch, t\u00e0i s\u1ea3n) trong H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng k\u1ef3 m\u1ee5c[9], t\u00ean Ti\u1ebft. X.&nbsp;<strong>\u00d4ng Kho\u00e1n<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Qu\u1ea3n Long<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 t\u1ec9nh l\u1ef5&nbsp;t\u1ec9nh An Xuy\u00ean, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp ng\u00e0y 22-10-1956. Nay thu\u1ed9c tp. C\u00e0 Mau<strong>.<\/strong>Qu\u1ea3n Long c\u00f3 l\u1ebd g\u1ecdi theo ch\u1ee9c danh (h\u01b0\u01a1ng qu\u1ea3n) v\u00e0 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Thu\u1ed9c Nhi\u00eau<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 gi\u1ed3ng&nbsp;tr\u1ea3i d\u00e0i theo chi\u1ec1u d\u00e0i s\u00f4ng Ti\u1ec1n v\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng Trung L\u01b0\u01a1ng \u0111i Cai L\u1eady, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang.Thu\u1ed9c Nhi\u00eau l\u00e0 Cai thu\u1ed9c (l\u00fd tr\u01b0\u1edfng) Nguy\u1ec5n V\u0103n Nhi\u00eau, c\u00f3 c\u00f4ng l\u1eadp ch\u1ee3 Thu\u1ed9c Nhi\u00eau, c\u00e1ch ch\u1ee3 hi\u1ec7n nay (d\u1eddi v\u00e0o kho\u1ea3ng 1962-1963) \u0111\u1ed9 300m [15].<\/p>\n\n\n\n<p>2.2.3. M\u1ed9t \u0111\u1ecba danh v\u1ed1n l\u00e0&nbsp;<em><strong>t\u00ean m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh x\u00e2y d\u1ef1ng<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>X\u00e3 T\u00e2y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3&nbsp;\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng Ph\u00f9 \u0110\u1ed5ng Thi\u00ean V\u01b0\u01a1ng, ph\u01b0\u1eddng 11, qu\u1eadn 5, tp. HCM, \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng n\u0103m 1925. X\u00e3 T\u00e2y l\u00e0 to\u00e0 \u0111\u00f4 ch\u00ednh, \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 c\u1ee7a tp. Ch\u1ee3 L\u1edbn, do ch\u1ee3 \u1edf c\u1ea1nh \u0111\u00f3 [6].<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<strong>2.3.<\/strong>Sau c\u00f9ng l\u00e0&nbsp;<em><strong>t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng<\/strong><\/em>. T\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng l\u00e0 nh\u1eefng t\u1eeb ch\u1ec9 ph\u1ed5 bi\u1ebfn \u1edf m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.1<strong>.<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft l\u00e0 nh\u1eefng t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>ch\u1ee9c danh<\/strong><\/em>&nbsp;v\u00e0&nbsp;<em><strong>con ng\u01b0\u1eddi.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u1eb7p R\u1eb1ng N\u00fai<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;nh\u1ecf d\u1eabn n\u01b0\u1edbc t\u1eeb kinh Nguy\u1ec5n V\u0103n Ti\u1ebfp v\u00e0o s\u00e2u trong \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p M\u01b0\u1eddi, thu\u1ed9c x\u00e3 T\u00e2n Ho\u00e0 T\u00e2y, huy\u1ec7n Cai L\u1eady, nay thu\u1ed9c huy\u1ec7n T\u00e2n Ph\u01b0\u1edbc, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. C\u1eb7p R\u1eb1ng N\u00fai g\u1ed1c n\u1eeda Ph\u00e1p n\u1eeda Vi\u1ec7t, l\u00e0 ch\u1ee9c danh v\u00e0 t\u00ean ch\u00ednh c\u1ee7a&nbsp;<em>Caporal Nguy\u1ec5n V\u0103n<\/em>&nbsp;<em>N\u00fai<\/em>, l\u00e0m qu\u1ea3n l\u00fd cho m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p khai hoang v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y v\u00e0o kho\u1ea3ng n\u0103m 1930 [16].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u1eaby Ch\u1ec7t<\/strong>&nbsp;l\u00e0 \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m n\u1eb1m c\u00e1ch m\u0169i C\u00e0 Mau 10km. C\u0169ng vi\u1ebft R\u1eaby Ch\u1ec7c. B\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1eddi Ph\u00e1p ghi Jardin Chinois (\u201cv\u01b0\u1eddn c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Hoa\u201d). R\u1eaby Ch\u1ec7t l\u00e0 \u201cr\u1eaby c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t g\u1ed1c Hoa\u201d v\u00ec ban \u0111\u1ea7u c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Hoa \u0111\u1ebfn sinh s\u1ed1ng, nh\u01b0ng v\u00ec th\u1ea5y ho\u00e0n c\u1ea3nh kh\u00f3 kh\u0103n n\u00ean b\u1ecf \u0111i.<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.2. K\u1ebf \u0111\u1ebfn l\u00e0 t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<strong>L\u1ea5p V\u00f2<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 huy\u1ec7n c\u1ee7a t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p, di\u1ec7n t\u00edch 243,9km<sup>2<\/sup>, d\u00e2n s\u1ed1 171.300 ng\u01b0\u1eddi (2006), g\u1ed3m m\u1ed9t th\u1ecb tr\u1ea5n v\u00e0 12 x\u00e3. L\u1ea5p V\u00f2 g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>Sr\u00f4k Tak Por<\/em>&nbsp;\u201cx\u1ee9 tr\u00e9t thuy\u1ec1n\u201d \u0111\u1ec3 ch\u1ed1ng h\u00e0 \u0103n [15], v\u00e0 tr\u00ean \u0111\u1ecba b\u00e0n hi\u1ec7n nay c\u00f3 m\u1ed9t n\u01a1i chuy\u00ean s\u1eeda thuy\u1ec1n.<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.3.Ti\u1ebfp theo l\u00e0 nh\u1eefng t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>c\u00f4ng tr\u00ecnh x\u00e2y d\u1ef1ng<\/strong><\/em><strong>.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tha La<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t&nbsp;\u1edf x\u00e3 An Ho\u00e0, huy\u1ec7n Tr\u1ea3ng B\u00e0ng, t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh.&nbsp;<strong>Tha La&nbsp;<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>c\u0169ng l\u00e0 ao<em>&nbsp;<\/em>\u1edf x\u00e3 T\u00e2n L\u00fd T\u00e2y, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang<em>&nbsp;<\/em>v\u00e0 l\u00e0 ch\u1ee3 \u1edf huy\u1ec7n B\u00ecnh Minh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. Tha La g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>Sa-la<\/em>, c\u00f3 hai ngh\u0129a l\u00e0 \u201ctr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc\u201d v\u00e0 \u201cch\u00f2i \u1edf b\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1ec3 kh\u00e1ch ngh\u1ec9 ch\u00e2n\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.4.M\u1ed9t s\u1ed1 l\u00e0 t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>\u0111\u1ecba h\u00ecnh<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00f9ng Binh<\/strong>&nbsp;l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf qu\u1eadn 10 v\u00e0 qu\u1eadn 3, tp. HCM, t\u1eeb B\u1ed9 t\u01b0 l\u1ec7nh th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0111\u1ebfn r\u1ea1ch Nhi\u00eau L\u1ed9c, d\u00e0i \u0111\u1ed9 500m. \u0110\u1ea7u tk. 21, r\u1ea1ch \u0111\u00e3 b\u1ecb l\u1ea5p, l\u00e0m th\u00e0nh \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1, mang t\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng R\u1ea1ch B\u00f9ng Binh.&nbsp;<strong>B\u00f9ng Binh<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>c\u0169ng l\u00e0 r\u1ea1ch ch\u1ea3y xuy\u00ean h\u01b0\u01a1ng l\u1ed9 10, \u0111\u1ebfn ph\u01b0\u1eddng Ph\u00fa Th\u1ee9, qu\u1eadn C\u00e1i R\u0103ng, tp. C\u1ea7n Th\u01a1, d\u00e0i 5km. B\u00f9ng Binh l\u00e0 ch\u1ed7 ph\u00ecnh r\u1ed9ng gi\u1eefa s\u00f4ng r\u1ea1ch, c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 c\u00f9 lao \u1edf gi\u1eefa, ghe thuy\u1ec1n c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf \u0111\u1ea7u [6]. \u0110\u1ea7u tk. 20, t\u1eeb&nbsp;<em>b\u00f9ng<\/em>&nbsp;<em>binh<\/em>&nbsp;m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 n\u01a1i giao l\u1ed9 trong th\u00e0nh ph\u1ed1, nh\u01b0&nbsp;<em>b\u00f9ng binh<\/em>&nbsp;S\u00e0i G\u00f2n,&nbsp;<em>b\u00f9ng binh<\/em>Ng\u00e3 B\u1ea3y.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00fang<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t&nbsp;thu\u1ed9c t\u1ec9nh B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng. D\u00f2ng s\u00f4ng S\u00e0i G\u00f2n ch\u1ea3y \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t ch\u1ed7 xo\u00e1y s\u00e2u r\u1ea5t nguy hi\u1ec3m \u0111\u1ed1i v\u1edbi ghe thuy\u1ec1n. Ch\u1ed7 \u0111\u00f3 g\u1ecdi l\u00e0&nbsp;<em>b\u00fang<\/em>, sau tr\u1edf th\u00e0nh t\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t. B\u00fang l\u00e0 \u201cch\u1ed7 n\u01b0\u1edbc s\u00e2u l\u00e0m ra m\u1ed9t v\u00f9ng\u201d [5].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u1ed5 L\u1ecbch<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 s\u00f4ng&nbsp;\u1edf t\u1ec9nh V\u0129nh Long x\u01b0a. C\u1ed5 L\u1ecbch l\u00e0 (kh\u00fac s\u00f4ng) nh\u1ecf v\u00e0 d\u00e0i gi\u1ed1ng c\u1ed5 con l\u1ecbch \u2013 m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00f9ng gi\u1ed1ng v\u1edbi con l\u01b0\u01a1n [5].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u01b0ng M\u00f4n<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m \u1edf tp. HCM.&nbsp;<em>B\u01b0ng<\/em>&nbsp;g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>b\u00e2ng<\/em>, ngh\u0129a l\u00e0 \u201cv\u00f9ng \u0111\u1ea5t s\u00e2u v\u00e0 r\u1ed9ng \u1edf gi\u1eefa \u0111\u1ed3ng\u201d;&nbsp;<em>M\u00f4n<\/em>&nbsp;l\u00e0 \u201cc\u00e2y m\u00f4n n\u01b0\u1edbc\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u01b0\u1eddng Tr\u00e2u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Long H\u1ed3, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. \u0110\u01b0\u1eddng Tr\u00e2u l\u00e0 \u201c\u0111\u01b0\u1eddng tr\u00e2u th\u01b0\u1eddng \u0111i t\u1ea1o th\u00e0nh r\u1ea1ch\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0110\u01b0\u1eddng Xu\u1ed3ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 k\u00eanh&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Tam B\u00ecnh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. \u0110\u01b0\u1eddng Xu\u1ed3ng l\u00e0 \u201cd\u00f2ng n\u01b0\u1edbc m\u00e0 c\u00e1c chi\u1ebfc xu\u1ed3ng th\u01b0\u1eddng \u0111i l\u1ea1i\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>L\u00f2ng T\u00e0u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 s\u00f4ng nh\u00e1nh&nbsp;s\u00f4ng Nh\u00e0 B\u00e8, ch\u1ea3y trong huy\u1ec7n C\u1ea7n Gi\u1edd, tp. HCM, d\u00e0i \u0111\u1ed9 45km. L\u00f2ng s\u00f4ng r\u1ed9ng v\u00e0 s\u00e2u n\u00ean 20% h\u00e0ng ho\u00e1 ti\u1ebfp t\u1ebf h\u1eadu c\u1ea7n c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i M\u1ef9 \u1edf Vi\u1ec7t Nam ph\u1ea3i qua s\u00f4ng n\u00e0y. L\u00f2ng T\u00e0u c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u201cl\u00f2ng chi\u1ebfc t\u00e0u\u201d, sau ch\u1ec9 kh\u00fac s\u00f4ng s\u00e2u nh\u01b0 l\u00f2ng chi\u1ebfc t\u00e0u.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Eo L\u00f3i<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kh\u00fac s\u00f4ng&nbsp;nh\u1ecf ch\u1ea3y t\u1eeb B\u0103ng Cung ra C\u1ed5 Chi\u00ean, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. Eo L\u00f3i l\u00e0 \u201cch\u1ed7 quanh g\u1eaft tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng, tr\u00ean s\u00f4ng, c\u00f3 c\u00f9i ch\u00f5\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00e3y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3&nbsp;hi\u1ec7n nay \u1edf x\u00e3 Th\u00e1p M\u01b0\u1eddi, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p, n\u01a1i g\u1eb7p nhau gi\u1eefa 5 con s\u00f4ng v\u00e0 kinh: \u0110\u1ed3ng Ti\u1ebfn, T\u01b0 M\u1edbi (Quatre Bis), Ph\u01b0\u1edbc Xuy\u00ean, D\u01b0\u01a1ng V\u0103n D\u01b0\u01a1ng (Lagrange) v\u00e0 Kh\u00e1ng Chi\u1ebfn. Th\u1eddi Ph\u00e1p thu\u1ed9c ch\u1ec9 m\u1edbi c\u00f3 hai con kinh mang t\u00ean Ph\u00e1p, ch\u00fang t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t g\u00f3c nh\u1ecdn 30<sup>O<\/sup>. G\u00e3y v\u00ec hai con kinh n\u1ed1i ti\u1ebfp nhau gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t kh\u00fac c\u00e2y g\u00e3y n\u00ean \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m n\u00e0y mang t\u00ean tr\u00ean.&nbsp;<strong>G\u00e3y C\u1edd \u0110en<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m c\u00f3 ch\u1ee3 G\u00e3y, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p. G\u00e3y C\u1edd \u0110en v\u00ec t\u1ea1i \u0111o\u1ea1n kinh g\u00e3y kh\u00fac c\u00f3 c\u1eafm m\u1ed9t l\u00e1 c\u1edd \u0111en kh\u00e1 cao l\u00e0m m\u1ee5c ti\u00eau (d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi&nbsp;<em>phong ti\u00eau<\/em>&nbsp;hay&nbsp;<em>b\u00f4ng ti\u00eau<\/em>) \u0111\u1ec3 ng\u1eafm theo \u0111\u00f3 m\u00e0 \u0111\u00e0o cho con kinh kh\u00f4ng l\u1ec7ch h\u01b0\u1edbng [4].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d4 M\u00f4n<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 qu\u1eadn&nbsp;c\u1ee7a tp C\u1ea7n Th\u01a1, di\u1ec7n t\u00edch 125,6km<sup>2<\/sup>, d\u00e2n s\u1ed1 128.300 ng\u01b0\u1eddi (2006), g\u1ed3m 5 ph\u01b0\u1eddng. \u00d4 M\u00f4n n\u1eeda Khmer n\u1eeda Vi\u1ec7t.&nbsp;<em>\u00d4<\/em>&nbsp;l\u00e0 \u201cv\u0169ng, b\u00e0u\u201d;&nbsp;<em>M\u00f4n<\/em>&nbsp;l\u00e0 \u201cc\u00e2y m\u00f4n n\u01b0\u1edbc\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u1ea1ch Ng\u1ecdn<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 v\u00f9ng<em>&nbsp;<\/em>\u0111\u1ea5t \u1edf huy\u1ec7n Ch\u1ee3 L\u00e1ch, t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre. R\u1ea1ch g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>pr\u00eak<\/em>; Ng\u1ecdn g\u1ed1c thu\u1ea7n Vi\u1ec7t, ngh\u0129a l\u00e0 \u201cd\u00f2ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf \u1edf \u0111\u1ea7u s\u00f4ng r\u1ea1ch l\u1edbn\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u1ecfng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n H\u00f3c M\u00f4n, tp. HCM. R\u1ecfng l\u00e0 \u201c\u0111\u01b0\u1eddng n\u01b0\u1edbc t\u1ef1 nhi\u00ean, khuy\u1ebft s\u00e2u xu\u1ed1ng, nh\u1ecf h\u01a1n r\u1ea1ch, ng\u1ea3\u201d[6].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>T\u1eafc C\u1eadu<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n C\u00e1i B\u00e8, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang.&nbsp;<strong>T\u1eafc C\u1eadu<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>c\u00f2n l\u00e0 b\u1ebfn c\u1ea3ng \u1edf x\u00e3 V\u0129nh An, huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh, t\u1ec9nh Ki\u00ean Giang. T\u1eafc C\u1eadu c\u00f3 d\u1ea1ng g\u1ed1c l\u00e0&nbsp;<em>T\u1eaft C\u1eadu<\/em>, ngh\u0129a l\u00e0 con kinh (v\u00e0 b\u1ebfn c\u1ea3ng) \u0111i&nbsp;<em>t\u1eaft<\/em>&nbsp;qua g\u1ea7n mi\u1ebfu&nbsp;<em>C\u1eadu.<\/em><em>&nbsp;<\/em>Mi\u1ebfu C\u1eadu b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng th\u1edd Thu\u1ef7 Long th\u1ea7n n\u1eef [16].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tr\u1ea5p B\u00e8o<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;\u1edf x\u00e3 Ph\u00fa C\u01b0\u1eddng, huy\u1ec7n Cai L\u1eady, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. Tr\u1ea5p B\u00e8o v\u1eeba g\u1ed1c Khmer v\u1eeba g\u1ed1c thu\u1ea7n Vi\u1ec7t. Tr\u1ea5p g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>Pangtrap<\/em>, l\u00e0 ch\u1ed7 tr\u0169ng, ng\u1eadp n\u01b0\u1edbc, nh\u1ecf h\u01a1n b\u01b0ng. Tr\u1ea5p B\u00e8o c\u00f3 l\u1ebd tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y l\u00e0 v\u00f9ng tr\u0169ng c\u00f3 nhi\u1ec1u b\u00e8o [16].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u1ee4<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf gi\u1eefa Giang Th\u00e0nh v\u00e0 Chi\u00eau Anh C\u00e1c, H\u00e0 Ti\u00ean, t\u1ec9nh Ki\u00ean Giang. \u1ee4 l\u00e0 \u201cd\u00f2ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf\u201d.&nbsp;<strong>\u1ee4 C\u00e2y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch l\u00e0m ranh gi\u1edbi hai ph\u01b0\u1eddng 10 v\u00e0 11, qu\u1eadn 8, n\u1ed1i kinh T\u00e0u H\u1ee7 v\u1edbi kinh \u0110\u00f4i, tp. HCM, d\u00e0i \u0111\u1ed9 1.200m. \u1ee4 C\u00e2y l\u00e0 \u0111\u1ed1ng c\u00e2y, ch\u1edf t\u1eeb T\u00e2y Ninh, B\u00ecnh Ph\u01b0\u1edbc v\u1ec1 \u0111\u1ec3 s\u1ea3n xu\u1ea5t th\u00e0nh ph\u1ea9m.&nbsp;<strong>\u1ee4 Ghe<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 b\u1ebfn \u1edf l\u00e0ng B\u00ecnh Ph\u00fa, nay thu\u1ed9c ph\u01b0\u1eddng Tam Ph\u00fa, qu\u1eadn Th\u1ee7 \u0110\u1ee9c, tp. HCM. \u1ee4 Ghe l\u00e0 ch\u1ed7 s\u00e2u tr\u00ean m\u1ed9t d\u00f2ng s\u00f4ng v\u00e0 \u0103n s\u00e2u v\u00e0o \u0111\u1ea5t li\u1ec1n \u0111\u1ec3 ghe thuy\u1ec1n \u0111\u1eadu l\u1ea1i, v\u00e0 b\u1edd s\u00f4ng \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0i l\u00e0i \u0111\u1ec3 d\u1ec5 k\u00e9o thuy\u1ec1n l\u00ean s\u1eeda.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>V\u00e0m<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 t\u00ean r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf ph\u01b0\u1eddng Th\u1ea1nh L\u1ed9c, qu\u1eadn 12, tp. HCM. V\u00e0m g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>Pi\u00eam<\/em>, ngh\u0129a l\u00e0 \u201cng\u00e3 ba s\u00f4ng, r\u1ea1ch\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.5. Ti\u1ebfp theo l\u00e0 t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>c\u00e2y c\u1ed1i<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ch\u1ec9 t\u00ean th\u1ef1c v\u1eadt \u1edf Nam B\u1ed9 c\u00f3 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng nhi\u1ec1u h\u01a1n c\u1ea3.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tr\u1ea3ng Bom<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 huy\u1ec7n&nbsp;c\u1ee7a t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Nai, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp th\u00e1ng 8 \u2013 2003, \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1ch ra t\u1eeb huy\u1ec7n Th\u1ed1ng Nh\u1ea5t, di\u1ec7n t\u00edch 326,1km<sup>2<\/sup>, d\u00e2n s\u1ed1 177.400 ng\u01b0\u1eddi (2006), g\u1ed3m m\u1ed9t th\u1ecb tr\u1ea5n v\u00e0 16 x\u00e3.Tr\u1ea3ng Bom l\u00e0 \u201ctr\u1ea3ng c\u00f3 tr\u1ed3ng nhi\u1ec1u c\u00e2y ch\u00f9m bao l\u00f4m, \u0111\u1ecdc tr\u1ea1i th\u00e0nh bom, sinh ra m\u1ed9t th\u1ee9 d\u1ea7u g\u1ecdi l\u00e0 chaulmougra, d\u00f9ng \u0111\u1ec3 tr\u1ecb phong h\u1ee7i\u201d [13]. \u00dd ki\u1ebfn n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00fang v\u00ec c\u00e1c l\u00fd do sau: 1. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi&nbsp;t\u1eebng n\u00f3i v\u1edbi ch\u00fang t\u00f4i l\u00e0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y c\u00e2y bom \u1edf v\u00f9ng Th\u1ee7 \u0110\u1ee9c (tp. HCM); 2. \u1ede Ph\u00fa Y\u00ean, V\u0129nh Long c\u00f3 \u0111\u1ecba danh C\u00e2y B\u00f4m. 3. Lo\u1ea1i \u0111\u1ecba danh\u201cTr\u1ea3ng + t\u00ean c\u00e2y\u201d kh\u00e1 ph\u1ed5 bi\u1ebfn \u1edf Nam B\u1ed9: Tr\u1ea3ng B\u00e0ng (c\u1ecf b\u00e0ng), Tr\u1ea3ng D\u1edbn,\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u1ed3n B\u1ed3n<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Tam B\u00ecnh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. B\u1ed3n B\u1ed3n l\u00e0 \u201ct\u00ean c\u1ee7a m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y c\u00f3 th\u00e2n d\u1eb9p, th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ed3ng nhi\u1ec1u \u1edf C\u00e0 Mau v\u00e0 B\u1ea1c Li\u00eau. Ph\u1ea7n l\u00e1 non hay \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng l\u00e0m d\u01b0a chua \u0103n k\u00e8m v\u1edbi c\u00e1c m\u00f3n g\u1ecfi\u201d [10].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Chim Chim<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 m\u0169i \u0111\u1ea5t \u1edf huy\u1ec7n C\u00f4n \u0110\u1ea3o, t\u1ec9nh B\u00e0 R\u1ecba-V\u0169ng T\u00e0u v\u00e0 l\u00e0 ng\u00e3 ba thu\u1ed9c x\u00e3 \u0110\u00f4ng Ho\u00e0, huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. \u0110\u00e2y l\u00e0 \u201ct\u00ean c\u00e2y c\u00f3 l\u00e1 5 chia, v\u1ecf n\u00f3 k\u00eau l\u00e0 ng\u0169 gia b\u00ec; v\u1ecb thu\u1ed1c \u0111au m\u00ecnh\u201d[5].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00fan C\u1ed3ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u1ea5p&nbsp;c\u0169 c\u1ee7a x\u00e3 Minh Th\u00e0nh, h\u01a1n Ch\u01a1n Th\u00e0nh, t\u1ec9nh B\u00ecnh Ph\u01b0\u1edbc. B\u00fan C\u1ed3ng l\u00e0 hai lo\u1ea1i c\u00e2y. C\u00e2y&nbsp;<em>b\u00fan<\/em>&nbsp;c\u00f3 l\u00e1 l\u00e1ng nh\u01b0 l\u00e1 m\u00edt; c\u00e2y&nbsp;<em>c\u1ed3ng<\/em>&nbsp;c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m ch\u00e0y gi\u00e3 g\u1ea1o.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00f2 Chai<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 b\u1ebfn ph\u00e0&nbsp;v\u01b0\u1ee3t s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng, thu\u1ed9c huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh, t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh. G\u00f2 Chai l\u00e0&nbsp;<em>g\u00f2<\/em>&nbsp;c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e2y&nbsp;<em>chai<\/em>. Chai l\u00e0 lo\u1ea1i c\u00e2y cho m\u1ee7 \u0111\u00f3ng c\u1ee5c, n\u1ea5u ch\u1ea3y \u0111\u1ec3 th\u1eafp, \u0111\u1ed1t.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ngan D\u1eeba<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ph\u1ee5 l\u01b0u&nbsp;b\u00ean ph\u1ea3i c\u1ee7a s\u00f4ng C\u00e1i L\u1edbn \u1edf t\u1ec9nh Ki\u00ean Giang, \u0111\u1ed5 ra c\u1eeda R\u1ea1ch Gi\u00e1..&nbsp;<em>Ngan<\/em>do t\u1eeb H\u00e1n Vi\u1ec7t&nbsp;<em>ng\u1ea1n<\/em>&nbsp;\u201cb\u1edd, b\u1edd bao\u201d c\u1ee7a c\u00e1c l\u00f4 \u0111\u1ea5t khai th\u00e1c m\u1eadt ong m\u00e0 ra.&nbsp;<em>D\u1eeba<\/em>&nbsp;l\u00e0 bi\u1ebfn \u00e2m c\u1ee7a&nbsp;<em>G\u1eeba<\/em>. Ngan G\u1eeba l\u00e0\u201cb\u1edd bao c\u00f3 c\u00e2y g\u1eeba\u201d. G- kh\u00f3 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed5i v\u1edbi D- n\u00ean D\u1eeba \u1edf \u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 t\u00ean m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e1 \u1edf Nam B\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>D\u1eebng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 x\u1ebdo<em>&nbsp;<\/em>\u1edf x\u00e3 Ninh Th\u1ea1nh L\u1ee3i, huy\u1ec7n H\u1ed3ng D\u00e2n, t\u1ec9nh B\u1ea1c Li\u00eau.D\u1eebng l\u00e0 lo\u1ea1i c\u1ecf cao 0,6 \u2013 1m, l\u00f3ng d\u00e0i 5 \u2013 15cm, r\u1ec5 tr\u1ecb b\u1ec7nh \u0111au m\u1eaft. X\u1ebdo D\u1eebng l\u00e0 d\u00f2ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e2y d\u1eebng .<\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u00e2u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 gi\u1ed3ng&nbsp;(g\u00f2) \u1edf huy\u1ec7n G\u00f2 C\u00f4ng \u0110\u00f4ng, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. N\u00e2u l\u00e0 bi\u1ebfn \u00e2m c\u1ee7a Ng\u00e2u, m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y m\u1ecdc nhi\u1ec1u tr\u00ean gi\u1ed3ng [17]. Th\u1eadt ra, n\u00e2u l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y c\u00f3 v\u1ecf \u0111\u1ec3 nhu\u1ed9m m\u00e0u n\u00e2u.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u1ea1ch Nga<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 c\u1ea7u&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n B\u00ecnh Minh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. \u1ede t\u1ec9nh n\u00e0y c\u00f2n c\u00f3 r\u1ea1ch X\u1ebdo Nga [9]. R\u1ea1ch Nga v\u1eeba g\u1ed1c Khmer v\u1eeba g\u1ed1c H\u00e1n Vi\u1ec7t. Nga l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi t\u1eaft&nbsp;<em>nga tru\u1eadt<\/em>, m\u1ed9t lo\u1ea1i ng\u1ea3i d\u00f9ng l\u00e0m thu\u1ed1c m\u00e1u [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>R\u00e1ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf x\u00e3 \u0110a Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n B\u00ecnh Ch\u00e1nh, tp. HCM, \u0111\u1ed5 v\u00e0o s\u00f4ng C\u1ea7n Giu\u1ed9c. \u1ede t\u1ec9nh Ki\u00ean Giang c\u00f3 \u0111\u1ecba danh&nbsp;<strong>T\u1eaft R\u00e1ng<\/strong>. R\u00e1ng l\u00e0 lo\u1ea1i \u201cc\u00e2y m\u1ecdc \u1edf r\u00eca n\u01b0\u1edbc c\u00f3 c\u1ed9ng l\u00e1 d\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ta hay d\u00f9ng l\u00e0m ch\u1ed5i\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u01b0\u1edbp S\u00e1t<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u1ea5p&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n V\u0169ng Li\u00eam, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. M\u01b0\u1edbp S\u00e1t c\u00f3 \u00e2m g\u1ed1c l\u00e0&nbsp;<em>M\u01b0\u1edbp S\u00e1c<\/em>, l\u00e0 lo\u1ea1i \u201cc\u00e2y cao 4 \u2013 6m; c\u00e0nh th\u00f4 v\u00e0 to, g\u1ed7 m\u1ec1m; hoa tr\u1eafng, th\u01a1m. C\u0169ng g\u1ecdi&nbsp;<em>s\u01a1n d\u01b0\u01a1ng t\u1eed, h\u1ea3i qua t\u1eed<\/em>\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>S\u0103ng \u0110\u00e1<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 th\u00e0nh&nbsp;\u1edf th\u1ecb x\u00e3 G\u00f2 C\u00f4ng, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang, x\u00e2y n\u0103m 1868, sau c\u00f3 tr\u01b0\u1eddng ti\u1ec3u h\u1ecdc mang t\u00ean n\u00e0y. S\u0103ng \u0110\u00e1 g\u1ed1c Ph\u00e1p&nbsp;<em>Soldat<\/em>, ngh\u0129a l\u00e0 \u201cl\u00ednh\u201d v\u00ec n\u01a1i \u0111\u00e2y tr\u01b0\u1edbc kia l\u00e0 khu qu\u00e2n s\u1ef1.&nbsp;<em>Soldat<\/em>&nbsp;\u0111\u01b0\u1ee3c thay b\u1eb1ng &nbsp;t\u00ean c\u00e2y&nbsp;<em>s\u0103ng \u0111\u00e1<\/em>, m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y g\u1ed7 r\u1ea5t c\u1ee9ng, v\u00ec hai t\u1eeb c\u00f3 ng\u1eef \u00e2m g\u1ea7n gi\u1ed1ng nhau.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>S\u0103ng M\u00e1u<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n B\u00ecnh Minh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. S\u0103ng M\u00e1u l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng lo\u1ea1i s\u0103ng th\u01b0\u1eddng m\u1ecdc \u1edf \u0111\u1ea5t r\u1eebng, ven s\u00f4ng r\u1ea1ch, m\u1ee7 c\u00e2y m\u00e0u \u0111\u1ecf nh\u01b0 m\u00e1u.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>L\u00e1ng Th\u00e9<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng&nbsp;\u1edf x\u00e3 Ph\u01b0\u1edbc V\u0129nh An, huy\u1ec7n C\u1ee7 Chi, tp. HCM v\u00e0 \u1edf t\u1ec9nh V\u0129nh Long. L\u00e1ng Th\u00e9&nbsp; l\u00e0 \u201cv\u00f9ng \u0111\u1ea5t th\u1ea5p, th\u01b0\u1eddng ng\u1eadp n\u01b0\u1edbc c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u1ecf th\u00e9\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>T\u00f3c Ti\u00ean<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 n\u00fai&nbsp;\u1edf x\u00e3 T\u00f3c Ti\u00ean, huy\u1ec7n T\u00e2n Th\u00e0nh, t\u1ec9nh B\u00e0 R\u1ecba \u2013 V\u0169ng T\u00e0u, cao 432m. T\u00f3c Ti\u00ean l\u00e0 lo\u1ea1i d\u00e2y leo nhi\u1ec1u nh\u00e1nh qu\u1ea5n l\u1ea5y nhau, l\u00e1 k\u00e9p m\u00e0nh c\u00f3 nhi\u1ec1u kh\u00eda h\u1eb9p v\u00e0 s\u00e2u, hoa \u0111\u1ecf, l\u00e1 v\u00e0 \u0111\u1ecdt \u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c [13].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Gi\u1ed3ng Tr\u00f4m<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 huy\u1ec7n&nbsp;c\u1ee7a t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre, di\u1ec7n t\u00edch 311,4km<sup>2<\/sup>, d\u00e2n s\u1ed1 182.400 ng\u01b0\u1eddi (2006), g\u1ed3m m\u1ed9t th\u1ecb tr\u1ea5n v\u00e0 21 x\u00e3. Gi\u1ed3ng l\u00e0 bi\u1ebfn \u00e2m c\u1ee7a v\u1ed3ng; Tr\u00f4m l\u00e0 \u201clo\u1ea1i c\u00e2y to, l\u00e1 gi\u1ed1ng l\u00e1 g\u00f2n nh\u01b0ng t\u1edbi 7 phi\u1ebfn; hoa \u0111\u1ecf kh\u00f4ng c\u00e1nh (\u2026); c\u00e2y ti\u1ebft ra m\u1ee7 trong, \u0111\u1eb7c, \u0103n m\u00e1t\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>V\u00f2i Voi<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf t\u1ec9nh V\u0129nh Long. V\u00f2i Voi l\u00e0 lo\u1ea1i \u201cc\u00e2y nh\u1ecf, cao \u0111\u1ed9 20 \u2013 40cm, l\u00e1 h\u00ecnh tr\u1ee9ng d\u00e0i, hoa m\u00e0u t\u00edm nh\u1ea1t ho\u1eb7c tr\u1eafng c\u00f3 \u0111\u00e0i c\u00f9ng cu\u1ed1n l\u1ea1i nh\u01b0 v\u00f2i con voi\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u00e0u S\u00e0ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u1ea5p&nbsp;c\u1ee7a x\u00e3 V\u0129nh B\u00ecnh, huy\u1ec7n V\u0129nh L\u1ee3i, t\u1ec9nh B\u1ea1c Li\u00eau. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; B\u00e0u S\u00e0ng c\u00f3 \u00e2m g\u1ed1c<em>B\u00e0u X\u00e0ng<\/em>, l\u00e0 c\u00e1i b\u00e0u c\u00f3 m\u1ecdc nhi\u1ec1u c\u00e2y x\u00e0ng. X\u00e0ng l\u00e0 lo\u1ea1i c\u00e2y l\u1edbn, l\u00e1 r\u1ee5ng theo m\u00f9a, nh\u00e1nh non c\u00f3 l\u00f4ng, qu\u1ea3 nh\u00e2n c\u1ee9ng d\u00e0i 3 \u2013 4cm, c\u00f3 5 r\u00e3nh [14].<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.6. M\u1ed9t s\u1ed1 t\u1eeb kh\u00e1c ch\u1ec9 c\u00e1c&nbsp;<em><strong>con v\u1eadt<\/strong><\/em>&nbsp;sinh s\u1ed1ng \u1edf \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ba Kh\u00eda<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1 \u1edf tp. Cao L\u00e3nh, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p. Ba Kh\u00eda l\u00e0 \u201clo\u1ea1i c\u00f2ng v\u1ecf t\u00edm, nh\u1ecf con, c\u00e0ng ngoe d\u1eb9p c\u00f3 c\u1ea1nh\u201d [7].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ch\u1ed1t<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch<em>&nbsp;<\/em>\u1edf huy\u1ec7n G\u00f2 C\u00f4ng T\u00e2y, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. Ch\u1ed1t l\u00e0 lo\u1ea1i c\u00e1 nh\u1ecf, s\u1ecd gi\u1eb9p v\u00e0 to, c\u00f3 hai ng\u1ea1nh b\u00e9n v\u00e0 r\u00e2u \u0111\u00e2m ngang.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00f2ng Gi\u00f3<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n G\u00f2 C\u00f4ng \u0110\u00f4ng, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang. C\u00f2ng Gi\u00f3 l\u00e0 lo\u1ea1i c\u00f2ng nh\u1ecf, v\u1ecf tr\u1eafng, ngoe c\u00e0ng th\u1eadt d\u00e0i [7].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u1ed3ng C\u1ed9c<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Long H\u1ed3, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. C\u1ed3ng C\u1ed9c l\u00e0 lo\u1ea1i \u201cchim c\u00f3 l\u00f4ng m\u00e0u \u0111en, to b\u1eb1ng chim le le, hay l\u1eb7n xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 b\u1eaft c\u00e1\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00fam<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Long H\u1ed3, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. C\u00fam, c\u00f3 t\u00ean \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 l\u00e0&nbsp;<em>c\u00fam n\u00fam<\/em>, l\u00e0 \u201clo\u1ea1i chim s\u1ed1ng \u1edf n\u01b0\u1edbc c\u00f9ng h\u1ecd v\u1edbi cu\u1ed1c c\u00f3 l\u00f4ng m\u00e0u x\u00e1m\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1 Ch\u1ed1t<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 ch\u1ee3<em>&nbsp;<\/em>\u1edf x\u00e3 V\u0129nh H\u1ef1u, huy\u1ec7n G\u00f2 C\u00f4ng T\u00e2y, t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang v\u00e0 l\u00e0 r\u1ea1ch \u1edf x\u00e3 Hi\u1ec7p Ph\u01b0\u1edbc, huy\u1ec7n Nh\u00e0 B\u00e8, tp. HCM, t\u1eeb kinh \u0110\u1ed1ng \u0110i\u1ebfn ph\u00eda b\u1eafc ch\u1ea3y xu\u1ed1ng ph\u00eda nam, nh\u1eadp v\u00e0o ng\u00e3 ba r\u1ea1ch C\u00f4ng \u0110i\u1ec1n v\u00e0 r\u1ea1ch Dinh \u00d4ng, d\u00e0i \u0111\u1ed9 2.500m. C\u00e1 Ch\u1ed1t l\u00e0 \u201cth\u1ee9 c\u00e1 s\u00f4ng c\u00f3 hai ng\u1ea1nh m\u00e0 nh\u1ecf con\u201d[5].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1 He<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 c\u1ed3n<em>&nbsp;<\/em>\u1edf x\u00e3 B\u00ecnh Th\u1ea1nh, huy\u1ec7n Cao L\u00e3nh, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p, d\u00e0i 9km, r\u1ed9ng 3km. C\u00e1 He l\u00e0 \u201clo\u1ea1i c\u00e1 n\u01b0\u1edbc ng\u1ecdt, th\u01b0\u1eddng c\u00f3 m\u00e0u v\u00e0ng, c\u00f3 h\u00ecnh d\u1ea1ng t\u1ef1a c\u00e1 ch\u00e9p\u201d [5], v\u00ec quanh c\u1ed3n r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u00e1 lo\u1ea1i n\u00e0y.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1 Tra<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n Nh\u00e0 B\u00e8, tp. HCM. C\u00e1 Tra g\u1ed1c Khmer&nbsp;<em>Pra,<\/em><em>&nbsp;<\/em>l\u00e0 \u201clo\u1ea1i c\u00e1 n\u01b0\u1edbc ng\u1ecdt, kh\u00f4ng v\u1ea3y, l\u01b0ng \u0111en, b\u1ee5ng tr\u1eafng, m\u00ecnh c\u00f3 l\u1edbp m\u1ee1 d\u00e0y\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1 V\u1ed3<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf x\u00e3 Tam Th\u00f4n Hi\u1ec7p, huy\u1ec7n C\u1ea7n Gi\u1edd, tp. HCM. C\u00e1 V\u1ed3 l\u00e0 \u201cth\u1ee9 c\u00e1 l\u1edbn \u0111\u1ea7u, c\u00f9ng lo\u1ea1i v\u1edbi c\u00e1 tra, n\u00ean c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0&nbsp;<em>c\u00e1 tra v\u1ed3<\/em>\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u1ed0c Len<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf x\u00e3 L\u00fd Nh\u01a1n, huy\u1ec7n C\u1ea7n Gi\u1edd, tp. HCM, d\u00e0i \u0111\u1ed9 1.000m. \u1ed0c Len l\u00e0 th\u1ee9 \u1ed1c \u1edf r\u1eebng s\u00e1c, to b\u1eb1ng ng\u00f3n tay c\u00e1i, v\u1ecf d\u00e0i v\u00e0 thon, ru\u1ed9t xanh, \u0111en v\u00e0 v\u00e0ng, th\u01b0\u1eddng b\u00e1m theo c\u00e1c c\u00e2y \u0111\u01b0\u1edbc, v\u1eb9t, b\u1ea7n ho\u1eb7c tr\u00ean c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 khi n\u01b0\u1edbc l\u00ean [7].<\/p>\n\n\n\n<p>2.3.<strong>7.<\/strong>M\u1eb7t kh\u00e1c, m\u1ed9t s\u1ed1 t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>t\u00ednh ch\u1ea5t<\/strong><\/em><strong>&nbsp;<\/strong>c\u1ee7a s\u1ef1 vi\u1ec7c.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00ed\u00e1 Rai<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 huy\u1ec7n&nbsp;c\u1ee7a t\u1ec9nh B\u1ea1c Li\u00eau, di\u1ec7n t\u00edch 344,7km<sup>2<\/sup>, d\u00e2n s\u1ed1 117.600 ng\u01b0\u1eddi (2006)..&nbsp;<em>Gi\u00e1<\/em>: t\u00ean c\u00e2y;&nbsp;<em>Rai<\/em>: l\u01b0a th\u01b0a; Gi\u00e1 Rai: khu c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e2y gi\u00e1 m\u1ecdc l\u01b0a th\u01b0a [3].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00ed\u00e1 R\u00e2m<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m&nbsp;c\u00e1ch th\u1ecb x\u00e3 B\u1ea1c Li\u00eau, t\u1ec9nh B\u1ea1c Li\u00eau 4km. Gi\u00e1 R\u00e2m l\u00e0 \u201cv\u00f9ng c\u00e2y gi\u00e1 m\u1ecdc r\u1eadm r\u1ea1p\u201d [3].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ru\u1ed9t Ng\u1ef1a<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;\u1edf ph\u01b0\u1eddng 16, qu\u1eadn 8, tp. HCM, t\u1eeb r\u1ea1ch L\u00f2 G\u1ed1m \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i ngu\u1ed3n, d\u00e0i \u0111\u1ed9 5.700m. Nguy\u00ean l\u00e0 d\u00f2ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf h\u1eb9p, quanh co, ghe thuy\u1ec1n kh\u00f4ng \u0111i l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c. N\u0103m 1772, \u0111\u1ed1c chi\u1ebfn Nguy\u1ec5n C\u1eedu \u0110\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ec7nh huy \u0111\u1ed9ng d\u00e2n \u0111\u00e0o r\u1ed9ng ra. T\u00ean d\u1ecbch l\u00e0 M\u00e3 Tr\u01b0\u1eddng giang (kinh ru\u1ed9t ng\u1ef1a). \u0110\u1ea7u tk. 19, kinh \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e0o r\u1ed9ng v\u00e0 s\u00e2u h\u01a1n, t\u00e0u b\u00e8 \u0111i l\u1ea1i thu\u1eadn l\u1ee3i. Ru\u1ed9t Ng\u1ef1a v\u00ec kinh th\u1eb3ng nh\u01b0 ru\u1ed9t con ng\u1ef1a.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>C\u00e1i D\u1ea7y<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 c\u1ea7u \u1edf t\u1ec9nh B\u1ea1c Li\u00eau. C\u00e1i D\u1ea7y v\u1ed1n l\u00e0 t\u00ean l\u00e0ng, sau chuy\u1ec3n th\u00e0nh t\u00ean c\u1ea7u. C\u00e1i D\u1ea7y l\u00e0 \u201cd\u00f2ng n\u01b0\u1edbc c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e1 l\u00f3c b\u01a1i l\u1ed9i d\u1ea7y (d\u00e0y \u0111\u1eb7c)\u201d. \u1ede Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i ng\u00e0y nay c\u00f2n n\u00f3i \u201c\u0111\u00f4ng d\u1ea7y\u201d (r\u1ea5t \u0111\u00f4ng).<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;2.3.8. Ngo\u00e0i ra, m\u1ed9t s\u1ed1 t\u1eeb ch\u1ec9&nbsp;<em><strong>\u0111\u1ed3 v\u1eadt<\/strong><\/em><strong>.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ch\u00e0y \u0110\u1ea1p<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch \u1edf huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh, t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre. Ch\u00e0y \u0110\u1ea1p l\u00e0 \u201cch\u00e0y l\u1edbn c\u00f3 c\u1ea7n \u0111\u1ea1p\u201d[5]. C\u00f3 l\u1ebd b\u00ean r\u1ea1ch c\u00f3 ch\u00e0y \u0111\u1ea1p \u0111\u1ec3 l\u1ea5y n\u01b0\u1edbc v\u00e0o ru\u1ed9ng n\u00ean c\u00f3 t\u00ean tr\u00ean.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ch\u1eb9t<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 s\u00f4ng&nbsp;\u1edf huy\u1ec7n B\u00ecnh Minh, t\u1ec9nh V\u0129nh Long. Ch\u1eb9t, c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 x\u00e0 c\u1ea1p, l\u00e0 lo\u1ea1i thuy\u1ec1n c\u00f3 m\u0169i b\u1eb1ng, th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f3ng b\u1eb1ng g\u1ed7 m\u00f9 u, c\u00f3 b\u1ec1 r\u1ed9ng kho\u1ea3ng 0,5m, d\u00e0i 1-1,5m \u0111\u1ec3 ch\u1edf c\u00e1c lo\u1ea1i n\u00f4ng c\u1ee5, h\u00e0ng ho\u00e1, xe c\u1ed9,\u2026qua l\u1ea1i gi\u1eefa c\u00e1c m\u01b0\u01a1ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf, s\u00f4ng r\u1ea1ch nh\u1ecf. C\u00e2y ch\u00e8o c\u1ee7a ch\u1eb9t th\u01b0\u1eddng b\u1eb1ng g\u1ed7 sao \u0111\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u1ed9 ch\u1eafc, b\u1ec1n, nh\u1eb1m gi\u00fap vi\u1ec7c \u0111\u1ea9y ch\u1eb9t \u0111i nhanh v\u00e0 xa\u201d [9].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>X\u00e1ng<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 kinh&nbsp;ch\u1ea3y qua hai x\u00e3 L\u00ea Minh Xu\u00e2n v\u00e0 T\u00e2n Nh\u1ef1t, huy\u1ec7n B\u00ecnh Ch\u00e1nh, tp. HCM, n\u1ed1i kinh Ngang v\u1edbi s\u00f4ng Ch\u1ee3 \u0110\u1ec7m, d\u00e0i \u0111\u1ed9 7.000m, \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e0o d\u01b0\u1edbi th\u1eddi Ph\u00e1p thu\u1ed9c. X\u00e1ng g\u1ed1c Ph\u00e1p&nbsp;<em>chaland<\/em>, th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi l\u00e0 chi\u1ebfc s\u00e0- lan, tr\u00ean \u0111\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1eb7t c\u00e1i m\u00e1y \u0111\u00e0o k\u00eanh, v\u00e9t b\u00f9n. Kinh x\u00e1ng l\u00e0 con kinh do x\u00e1ng \u0111\u00e0o. \u1ede Nam B\u1ed9 c\u00f3 nhi\u1ec1u con kinh \u0111\u00e0o mang t\u00ean n\u00e0y [6].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>X\u00e1ng Th\u1ed5i<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 h\u1ed3&nbsp;\u1edf ph\u01b0\u1eddng An C\u01b0, qu\u1eadn Ninh Ki\u1ec1u, tp. C\u1ea7n Th\u01a1. X\u00e1ng Th\u1ed5i v\u1eeba g\u1ed1c Ph\u00e1p v\u1eeba g\u1ed1c thu\u1ea7n Vi\u1ec7t v\u00ec h\u1ed3 do x\u00e1ng c\u1ea1p \u0111\u1ea5t d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y h\u1ed3 r\u1ed3i phun l\u00ean b\u1edd.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>L\u00e1i Bong<\/strong><strong>&nbsp;<\/strong>l\u00e0 r\u1ea1ch&nbsp;\u1edf x\u00e3 T\u00e2n H\u1ea1nh, tp. Bi\u00ean Ho\u00e0, t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Nai. L\u00e1i Bong l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi l\u00e1i bu\u00f4n kinh doanh b\u1ed9t g\u1ea1o \u0111\u1ec3 l\u00e0m b\u00e1nh tr\u00e1ng [18].<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3<\/strong>.\u0110\u1ecba danh thu\u1ed9c ph\u1ea1m tr\u00f9 l\u1ecbch s\u1eed. V\u00e0 \u0111\u1ecba danh th\u01b0\u1eddng mang d\u1ea5u \u1ea5n c\u1ee7a \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng. B\u1edfi v\u1eady, \u0111\u1ecba danh mang nhi\u1ec1u t\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1eddi \u0111\u1ea1i kh\u00e1c nhau. Gi\u1ea3i m\u00e3 c\u00e1c t\u1eeb n\u00e0y, ch\u00fang ta s\u1ebd th\u1ea5y r\u00f5 h\u01a1n b\u1ea3n ch\u1ea5t v\u00e0 \u00fd ngh\u0129a c\u1ee7a c\u00e1c \u0111\u1ecba danh \u0111\u1ec3 c\u00f3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u00f3 n\u00ean duy tr\u00ec ho\u1eb7c thay \u0111\u1ed5i c\u00e1c \u0111\u1ecba danh n\u00e0y hay kh\u00f4ng v\u00e0 ta c\u00e0ng y\u00eau ti\u1ebfng m\u1eb9 \u0111\u1ebb v\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t m\u00e0 t\u1ed5 ti\u00ean ch\u00fang ta \u0111\u00e3 \u0111\u1ed5 nhi\u1ec1u c\u00f4ng s\u1ee9c gi\u00fap cho cu\u1ed9c s\u1ed1ng ch\u00fang ta no \u1ea5m h\u01a1n, h\u1ea1nh ph\u00fac h\u01a1n.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>T\u00c0I LI\u1ec6U THAM KH\u1ea2O<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 1.B\u00e9haine, P. P. de,&nbsp;<em>T\u1ef1 v\u1ecb An Nam-Latinh<\/em>&nbsp;(Dictionarium Anamitico-Latinum, 1772-1773), H\u1ed3ng Nhu\u1ec7 Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc Xuy\u00ean d\u1ecbch v\u00e0 gi\u1edbi thi\u1ec7u, tp.HCM, Nxb Tr\u1ebb, 1999.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2.B\u00ecnh Nguy\u00ean L\u1ed9c,&nbsp;<em>L\u1ed9t tr\u1ea7n Vi\u1ec7t ng\u1eef<\/em>, SG, Ngu\u1ed3n x\u01b0a xb, 1972.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 3.B\u00f9i \u0110\u1ee9c T\u1ecbnh,&nbsp;<em>L\u01b0\u1ee3c kh\u1ea3o ngu\u1ed3n g\u1ed1c \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9<\/em>, tp.HCM, Nxb V\u0103n ngh\u1ec7, 1999.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 4.Hu\u1ef3nh Minh,&nbsp;<em>\u0110\u1ecbnh T\u01b0\u1eddng (M\u1ef9 Tho) x\u01b0a<\/em>, HN, Nxb Thanh ni\u00ean, 2001.<\/p>\n\n\n\n<p>5. Hu\u1ef3nh T\u1ecbnh C\u1ee7a,&nbsp;<em>\u0110\u1ea1i Nam qu\u1ed1c \u00e2m t\u1ef1 v\u1ecb<\/em>, SG, 1895-1896.<\/p>\n\n\n\n<p>6. L\u00ea Trung Hoa (cb), Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh T\u01b0,&nbsp;<em>T\u1eeb \u0111i\u1ec3n \u0111\u1ecba danh th\u00e0nh ph\u1ed1 S\u00e0i G\u00f2n \u2013 H\u1ed3 Ch\u00ed<\/em>&nbsp;<em>Minh<\/em>, tp. HCM, Nxb Tr\u1ebb, 2003.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 7.L\u00ea V\u0103n \u0110\u1ee9c,&nbsp;<em>Vi\u1ec7t Nam t\u1ef1 \u0111i\u1ec3n<\/em>, SG, Khai tr\u00ed, 1970.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 8.L\u01b0\u01a1ng V\u0103n L\u1ef1u,&nbsp;<em>Bi\u00ean Ho\u00e0 s\u1eed l\u01b0\u1ee3c to\u00e0n bi\u00ean<\/em>, t\u00e1c gi\u1ea3 xb,1972.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 9.Ngh\u00ea V\u0103n L\u01b0\u01a1ng,&nbsp;<em>C\u00e0 Mau x\u01b0a<\/em>, HN, Nxb Thanh ni\u00ean, 2003.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 10.Nguy\u1ec5n T\u1ea5n Anh,&nbsp;<em>Nh\u1eefng \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m ch\u00ednh c\u1ee7a \u0111\u1ecba danh \u1edf V\u0129nh Long,<\/em><em>&nbsp;<\/em>Lu\u1eadn v\u0103n th\u1ea1c s\u0129 khoa h\u1ecdc ng\u1eef v\u0103n, Tr\u01b0\u1eddng \u0110HKHXH \u2013 NV, tp.HCM, 2008.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 11.Nguy\u1ec5n V\u0103n Tr\u1ea5n,&nbsp;<em>Ch\u1ee3 \u0110\u1ec7m qu\u00ea t\u00f4i<\/em>, Nxb V\u0103n Ngh\u1ec7, tp. HCM, 1985.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 12.Rhodes, A. de,&nbsp;<em>T\u1eeb \u0111i\u1ec3n Annam-Lusitan-Latinh<\/em><em>&nbsp;<\/em>(Thanh L\u00e3ng, \u0110\u1ed7 Quang Ch\u00ednh, Ho\u00e0ng Xu\u00e2n Vi\u1ec7t d\u1ecbch), HN, Nxb KHXH, 1991.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 13.Th\u1ea1ch Ph\u01b0\u01a1ng \u2013 Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng Minh (cb),&nbsp;<em>\u0110\u1ecba ch\u00ed B\u00e0 R\u1ecba \u2013 V\u0169ng T\u00e0u<\/em>, HN, Nxb KHXH, 2005.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 14.Th\u00e1i V\u0103n Ki\u1ec3m,&nbsp;<em>\u0110\u1ea5t Vi\u1ec7t tr\u1eddi Nam<\/em>, SG, Nxb Ngu\u1ed3n s\u00e1ng, 1960.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 15.Thanh Ch\u00ed,&nbsp;<em>M\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ecba danh \u1edf B\u1ea1c Li\u00eau c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c l\u00e0 t\u00ean th\u1ef1c v\u1eadt<\/em>, B\u1ea1c Li\u00eau x\u01b0a v\u00e0 nay, Xu\u00e2n \u1ea4t D\u1eadu, 2005, tr. 25 \u2013 26.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 16.Tr\u1ea7n Ho\u00e0ng Di\u1ec7u, Nguy\u1ec5n Quang \u00c2n (cb),&nbsp;<em>\u0110\u1ecba ch\u00ed Ti\u1ec1n Giang, t\u1eadp II<\/em>, Ban Tuy\u00ean gi\u00e1o t\u1ec9nh Ti\u1ec1n Giang v\u00e0 Trung t\u00e2m UNESCO th\u00f4ng tin t\u01b0 li\u1ec7u L\u1ecbch s\u1eed v\u0103n ho\u00e1 Vi\u1ec7t Nam, 2007.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp; &nbsp;17 .Tr\u1ea7n Thanh T\u00e2m,&nbsp;<em>Th\u1eed b\u00e0n v\u1ec1 \u0111\u1ecba danh Vi\u1ec7t Nam<\/em>, Nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed, s\u1ed1 3-1976, tr 60-73; s\u1ed1 4-1976, tr 63-68.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 18.Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c,<em>&nbsp;<\/em><em>Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>a.Nguy\u1ec5n T\u1ea1o d\u1ecbch, SG, Ph\u1ee7 Qu\u1ed1c v\u1ee5 khanh \u0111\u1eb7c tr\u00e1ch v\u0103n h\u00f3a xu\u1ea5t b\u1ea3n, 1972.<\/p>\n\n\n\n<p>b.\u0110\u1ed7 M\u1ed9ng Kh\u01b0\u01a1ng, Nguy\u1ec5n Ng\u1ecdc T\u1ec9nh d\u1ecbch, \u0110\u00e0o Duy Anh hi\u1ec7u \u0111\u00ednh, HN, Nxb Gi\u00e1o d\u1ee5c, 1998.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 19.Tr\u01b0\u01a1ng Ng\u1ecdc T\u01b0\u1eddng,&nbsp;<em>M\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ecba danh \u1edf Ti\u1ec1n Giang<\/em>, V\u0103n ho\u00e1 ngh\u1ec7 thu\u1eadt Ti\u1ec1n Giang, th\u00e1ng 11 \u2013 2000, tr.27 \u2013 31.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 20.Tr\u01b0\u01a1ng V\u0129nh K\u00fd, trong L\u00ea H\u01b0\u01a1ng,&nbsp;<em>Ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t g\u1ed1c Mi\u00ean<\/em>, tr. 253 \u2013 264. Th\u00e1i V\u0103n Ch\u1ea3i d\u1ecbch ph\u1ea7n \u0110\u1ecba danh.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 21.Vi\u1ec7t C\u00fac,&nbsp;<em>G\u00f2 C\u00f4ng c\u1ea3nh c\u0169 ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a<\/em>, tp. HCM, Nxb Tr\u1ebb, 1999.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; 22.V\u00f5 N\u1eef H\u1ea1nh Trang,&nbsp;<em>V\u0103n ho\u00e1 qua \u0111\u1ecba danh Vi\u1ec7t \u1edf t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Nai<\/em>, Lu\u1eadn v\u0103n Th\u1ea1c s\u0129 v\u0103n ho\u00e1 h\u1ecdc, Tr\u01b0\u1eddng \u0110HKHXH-NV, tp. HCM, 2006.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>Ngu\u1ed3n: t\u1ea1p ch\u00ed<\/em><strong><em>&nbsp;<\/em><\/strong><strong><em>Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u1ed3 Ch\u00ed Minh,<\/em><\/strong><strong><em>&nbsp;<\/em><\/strong><em>s\u1ed1 9+10, 2016, tr. 166-176<\/em>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-ph-t-gi-o-b-c-li-u wp-block-embed-ph-t-gi-o-b-c-li-u\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"MTBbeaJ9L9\"><a href=\"https:\/\/phatgiaobaclieu.com\/tu-co-tu-lich-su-tu-dia-phuong-trong-dia-danh-nam-bo\/\">T\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8220;T\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9&#8221; &#8212; Ph\u1eadt Gi\u00e1o B\u1ea1c Li\u00eau\" src=\"https:\/\/phatgiaobaclieu.com\/tu-co-tu-lich-su-tu-dia-phuong-trong-dia-danh-nam-bo\/embed\/#?secret=VHkeWvSjj4#?secret=MTBbeaJ9L9\" data-secret=\"MTBbeaJ9L9\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9 *&nbsp;L\u00ea Trung Hoa Trong \u0111\u1ecba &nbsp;danh Nam B\u1ed9 c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m t\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng. Trong b\u00e0i n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ec9 n\u00eau m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ecba danh mang c\u00e1c t\u1eeb ti\u00eau bi\u1ec3u. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2.1. Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft l\u00e0 t\u1eeb c\u1ed5. &hellip; <a href=\"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/07\/14\/tu-co-tu-lich-su-tu-dia-phuong-trong-dia-danh-nam-bo\/\" class=\"more-link\">\u0110\u1ecdc ti\u1ebfp <span class=\"screen-reader-text\">T\u1eeb c\u1ed5, t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eeb \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng trong \u0111\u1ecba danh Nam B\u1ed9<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[32],"tags":[48],"class_list":["post-781","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","tag-le-trung-hoa"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/781","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=781"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/781\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=781"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=781"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=781"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}