{"id":909,"date":"2024-10-29T13:46:50","date_gmt":"2024-10-29T06:46:50","guid":{"rendered":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/10\/29\/dao-thai-son-cac-bai-viet-cho-den-29-10-2024\/"},"modified":"2024-10-29T13:46:50","modified_gmt":"2024-10-29T06:46:50","slug":"dao-thai-son-cac-bai-viet-cho-den-29-10-2024","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/10\/29\/dao-thai-son-cac-bai-viet-cho-den-29-10-2024\/","title":{"rendered":"\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n: c\u00e1c b\u00e0i vi\u1ebft cho \u0111\u1ebfn 29-10-2024"},"content":{"rendered":"<div>\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\":r2ga:\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZXMp3U5XpkILdjR6U1S17w-0k66WFc_tmXaBIoptoLyaTA-v3ilchmN-62NZVIZDa9f-KJDh78pHLdRymuO5dYKdvSW-xQR8SmBgpWGcWqhLX5x7CsMleCQHq25CWGjerUlS8J9CoRme6pUmHa3jOp57mKG9eXalqPDDT1cfqZ-hg&amp;__tn__=-UC%2CP-R\"><strong>\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n<\/strong><\/a><\/h2>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" height=\"12\" width=\"12\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.facebook.com\/images\/assets_DO_NOT_HARDCODE\/facebook_icons\/star_filled_24_fds-gray-70.png\">Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/permalink.php?story_fbid=pfbid037eCLH9RhLibntkVNZte3y5PghABdTCWc9gHG2MZmp7a4Fg55kegaT1zxeS2niohnl&amp;id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZXMp3U5XpkILdjR6U1S17w-0k66WFc_tmXaBIoptoLyaTA-v3ilchmN-62NZVIZDa9f-KJDh78pHLdRymuO5dYKdvSW-xQR8SmBgpWGcWqhLX5x7CsMleCQHq25CWGjerUlS8J9CoRme6pUmHa3jOp57mKG9eXalqPDDT1cfqZ-hg&amp;__tn__=%2CO%2CP-R\">7 gi\u1edd<\/a>\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<\/p>\n<p>X\u00e3 T\u00e2n H\u01b0ng \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 c\u1ed9i r\u1ec5 c\u1ee7a T\u00e2n Ch\u00e2u. Sau khi c\u00e1c l\u00e0ng c\u1ee7a t\u1ed5ng Ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en s\u00e1p nh\u1eadp th\u00ec l\u1eadp ra x\u00e3 Khedol n\u0103m 1956. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1957 th\u00ec x\u00e3 Khedol \u0111\u1ed5i t\u00ean th\u00e0nh x\u00e3 T\u00e2n H\u01b0ng. L\u00fac \u1ea5y T\u00e2n H\u01b0ng v\u00f4 c\u00f9ng r\u1ed9ng l\u1edbn. Cu\u1ed1i n\u0103m 1957 th\u00ec T\u00e2n H\u01b0ng chia l\u00e0m 3 l\u00e0 T\u00e2n H\u01b0ng, T\u00e2n H\u1ed9i v\u00e0 T\u00e2n Long. Sau \u0111\u00f3 T\u00e2n H\u01b0ng chia ra l\u1eadp x\u00e3 T\u00e2n Ph\u00fa. C\u00f2n T\u00e2n Long nh\u1eadp v\u00e0o K\u00e0 Tum, l\u1eadp T\u00e2n \u0110\u00f4ng. Sau c\u1eaft ra Su\u1ed1i Ng\u00f4 v\u00e0 T\u00e2n Ho\u00e0.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/photo\/?fbid=8250111965098014&amp;set=a.677102432399043&amp;__cft__%5B0%5D=AZXMp3U5XpkILdjR6U1S17w-0k66WFc_tmXaBIoptoLyaTA-v3ilchmN-62NZVIZDa9f-KJDh78pHLdRymuO5dYKdvSW-xQR8SmBgpWGcWqhLX5x7CsMleCQHq25CWGjerUlS8J9CoRme6pUmHa3jOp57mKG9eXalqPDDT1cfqZ-hg&amp;__tn__=EH-R\"><\/a><\/p>\n<figure class=\"wp-block-image\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/photo\/?fbid=8250111965098014&amp;set=a.677102432399043&amp;__cft__%5B0%5D=AZXMp3U5XpkILdjR6U1S17w-0k66WFc_tmXaBIoptoLyaTA-v3ilchmN-62NZVIZDa9f-KJDh78pHLdRymuO5dYKdvSW-xQR8SmBgpWGcWqhLX5x7CsMleCQHq25CWGjerUlS8J9CoRme6pUmHa3jOp57mKG9eXalqPDDT1cfqZ-hg&amp;__tn__=EH-R\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/scontent.fsin15-1.fna.fbcdn.net\/v\/t39.30808-6\/464957704_8250111975098013_3442935459438880189_n.jpg?_nc_cat=102&amp;ccb=1-7&amp;_nc_sid=833d8c&amp;_nc_eui2=AeHTkJBpBpWyuajjRSBAw5jnPWPRUZN8xoQ9Y9FRk3zGhP6adZ0TMZ12GTvtsalcVKM&amp;_nc_ohc=jQuvfO2O3K8Q7kNvgFTBnqz&amp;_nc_zt=23&amp;_nc_ht=scontent.fsin15-1.fna&amp;_nc_gid=A9TEcyTNWczP_CIyzWZynjR&amp;oh=00_AYDbIJBPSj5iVkCBx24yPBhP1TjacK2Cj1PyxdCQ-s2xoQ&amp;oe=672664B9\" alt=\"C\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 h\u00ecnh \u1ea3nh v\u1ec1 5 ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u01b0\u1eddng v\u00e0 v\u0103n b\u1ea3n\"><\/a><\/figure>\n<p><span id=\"more-1020\"><\/span><\/p>\n<p class=\"has-large-font-size\">NH\u1eeeNG TR\u1ea6M T\u00cdCH V\u0102N H\u00d3A B\u00caN D\u00d2NG V\u00c0M C\u1ece \u0110\u00d4NG<\/p>\n<p>Tr\u00ean \u0111\u1ecba b\u00e0n t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh c\u00f3 hai d\u00f2ng s\u00f4ng l\u1edbn ch\u1ea3y qua \u0111\u00f3 l\u00e0 s\u00f4ng S\u00e0i G\u00f2n v\u00e0 s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng. N\u1ebfu nh\u01b0 s\u00f4ng S\u00e0i G\u00f2n v\u1edbi m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed kh\u00e1 khi\u00eam t\u1ed1n th\u00ec ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i d\u00f2ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed r\u1ea5t quan tr\u1ecdng, d\u00f2ng s\u00f4ng n\u00e0y c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn nhi\u1ec1u m\u1eb7t v\u1ec1 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng, kinh t\u1ebf, v\u0103n h\u00f3a\u2026c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf hai ph\u00eda t\u1ea3 ng\u1ea1n v\u00e0 h\u1eefu ng\u1ea1n t\u1eeb xa x\u01b0a cho \u0111\u1ebfn nay. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 nh\u1eefng di ch\u1ec9 kh\u1ea3o c\u1ed5 ph\u00e1t l\u1ed9 v\u00f4 v\u00e0n minh ch\u1ee9ng cho nh\u1eefng tr\u1ea7m t\u00edch l\u1ecbch s\u1eed <a><\/a>c\u1ee7a h\u01a1n ng\u00e0n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, t\u1ea1o n\u00ean nh\u1eefng d\u1ea5u \u1ea5n thi\u00eang li\u00eang kh\u00f4ng th\u1ec3 phai m\u1edd tr\u00ean x\u1ee9 s\u1edf n\u00e0y.<\/p>\n<p>S\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng thu\u1ed9c h\u1ec7 th\u1ed1ng s\u00f4ng \u0110\u1ed3ng Nai v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t chi l\u01b0u c\u1ee7a s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf. S\u00f4ng n\u00e0y b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb l\u00e3nh th\u1ed5 Campuchia v\u1edbi t\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 Piek Kongpung Spean ( t\u1ee9c l\u00e0 su\u1ed1i b\u00ean b\u1ebfn c\u00f3 c\u1ea7u), ch\u1ea3y v\u00e0o huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh \u2013 T\u00e2y Ninh, sau \u0111\u00f3 ch\u1ea3y qua c\u00e1c huy\u1ec7n B\u1ebfn C\u1ea7u, H\u00f2a Th\u00e0nh, G\u00f2 D\u1ea7u v\u00e0 Tr\u1ea3ng B\u00e0ng v\u1edbi th\u1ee7y tr\u00ecnh kho\u1ea3ng 98 km. V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng c\u0169ng l\u00e0 ranh gi\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean gi\u1eefa hai t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh, Long An. Sau \u0111\u00f3 k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf T\u00e2y t\u1ea1o n\u00ean s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed5 v\u00e0o s\u00f4ng So\u00e0i R\u1ea1p v\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u00e0 \u0111\u1ed5 ra bi\u1ec3n \u0110\u00f4ng. N\u1ebfu c\u0103n c\u1ee9 tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3, ta th\u1ea5y V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng kh\u1edfi ngu\u1ed3n t\u1eeb hai nh\u00e1nh l\u00e0 C\u00e1i B\u1eafc ( C\u00e1i B\u00e1t ) \u1edf h\u01b0\u1edbng B\u1eafc v\u00e0 C\u00e1i C\u1eady \u1edf h\u01b0\u1edbng T\u00e2y. Hai nh\u00e1nh n\u00e0y h\u1ee3p nhau t\u1ea1i ranh gi\u1edbi hai x\u00e3 Ph\u01b0\u1edbc Vinh v\u00e0 Bi\u00ean Gi\u1edbi \u0111\u1ec3 th\u00e0nh d\u00f2ng ch\u00ednh t\u1eeb V\u00e0m Tr\u1ea3ng Tr\u00e2u.<\/p>\n<p>X\u01b0a kia s\u1eed c\u0169 nh\u00e0 Nguy\u1ec5n g\u1ecdi V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng l\u00e0 s\u00f4ng Quang H\u00f3a: \u201c \u1ede th\u01b0\u1ee3ng l\u01b0u s\u00f4ng Thu\u1eadn An ( B\u1ebfn L\u1ee9c) c\u00e1ch tr\u1ea5n v\u1ec1 ph\u00eda T\u00e2y 160 d\u1eb7m r\u01b0\u1ee1i. Th\u1ee7 s\u1edf \u1edf b\u1edd ph\u00eda B\u1eafc s\u00f4ng l\u1edbn n\u00e0y, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc ta, ng\u01b0\u1eddi T\u00e0u v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Cao Mi\u00ean \u1edf chung l\u00e0m \u0103n v\u1edbi nhau, c\u00f3 tu\u1ea7n ty coi vi\u1ec7c th\u00e2u thu\u1ebf c\u01b0\u1edbc v\u00e0 ph\u00f2ng gi\u1eef bi\u00ean gi\u1edbi. T\u1eeb \u0111\u00e2y ch\u1ea3y 24 d\u1eb7m r\u01b0\u1ee1i \u0111\u1ebfn c\u1eeda s\u00f4ng Kh\u00ea L\u0103ng, 91 d\u1eb7m r\u01b0\u1ee1i \u0111\u1ebfn th\u1ee7 s\u1edf Quang Phong gi\u00e1p ranh gi\u1edbi Cao Mi\u00ean. \u0110\u00e2y l\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng s\u1ee9 th\u1ea7n Cao Mi\u00ean sang c\u1ed1ng ph\u1ea3i \u0111i qua. D\u1ecdc theo s\u00f4ng ru\u1ed9ng \u0111\u1ea5t m\u1edbi v\u1ee1, c\u00f2n nhi\u1ec1u r\u1eebng r\u00fa, ng\u01b0\u1ee3c l\u00ean h\u01b0\u1edbng T\u00e2y s\u00f4ng chia l\u00e0m hai nh\u00e1nh : nh\u00e1nh ph\u00eda B\u1eafc t\u1ee5c g\u1ecdi C\u00e1i B\u00e1t \u0111i h\u01a1n 100 d\u1eb7m \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i ngu\u1ed3n nh\u1eadp r\u1eebng Quang H\u00f3a, nh\u00e1nh ph\u00eda T\u00e2y t\u1ee5c g\u1ecdi C\u00e1i C\u1ea1y ( C\u1eady) \u0111i h\u01b0\u1edbng T\u00e2y h\u01a1n 150 d\u1eb7m c\u0169ng \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i ngu\u1ed3n. T\u1edbi \u0111\u00e2y \u0111\u1ec1u l\u00e0 r\u1eebng n\u00fai Quang H\u00f3a li\u1ec1n nhau.\u201d ( Gia \u0110\u1ecbnh Th\u00e0nh Th\u00f4ng Ch\u00ed \u2013 Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c, trang 49, b\u1ea3n d\u1ecbch L\u00fd Vi\u1ec7t D\u0169ng). \u0110\u00f3 l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi theo s\u1eed c\u0169, c\u00f2n ng\u00e0y nay th\u00ec th\u1ed1ng nh\u1ea5t g\u1ecdi l\u00e0 s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng. V\u1edbi t\u00ean g\u1ecdi n\u00e0y c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng t\u1ea1i v\u00ec \u1edf hai b\u00ean v\u00e0m s\u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u1ecf n\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 V\u00e0m C\u1ecf. Ch\u00ednh v\u00ec hi\u1ec3u \u201c C\u1ecf\u201d trong danh ng\u1eef n\u00e0y l\u00e0 c\u00e2y c\u1ecf n\u00ean m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e0i li\u1ec7u m\u1edbi d\u1ecbch ra \u00e2m H\u00e1n Vi\u1ec7t l\u00e0 \u201c Th\u1ea3o giang\u201d ( s\u00f4ng c\u1ecf). V\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y, ta c\u00f2n b\u1eaft g\u1eb7p c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch c\u1ee7a TS L\u00ea Trung Hoa trong T\u1eeb \u0111i\u1ec3n t\u1eeb nguy\u00ean \u0111\u1ecba danh Vi\u1ec7t Nam nh\u01b0 sau: \u201c V\u00e0m C\u1ecf n\u1eeda Khmer n\u1eeda TV. V\u00e0m l\u00e0 t\u1eeb g\u1ed1c Khmer, nguy\u00ean d\u1ea1ng l\u00e0 pi\u00eam, v\u1ed1n ngh\u0129a l\u00e0 \u201c ng\u00e3 ba s\u00f4ng, r\u1ea1ch\u201d. C\u1ecf l\u00e0 m\u1ed9t lo\u00e0i th\u1ef1c v\u1eadt, d\u00f9ng l\u00e0m th\u1ee9c \u0103n cho b\u00f2, tr\u00e2u, ng\u1ef1a\u2026V\u1eady V\u00e0m C\u1ecf l\u00e0 ng\u00e3 ba s\u00f4ng, r\u1ea1ch c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u1ecf\u201d. C\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch tr\u00ean r\u1ea5t thi\u1ebfu c\u01a1 s\u1edf. Th\u1ef1c ra ch\u1eef \u201c C\u1ecf\u201d trong V\u00e0m C\u1ecf ( \u0110\u00f4ng) kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 c\u00e2y c\u1ecf th\u1ef1c v\u1eadt g\u00ec c\u1ea3, m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1ch g\u1ecdi ch\u1ec7ch \u00e2m t\u1eeb ti\u1ebfng Khmer. Ng\u01b0\u1eddi Khmer \u1edf v\u00f9ng n\u00e0y tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y g\u1ecdi V\u00e0m C\u1ecf ( \u0110\u00f4ng) l\u00e0 Pi\u00eam Tunle Vaico, t\u1ee9c l\u00e0 \u201c V\u00e0m s\u00f4ng \u0111\u00e1nh ( ch\u0103n l\u00f9a) b\u00f2\u201d. Trong \u0111\u00f3 : Pi\u00eam l\u00e0 v\u00e0m; Tunle l\u00e0 s\u00f4ng; Vai l\u00e0 \u0111\u00e1nh; co (c\u00f4) l\u00e0 con b\u00f2. V\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c ghi r\u1ea5t c\u1ee5 th\u1ec3 trong m\u1ed9t s\u1ed1 t\u01b0 li\u1ec7u, b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>Nh\u01b0 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 bi\u1ebft v\u00f9ng \u0111\u1ea5t T\u00e2y Ninh xa x\u01b0a kia thu\u1ed9c Ti\u1ec3u qu\u1ed1c \u201c Chinh Ph\u1ee5c T\u1eeb \u0110\u1ea7m L\u1ea7y\u201d c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Ph\u00f9 Nam. Ti\u1ec3u qu\u1ed1c n\u00e0y ch\u1ee7 y\u1ebfu tr\u00ean \u0111\u1ecba b\u00e0n c\u00e1c t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p, Ti\u1ec1n Giang, B\u1ebfn Tre, V\u0129nh Long, Tr\u00e0 Vinh, Long An, Th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u1ed3 Ch\u00ednh Minh v\u00e0 T\u00e2y Ninh ng\u00e0y nay. Ch\u00ednh v\u00ec v\u1eady m\u00e0 khu v\u1ef1c n\u00e0y c\u00f3 n\u1ec1n v\u0103n ho\u00e1 chung \u0111\u00f3 l\u00e0 \u00d3c Eo, trong \u0111\u00f3 T\u00e2y Ninh thu\u1ed9c \u00d3c Eo mu\u1ed9n, hay c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 H\u1eadu \u00d3c Eo. L\u00fd do T\u00e2y Ninh thu\u1ed9c \u00d3c Eo mu\u1ed9n l\u00e0 b\u1edfi v\u00ec nh\u00f3m d\u00e2n c\u01b0 c\u1ee7a Ti\u1ec3u qu\u1ed1c n\u00e0y c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng \u0111i ng\u01b0\u1ee3c t\u1eeb khu v\u1ef1c \u0111\u1ea5t th\u1ea5p l\u00ean khu v\u1ef1c \u0111\u1ea5t cao h\u01a1n. B\u1eb1ng ch\u1ee9ng r\u00f5 n\u00e9t nh\u1ea5t l\u00e0 c\u00e1c di ch\u1ec9 kh\u1ea3o c\u1ed5 thu\u1ed9c trung l\u01b0u s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i mu\u1ed9n h\u01a1n so v\u1edbi c\u00e1c n\u01a1i kh\u00e1c trong c\u00f9ng m\u1ed9t Ti\u1ec3u qu\u1ed1c.<\/p>\n<p>Qua h\u01a1n tr\u0103m n\u0103m khai qu\u1eadt v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u, cho \u0111\u1ebfn nay ta th\u1ea5y c\u00e1c di t\u00edch v\u0103n h\u00f3a \u00d3c Eo \u1edf T\u00e2y Ninh ph\u00e2n b\u1ed1 ch\u1ee7 y\u1ebfu \u1edf nh\u1eefng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t ven s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng t\u1ea1o th\u00e0nh tr\u1ee5c Tr\u1ea3ng B\u00e0ng \u2013 B\u1ebfn C\u1ea7u \u2013 G\u00f2 D\u1ea7u \u2013 Ch\u00e2u Th\u00e0nh v\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u1ee7a T\u00e2n Bi\u00ean. M\u00e0 ti\u00eau bi\u1ec3u nh\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ed1ng k\u00ea qua c\u00e1c c\u1ee5m nh\u01b0: c\u1ee5m di t\u00edch Thanh \u0110i\u1ec1n ( Ch\u00e2u Th\u00e0nh), c\u1ee5m di t\u00edch B\u00ecnh Th\u1ea1nh ( Tr\u1ea3ng B\u00e0ng), c\u1ee5m di t\u00edch B\u1ebfn \u0110\u00ecnh ( B\u1ebfn C\u1ea7u) v\u00e0 c\u1ee5m di t\u00edch Ch\u00f3t M\u1ea1t ( T\u00e2n Phong \u2013 T\u00e2n Bi\u00ean). T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c di ch\u1ec9 n\u00e0y h\u1ea7u h\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh thu\u1ed9c giai \u0111o\u1ea1n \u00d3c Eo mu\u1ed9n ( H\u1eadu \u00d3c Eo), t\u1ee9c l\u00e0 c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i c\u00e1ch \u0111\u00e2y tr\u00ean 1200 n\u0103m tu\u1ed5i.<\/p>\n<p>C\u1ee5m di t\u00edch Thanh \u0110i\u1ec1n thu\u1ed9c x\u00e3 Thanh \u0110i\u1ec1n huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh. C\u1ee5m n\u00e0y g\u1ed3m nhi\u1ec1u g\u00f2 \u0111\u1ea5t tr\u00ean b\u1eadc th\u1ec1m ph\u00f9 sa c\u1ed5 cao kho\u1ea3ng 5m so v\u1edbi m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n d\u1ecdc theo b\u1edd b\u00ean ph\u1ea3i c\u1ee7a R\u1ea1ch C\u00e1i R\u0103ng, ph\u00e2n b\u1ed1 theo h\u00e0ng d\u00e0i tr\u00ean d\u01b0\u1edbi 3km theo h\u01b0\u1edbng B\u1eafc \u2013 Nam. T\u1ea5t c\u1ea3 l\u00e0 11 di t\u00edch \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1ea3o s\u00e1t khai qu\u1eadt. N\u1ed5i b\u1eadt nh\u1ea5t trong c\u1ee5m di t\u00edch n\u00e0y l\u00e0 khu di t\u00edch G\u00f2 C\u1ed5 L\u00e2m. \u0110\u00e2y l\u00e0 khu di t\u00edch c\u00f3 quy m\u00f4 l\u1edbn nh\u1ea5t trong 11 di t\u00edch c\u1ee7a x\u00e3 Thanh \u0110i\u1ec1n. C\u1ee5 th\u1ec3 b\u00ean h\u00f4ng ch\u00f9a C\u1ed5 L\u00e2m, ph\u00eda T\u00e2y t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c 6 ph\u1ebf t\u00edch ki\u1ebfn tr\u00fac \u0111\u1ec1n th\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y b\u1eb1ng g\u1ea1ch c\u1ed5 ( 32 x 16 x 7cm) v\u00e0 nhi\u1ec1u hi\u1ec7n v\u1eadt li\u00ean quan kh\u00e1c nh\u01b0 yoni, linga, \u0111\u1ea7u t\u01b0\u1ee3ng, th\u00e2n t\u01b0\u1ee3ng, \u0111\u1ebf t\u01b0\u1ee3ng\u2026Ph\u00eda \u0111\u00f4ng g\u00f2 c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n b\u00e0u n\u01b0\u1edbc vu\u00f4ng ( t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho bi\u1ec3n s\u1eefa) v\u1edbi di\u1ec7n t\u00edch 240m x 180m, c\u00e1ch trung t\u00e2m g\u00f2 65m. Nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh ni\u00ean \u0111\u1ea1i l\u00e0 thu\u1ed9c giai \u0111o\u1ea1n cu\u1ed1i v\u0103n h\u00f3a \u00d3c Eo. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t trung t\u00e2m th\u1edd c\u00e1c v\u1ecb th\u1ea7n Wishnu v\u00e0 Shiva th\u1eddi c\u1ed5 x\u01b0a.<\/p>\n<p>C\u1ee5m di t\u00edch B\u1ebfn \u0110\u00ecnh thu\u1ed9c x\u00e3 Ti\u00ean Thu\u1eadn huy\u1ec7n B\u1ebfn C\u1ea7u. \u0110\u00e2y l\u00e0 khu ph\u1ebf t\u00edch x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u1ec1n th\u00e1p c\u1ed5 s\u00e1t b\u1edd V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng. T\u1ea1i n\u01a1i \u0111\u00e2y c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 b\u1ed1n ch\u00e2n th\u00e1p tr\u00ean g\u00f2 cao 5m, hi\u1ec7n l\u00e0 trung t\u00e2m mi\u1ebfu B\u00e0. C\u0169ng t\u1ea1i n\u01a1i n\u00e0y \u0111\u00e3 thu \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c d\u1eef ki\u1ec7n kh\u00e1c nh\u01b0 g\u1ed1m, ch\u00e2n \u0111\u00e8n, b\u1ec7 \u0111\u00e1 n\u1eafm tay t\u01b0\u1ee3ng th\u1ea7n\u2026c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 VIII \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 IX \u2013 X sau T\u00e2y l\u1ecbch. M\u1edbi \u0111\u00e2y ( 10.2019) Trung t\u00e2m kh\u1ea3o c\u1ed5, Vi\u1ec7n khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i v\u00f9ng Nam B\u1ed9 ti\u1ebfp t\u1ee5c khai qu\u1eadt, th\u00e1m s\u00e1t v\u00f9ng l\u00f5i c\u1ee7a khu di t\u00edch v\u00e0 ph\u00e1t hi\u1ec7n nhi\u1ec1u d\u1ea5u t\u00edch c\u00f3 h\u01a1n 1000 n\u0103m tu\u1ed5i. Tr\u00ean khu g\u00f2, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ti\u1ebfp t\u1ee5c m\u1edf th\u00eam s\u00e1u h\u1ed1 khai qu\u1eadt, t\u1ed5ng di\u1ec7n t\u00edch hi\u1ec7n t\u1ea1i kho\u1ea3ng 300m2. Khu v\u1ef1c xung quanh B\u1ebfn \u0110\u00ecnh c\u00f3 14 h\u1ed1 th\u00e1m s\u00e1t, t\u1ed5ng c\u1ed9ng 30m2. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u1ec1n m\u00f3ng ki\u1ebfn tr\u00fac th\u00e1p c\u00f3 \u0111i\u00eau kh\u1eafc hoa v\u0103n tr\u00ean g\u1ea1ch r\u1ea5t c\u1ea7u k\u1ef3 t\u1ec9 m\u1ec9. M\u00f4 t\u00edp n\u00e0y t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1edbi c\u00e1c th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh v\u00e0 Ch\u00f3t M\u1ea1t, nh\u01b0ng \u0111\u1ed9 c\u00f4ng phu th\u00ec h\u01a1n nhi\u1ec1u. Khu di t\u00edch B\u1ebfn \u0110\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng nh\u1eadn l\u00e0 di t\u00edch l\u1ecbch s\u1eed \u2013 v\u0103n h\u00f3a c\u1ea5p t\u1ec9nh t\u1ea1i Quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh s\u1ed1 72\/Q\u0110-CT ng\u00e0y 13.6.1998 c\u1ee7a Ch\u1ee7 t\u1ecbch UBND t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh. C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i, \u0111\u00e2y l\u00e0 c\u1ee5m di t\u00edch l\u1edbn c\u1ee7a T\u00e2y Ninh. Nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u1ea1i khu v\u1ef1c n\u00e0y \u0111\u00e3 ph\u1ea7n n\u00e0o h\u00e9 l\u1ed9 m\u1ed9t ph\u1ea7n b\u1ee9c tranh \u0111\u1eddi s\u1ed1ng, v\u0103n h\u00f3a, t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u1edf \u0111\u00e2y t\u1eeb h\u01a1n m\u01b0\u1eddi th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<p>Khu di t\u00edch Th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh n\u1eb1m tr\u00ean \u0111\u1ecba ph\u1eadn \u1ea5p B\u00ecnh Ph\u00fa, x\u00e3 B\u00ecnh Th\u1ea1nh, huy\u1ec7n Tr\u1ea3ng B\u00e0ng. Th\u00e1p n\u00e0y c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Prey Prasath ( th\u00e1p gi\u1eefa r\u1eebng), th\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y tr\u00ean m\u1ed9t khu g\u00f2 \u0111\u1ea5t \u0111\u1eafp cao h\u00ecnh vu\u00f4ng, m\u1ed7i chi\u1ec1u 100m. Th\u00e1p cao 10m, m\u1ed7i c\u1ea1nh d\u00e0i 5m, m\u1eb7t ch\u00ednh quay v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng \u0111\u00f4ng, tr\u00f4ng ra m\u1ed9t b\u00e0u n\u01b0\u1edbc ph\u00eda tr\u01b0\u1edbc. Th\u00e1p n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u00e0o n\u0103m 1909, khi \u1ea5y ph\u1ea7n \u0111\u1ec9nh th\u00e1p \u0111\u00e3 b\u1ecb h\u01b0 \u0111\u1ed5, n\u0103m 1938 H. Mauger \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00e0nh tu s\u1eeda, ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u0111\u00e3 \u0111\u00fac m\u1ed9t t\u1ea5m \u0111an b\u1eb1ng xi m\u0103ng tr\u00e1m tr\u00ean \u0111\u1ec9nh \u0111\u1ec3 n\u01b0\u1edbc m\u01b0a kh\u00f4ng \u0111\u1ed5 v\u00e0o trong l\u00f2ng th\u00e1p. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3, h\u1ecd \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00e0nh nghi\u00ean c\u1ee9u th\u00e1p v\u00e0 \u0111\u00e3 k\u1ebft th\u00fac t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m 40 c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc. N\u0103m 1994 c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam l\u1ea1i ti\u1ebfp t\u1ee5c khai qu\u1eadt tr\u00ean khu th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh v\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n hai ki\u1ebfn tr\u00fac kh\u00e1c c\u0169ng x\u00e2y b\u1eb1ng g\u1ea1ch \u0111\u00e3 ho\u00e0n to\u00e0n s\u1ee5p \u0111\u1ed5 trong l\u00f2ng \u0111\u1ea5t. Ki\u1ebfn tr\u00fac th\u1ee9c nh\u1ea5t n\u1eb1m song song v\u1edbi th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh, h\u01a1i l\u1ec7ch v\u1ec1 ph\u00eda \u0111\u00f4ng v\u00e0 c\u00e1ch ng\u00f4i th\u00e1p hi\u1ec7n h\u1eefu kho\u1ea3ng 4m. B\u00ecnh \u0111\u1ed3 c\u1ee7a ki\u1ebfn tr\u00fac n\u00e0y g\u1ea7n nh\u01b0 vu\u00f4ng, chi\u1ec1u b\u1eafc nam d\u00e0i 7,7m, chi\u1ec1u \u0111\u00f4ng t\u00e2y d\u00e0i 8,2m, c\u1eeda c\u0169ng quay ra h\u01b0\u1edbng ch\u00ednh \u0111\u00f4ng. Ki\u1ebfn tr\u00fac th\u1ee9 hai n\u1eb1m song song v\u1edbi ki\u1ebfn tr\u00fac th\u1ee9 nh\u1ea5t v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng b\u1eafc, b\u00ecnh \u0111\u1ed3 c\u0169ng h\u00ecnh vu\u00f4ng m\u1ed7i chi\u1ec1u 6m. \u1ede ki\u1ebfn tr\u00fac th\u1ee9 hai n\u00e0y ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n t\u00ecm th\u1ea5y t\u01b0\u1ee3ng th\u1ea7n Vishnu.<\/p>\n<p>Qua nh\u1eefng k\u1ebft qu\u1ea3 kh\u1ea3o c\u1ed5 m\u1edbi nh\u1ea5t, ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh x\u01b0a kia th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ee5m th\u00e1p c\u00f3 ba ng\u00f4i th\u00e1p x\u00e2y k\u1ebf ti\u1ebfp nhau theo tr\u1ee5c b\u1eafc \u2013 nam. T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c c\u1eeda ch\u00ednh c\u1ee7a th\u00e1p \u0111\u1ec1u quay ra b\u00e0u n\u01b0\u1edbc h\u01b0\u1edbng ch\u00ednh \u0111\u00f4ng ( nay l\u00e0 ru\u1ed9ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n). V\u00e0 ba ng\u00f4i th\u00e1p n\u00e0y d\u00f9ng \u0111\u1ec3 th\u1edd Trimurti hay c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 Tam th\u1ea7n \u1ea4n gi\u00e1o. \u0110\u00f3 l\u00e0 ba v\u1ecb th\u1ea7n t\u1ed1i cao trong \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o bao g\u1ed3m Brahma l\u00e0 \u0111\u1ea5ng t\u1ea1o h\u00f3a, Vishnu l\u00e0 \u0111\u1ea5ng b\u1ea3o h\u1ed9, c\u00f2n Shiva l\u00e0 \u0111\u1ea5ng h\u1ee7y di\u1ec7t. C\u1ea3 ba t\u1ea1o th\u00e0nh b\u1ed9 tam th\u1ea7n Trimurti, th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 Brahma-Vishnu-Maheshwara. H\u1ecd l\u00e0 nh\u1eefng d\u1ea1ng kh\u00e1c nhau c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u0110\u1ea5ng T\u1ed1i cao hay Svayam Th\u1ebf T\u00f4n \/ Th\u1ea7n Krishna \/ Parabrahman. C\u1ee5 th\u1ec3 l\u00e0 th\u00e1p gi\u1eefa th\u1edd Brahma, th\u00e1p ph\u00eda b\u1eafc th\u1edd Vishnu v\u00e0 ng\u00f4i th\u00e1p hi\u1ec7n c\u00f2n cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay l\u00e0 th\u1edd Shiva. Nh\u01b0 v\u1eady c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh l\u00e0 ch\u1ee9ng nh\u00e2n l\u1ecbch s\u1eed, l\u00e0 b\u1ec7 \u0111\u1ee1 tr\u00ean h\u00e0nh tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u v\u0103n h\u00f3a l\u1ecbch s\u1eed v\u1ec1 m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 x\u01b0a tr\u00ean \u0111\u1ea5t T\u00e2y Ninh ch\u1ee9 kh\u00f4ng h\u1ec1 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n.<\/p>\n<p>B\u00ean c\u1ea1nh di ch\u1ec9 qu\u00fd gi\u00e1 tr\u00ean c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p kh\u00e1c c\u0169ng c\u00f9ng ni\u00ean \u0111\u1ea1i v\u1edbi th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh, \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u00e1p Ch\u00f3t M\u1ea1t. Khu \u0111\u1ec1n th\u00e1p n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u00ean m\u1ed9t n\u1ec1n \u0111\u1ea5t g\u00f2 gi\u1eefa c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng, nay thu\u1ed9c \u1ea5p X\u00f3m Th\u00e1p x\u00e3 T\u00e2n Phong huy\u1ec7n T\u00e2n Bi\u00ean. Th\u00e1p Ch\u00f3t M\u1ea1t, \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh x\u00e2y d\u1ef1ng kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 VIII sau T\u00e2y L\u1ecbch thu\u1ed9c n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a \u00d3c Eo, v\u00e0 n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n ch\u00ednh th\u1ee9c c\u00f9ng th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 XX. V\u00e0 ng\u00f4i th\u00e1p n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f9ng tu nh\u1ecf l\u1ea7n \u0111\u1ea7u v\u00e0o n\u0103m 1938. Qua t\u00e0i li\u1ec7u b\u00e1o c\u00e1o kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc T\u00e2y Ninh c\u1ee7a vi\u1ec7n nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng th\u00ec ki\u1ebfn tr\u00fac th\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y b\u1eb1ng g\u1ea1ch c\u00f3 b\u00ecnh di\u1ec7n vu\u00f4ng 5m x 5m \u0111\u1ec9nh th\u00e1p cao 10m, m\u1ed7i chi\u1ec1u ki\u1ebfn tr\u00fac th\u00e1p \u0111\u1ec1u b\u1ecb h\u01b0 h\u1ea1i m\u1ea5t g\u1ea7n m\u1ed9t n\u1eeda, hai m\u1eb7t t\u01b0\u1eddng th\u00e1p \u1edf ph\u00eda t\u00e2y v\u00e0 b\u1eafc h\u1ea7u nh\u01b0 b\u1ecb s\u1ee5p \u0111\u1ed5 ho\u00e0n to\u00e0n, ch\u1ec9 c\u00f2n ph\u1ea7n m\u00f3ng t\u01b0\u1eddng ch\u00e2n \u0111\u1ebf th\u00e1p, c\u00e1c hoa v\u0103n trang tr\u00ed b\u1ecb n\u1ee9t n\u1ebb ch\u1ed7 c\u00f2n ch\u1ed7 m\u1ea5t. N\u0103m 2003 U\u1ef7 ban nh\u00e2n d\u00e2n t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh ph\u00ea duy\u1ec7t d\u1ef1 \u00e1n \u0111\u1ea7u t\u01b0 tr\u00f9ng tu t\u00f4n t\u1ea1o b\u1ea3o t\u1ed3n di t\u00edch th\u00e1p Ch\u00f3t M\u1ea1t v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00e0nh tri\u1ec3n khai tr\u00f9ng tu t\u00f4n t\u1ea1o ph\u1ee5c h\u1ed3i, tr\u01b0ng b\u00e0y m\u1edf h\u1ed1 khai qu\u1eadt v\u00e0 \u0111\u01b0a v\u00e0o s\u1eed d\u1ee5ng. C\u1ea7n ph\u1ea3i n\u00f3i th\u00eam r\u1eb1ng th\u00e1p Ch\u00f3t M\u1ea1t c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 d\u1ea1ng th\u00e1p \u0111\u01a1n l\u1ebb, m\u00e0 v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ph\u00e1t hi\u1ec7n ra n\u00f3, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p kh\u00e1c \u1edf h\u01b0\u1edbng b\u1eafc \u0111\u00e3 ho\u00e0n to\u00e0n s\u1ee5p \u0111\u1ed5 trong l\u00f2ng \u0111\u1ea5t. V\u1eady \u0111\u00e2y c\u0169ng ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ee5m th\u00e1p, n\u1ebfu \u1edf c\u1ee5m th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh l\u00e0 tam th\u00e1p th\u00ec \u1edf Ch\u00f3t M\u1ea1t l\u00e0 th\u00e1p ch\u00ednh v\u00e0 th\u00e1p ph\u1ee5. C\u00f3 th\u1ec3 ng\u00f4i th\u00e1p b\u1ecb s\u1ee5p ch\u00f4n v\u00f9i ho\u00e0n to\u00e0n kia l\u00e0 ng\u00f4i th\u00e1p ph\u1ee5 th\u1edd Th\u1ea7n L\u1eeda, c\u00f2n ng\u00f4i th\u00e1p ph\u00eda nam c\u00f2n l\u1ea1i ng\u00e0y nay l\u00e0 th\u1edd Shiva v\u00ec ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n kh\u00e1 nhi\u1ec1u bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng sinh th\u1ef1c kh\u00ed l\u00e0 Linga v\u00e0 Yoni. M\u00e0 Linga l\u00e0 v\u1eadt t\u1ed5 t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho \u0110\u1ea5ng Shiva \u2013 v\u1ecb th\u1ea7n h\u1ee7y di\u1ec7t \u0111\u1ec3 s\u00e1ng t\u1ea1o ra c\u00e1i m\u1edbi trong \u1ea4n gi\u00e1o.<\/p>\n<p>C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i, ngo\u00e0i hai ng\u00f4i th\u00e1p B\u00ecnh Th\u1ea1nh v\u00e0 Ch\u00f3t M\u1ea1t c\u00f2n kh\u00e1 nguy\u00ean v\u1eb9n ( \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f9ng tu) th\u00ec hai b\u00ean t\u1ea3 h\u1eefu ng\u1ea1n c\u1ee7a s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng c\u00f2n kh\u00e1 nhi\u1ec1u di ch\u1ec9 kh\u00e1c. T\u1eeb Ph\u01b0\u1edbc Ch\u1ec9 \u0111\u1ebfn B\u00ecnh Th\u1ea1nh, t\u1eeb G\u00f2 So\u00e0i, g\u00f2 Mi\u1ec5u B\u00e0, g\u00f2 ch\u00f9a Th\u1ea7y L\u01b0\u1ee1ng qua g\u00f2 C\u1ed5 L\u00e2m cho \u0111\u1ebfn t\u1eadn T\u00e2n Bi\u00ean l\u00e0 c\u1ea3 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng d\u00e0y \u0111\u1eb7c c\u00e1c ph\u1ebf t\u00edch \u0111\u1ec1n th\u00e1p c\u1ed5 c\u1ee7a \u0111\u1ea5t T\u00e2y Ninh. T\u1eeb c\u00e1c nh\u00e0 h\u1ecdc gi\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p c\u1ee7a Tr\u01b0\u1eddng Vi\u1ec5n \u0110\u00f4ng B\u00e1c C\u1ed5 x\u01b0a kia cho \u0111\u1ebfn Ph\u00e2n Vi\u1ec7n Kh\u1ea3o c\u1ed5 hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 th\u1ed1ng k\u00ea tr\u00ean b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i di ch\u1ec9 kh\u1ea3o c\u1ed5 thu\u1ed9c n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a \u00d3c Eo mu\u1ed9n c\u00f3 m\u1eb7t tr\u00ean m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t n\u00e0y. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh khu v\u1ef1c trung l\u01b0u s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng n\u00f3i ri\u00eang v\u00e0 T\u00e2y Ninh n\u00f3i chung \u0111\u00e3 t\u1eebng l\u00e0 \u0111\u1ecba b\u00e0n n\u1ed1i ti\u1ebfp t\u1eeb v\u0103n h\u00f3a \u0110\u1ed3ng Nai c\u1ee7a 5000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc cho \u0111\u1ebfn h\u1eadu \u00d3c Eo sau n\u00e0y. V\u00e0 c\u0169ng n\u00f3i th\u00eam v\u00e0 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng, n\u1ec1n v\u0103n ho\u00e1 \u00d3c Eo l\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Ph\u00f9 Nam c\u1ed5 x\u01b0a. V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 I cho \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 VI \u2013 VII tr\u00ean mi\u1ec1n \u0111\u1ea5t Nam b\u1ed9. Sau \u00d3c Eo \u2013 Ph\u00f9 Nam l\u00e0 cu\u1ed9c chinh ph\u1ee5c c\u1ee7a phi\u00ean qu\u1ed1c Ch\u00e2n L\u1ea1p, t\u1ea1o ra cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh k\u00e9o d\u00e0i li\u00ean mi\u00ean v\u00e0 \u0111\u00e3 l\u00e0m cho v\u0103n ho\u00e1 \u00d3c Eo b\u1ecb l\u1ee5i t\u00e0n, c\u1ed9ng v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ee3t t\u1ea5n c\u00f4ng c\u1ee7a \u0111\u1ebf qu\u1ed1c ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc v\u00e0o c\u00e1c n\u01b0\u1edbc \u0110\u00f4ng Nam \u00c1 trong th\u1ebf k\u1ef7 13 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a Nam b\u1ed9 n\u00f3i chung v\u00e0 T\u00e2y Ninh n\u00f3i ri\u00eang tr\u1edf th\u00e0nh hoang ho\u00e1, \u0111\u1ed5 n\u00e1t. V\u00e0 m\u00e3i cho \u0111\u1ebfn khi nh\u1eefng c\u01b0 d\u00e2n ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u0111\u1ebfn kh\u1ea9n hoang v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 17 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y m\u1edbi th\u1ef1c s\u1ef1 h\u1ed3i sinh v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ef1c r\u1ee1 cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p>\u0110\u00c0O TH\u00c1I S\u01a0N<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/PJHuyX2.jpeg\" alt=\"\" style=\"width:689px;height:auto\"><\/figure>\n<\/p>\n<p class=\"has-large-font-size\">V\u1ec0 CH\u00c2U TH\u00c0NH M\u00d9A N\u01af\u1edaC N\u1ed4I<\/p>\n<p>Ch\u00e2u Th\u00e0nh hi\u1ec7n nay l\u00e0 huy\u1ec7n thu\u1ed9c ph\u00eda t\u00e2y c\u1ee7a t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh. Huy\u1ec7n c\u00f3 14 x\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c chia th\u00e0nh hai ph\u1ea7n \u0111\u1ea5t x\u1ea5p x\u1ec9 nhau \u1edf hai b\u1edd t\u1ea3 h\u1eefu c\u1ee7a s\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng. Ch\u00ednh v\u00ec \u0111\u1ecba th\u1ebf nh\u01b0 v\u1eady, n\u00ean v\u00e0o m\u00f9a m\u01b0a m\u1ed9t ph\u1ea7n di\u1ec7n t\u00edch \u0111\u1ea5t kh\u00f4ng nh\u1ecf c\u1ee7a Ch\u00e2u Th\u00e0nh b\u1ecb ch\u00ecm trong bi\u1ec3n n\u01b0\u1edbc, c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec h\u00ecnh \u1ea3nh \u0111\u1ed3ng b\u1eb1ng s\u00f4ng C\u1eedu Long m\u00f9a n\u01b0\u1edbc n\u1ed5i.<\/p>\n<p>N\u1ebfu t\u00ednh di\u1ec7n t\u00edch \u0111\u1ea5t t\u1ef1 nhi\u00ean, th\u00ec Ch\u00e2u Th\u00e0nh hi\u1ec7n nay c\u00f3 580,9km2, t\u1ee9c l\u00e0 ch\u1ec9 b\u1eb1ng m\u1ed9t n\u1eeda di\u1ec7n t\u00edch <a><\/a>c\u1ee7a huy\u1ec7n T\u00e2n Ch\u00e2u c\u00f9ng t\u1ec9nh. Nh\u01b0ng trong qu\u00e1 kh\u1ee9 th\u00ec Ch\u00e2u Th\u00e0nh l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t v\u00f4 c\u00f9ng r\u1ed9ng l\u1edbn bao quanh trung t\u00e2m t\u1ec9nh l\u1ecb, g\u1ed3m c\u1ea3 B\u1ebfn C\u1ea7u, H\u00f2a Th\u00e0nh, D\u01b0\u01a1ng Minh Ch\u00e2u v\u00e0 c\u1ea3 T\u00e2n Bi\u00ean \u2013 T\u00e2n Ch\u00e2u hi\u1ec7n nay. Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, Ch\u00e2u Th\u00e0nh v\u1ed1n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 qu\u1eadn Th\u00e1i B\u00ecnh, t\u1eeb n\u0103m 1942 m\u1edbi \u0111\u1ed5i l\u1ea1i l\u00e0 Ch\u00e2u Th\u00e0nh, g\u1ed3m 7 t\u1ed5ng 33 l\u00e0ng. Sau n\u00e0y v\u00ec nhi\u1ec1u l\u00fd do kh\u00e1c nhau m\u1edbi chia c\u1eaft l\u1ea1i \u0111\u1ecba gi\u1edbi h\u00e0nh ch\u00ednh c\u00e1c huy\u1ec7n. V\u00e0 t\u1eeb sau 1975, Ch\u00e2u Th\u00e0nh m\u1edbi \u1ed5n \u0111\u1ecbnh cho t\u1edbi ng\u00e0y h\u00f4m nay.<\/p>\n<p>Xem tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3 T\u00e2y Ninh (TL 1: 70.000), ta th\u1ea5y S\u00f4ng V\u00e0m C\u1ecf \u0110\u00f4ng ch\u1ea3y d\u1ecdc t\u1eeb \u0111\u1ea7u huy\u1ec7n cho t\u1edbi cu\u1ed1i huy\u1ec7n. N\u1ebfu t\u00ednh t\u1eeb ng\u00e3 ba V\u00e0m Tr\u1ea3ng Tr\u00e2u, s\u00f4ng V\u00e0m v\u1ed1n \u0111\u00e3 nh\u1eadn n\u01b0\u1edbc t\u1eeb hai d\u00f2ng l\u1edbn l\u00e0 C\u00e1i B\u1eafc v\u00e0 C\u00e1i C\u1ea1y \u0111\u1ed5 v\u00e0o, r\u1ed3i ti\u1ebfp theo l\u1ea1i nh\u1eadn th\u00eam n\u01b0\u1edbc t\u1eeb r\u1ea1ch S\u00f3c Om, r\u1ea1ch N\u00e0ng D\u00ecnh v\u00e0 r\u1ea5t nhi\u1ec1u con su\u1ed1i kh\u00e1c, cho n\u00ean v\u00e0o m\u00f9a m\u01b0a d\u00f2ng ch\u00ednh v\u00e0 c\u00e1c d\u00f2ng ph\u1ee5 \u0111\u1ec1u ph\u00ecnh to ra t\u1ea1o th\u00e0nh bi\u1ec3n n\u01b0\u1edbc v\u1edbi m\u1ed9t m\u00e0u l\u00eanh l\u00e1ng. C\u00e1c x\u00e3 ch\u1ecbu ng\u1eadp l\u1ee5t ch\u1ee7 y\u1ebfu ph\u1ea7n nhi\u1ec1u l\u00e0 c\u00e1c x\u00e3 c\u1eb7p ven hai b\u00ean b\u1edd s\u00f4ng.<\/p>\n<p>N\u00f3i cho c\u00f4ng b\u1eb1ng th\u00ec l\u0169 l\u00e0 h\u1ea1i, nh\u01b0ng n\u00f3 c\u0169ng c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e1i l\u1ee3i \u00edch nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a n\u00f3 nh\u01b0 \u0111em ph\u00f9 sa v\u1ec1 cho \u0111\u1ed3ng ru\u1ed9ng, t\u1ea9y \u0111i m\u1ea7m s\u00e2u b\u1ec7nh v\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 \u0111em v\u1ec1 l\u01b0\u1ee3ng t\u00f4m c\u00e1 r\u1ea5t l\u1edbn. N\u1ebfu nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc m\u00f9a l\u0169, b\u00e0 con \u1edf \u0111\u00e2y ch\u1ee7 y\u1ebfu tr\u1ed3ng l\u00faa, th\u00ec chu\u1ea9n b\u1ecb m\u00f9a n\u01b0\u1edbc n\u1ed5i v\u1ec1 b\u00e0 con chuy\u1ec3n qua tr\u1ed3ng c\u00e1c lo\u1ea1i kh\u00e1c nh\u01b0 b\u1eafp n\u1ebfp, \u0111\u1eadu xanh, d\u01b0a leo, c\u00e2y c\u00f4ng nghi\u1ec7p ng\u1eafn ng\u00e0y v\u00e0 tr\u1ed3ng c\u00e1c lo\u1ea1i rau n\u01b0\u1edbc nh\u01b0 nh\u00fat, sen, s\u00fang, \u0111i\u00ean \u0111i\u1ec3n. Ngo\u00e0i ra c\u00f2n k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi nu\u00f4i tr\u1ed3ng th\u1ee7y s\u1ea3n nh\u01b0 nu\u00f4i c\u00e1 l\u1ed3ng b\u00e8, nu\u00f4i c\u00e1 ao h\u1ea7m, nu\u00f4i l\u01b0\u01a1n, nu\u00f4i t\u00f4m v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi c\u00e1c d\u1ecbch v\u1ee5 du l\u1ecbch s\u00f4ng n\u01b0\u1edbc. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ed9 gia \u0111\u00ecnh chuy\u1ec3n t\u1eeb ngh\u1ec1 tr\u1ed3ng l\u00faa sang ngh\u1ec1 gi\u0103ng l\u01b0\u1edbi b\u1eaft c\u00e1, \u0111\u1eb7t l\u1ecdp t\u00e9p, v\u1edbt \u1ed1c b\u01b0\u01a1u, cua \u0111\u1ed3ng, s\u0103n chu\u1ed9t \u0111\u1ed3ng.. g\u1ecdi chung l\u00e0 c\u00e1c ngh\u1ec1 m\u01b0u sinh m\u00f9a n\u01b0\u1edbc n\u1ed5i.<\/p>\n<p>N\u1ebfu ai \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111\u1ebfn Ch\u00e2u Th\u00e0nh v\u00e0 \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111i thuy\u1ec1n tr\u00ean s\u00f4ng th\u00ec m\u1edbi c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng th\u00f4n l\u00e0ng \u1edf hai b\u00ean b\u1edd V\u1ea3m C\u1ecf \u0110\u00f4ng \u0111\u1eb9p v\u00e0 th\u01a1 m\u1ed9ng \u0111\u1ebfn m\u1ee9c n\u00e0o. D\u1ecdc theo mi\u1ec1n \u0111\u1ea5t n\u00e0y c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e1i b\u1ebfn s\u00f4ng r\u1ea5t n\u1ed5i ti\u1ebfng \u0111\u00e3 \u0111i v\u00e0o l\u1ecbch s\u1eed nh\u01b0 b\u1ebfn T\u1ea7m Long, b\u1ebfn B\u0103ng Dung, b\u1ebfn Tr\u01b0\u1eddng, b\u1ebfn G\u00f2 N\u1ed5i, b\u1ebfn L\u1ed3 C\u1ed3, b\u1ebfn \u0110\u1ed3i Th\u01a1\u2026\u0110\u1ee9ng tr\u00ean c\u1ea7u Ph\u01b0\u1edbc Trung ng\u1eafm V\u00e0m Tr\u1ea3ng Tr\u00e2u, nh\u00ecn ho\u00e0ng h\u00f4n bu\u00f4ng d\u1ea7n b\u00ean n\u01b0\u1edbc b\u1ea1n trong l\u00f2ng kh\u00f3 m\u00e0 ng\u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1ed7i ni\u1ec1m ho\u00e0i c\u1ea3m v\u1ec1 m\u1ed9t c\u00f5i bi\u00ean th\u00f9y x\u01b0a xa, m\u1ed9t c\u1ea3m gi\u00e1c b\u1ed3i h\u1ed3i kh\u00f3 t\u1ea3.<\/p>\n<p>Ch\u00e2u Th\u00e0nh c\u0169ng l\u00e0 huy\u1ec7n c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u di t\u00edch v\u0103n h\u00f3a nh\u01b0 c\u00e1c ng\u00f4i ch\u00f9a Nam t\u00f4ng Khmer \u1edf c\u00e1c x\u00e3 Ninh \u0110i\u1ec1n, Th\u00e0nh Long v\u00e0 H\u00f2a Th\u1ea1nh c\u00f3 l\u1ed1i ki\u1ebfn tr\u00fac r\u1ea5t \u0111\u1eb9p. \u1ede nh\u1eefng ng\u00f4i ch\u00f9a n\u00e0y \u0111\u1ec1u c\u00f3 nh\u1eefng n\u00e9t r\u1ea5t ri\u00eang nh\u01b0 ch\u00f9a Svay c\u00f3 khu v\u01b0\u1eddn m\u1ed9 \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, ch\u00f9a Ph\u1ee5m Ma c\u00f3 h\u00e0ng c\u00e2y xo\u00e0i c\u1ed5 th\u1ee5 r\u1ea5t l\u1edbn, che m\u00e1t t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt n\u1eb1m s\u00e1t \u0111\u01b0\u1eddng v\u00e0nh \u0111ai bi\u00ean gi\u1edbi, ch\u00f9a Ph\u01b0\u1edbc Quang th\u00ec m\u1edbi x\u00e2y d\u1ef1ng l\u00f2 thi\u00eau c\u0169ng r\u1ea5t ho\u00e0nh tr\u00e1ng \u0111\u1ec3 ph\u1ee5c v\u1ee5 cho nghi l\u1ec5 v\u00f2ng \u0111\u1eddi cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a b\u00e0 con Khmer.<\/p>\n<p>N\u1ebfu men theo \u0111\u01b0\u1eddng 786 c\u1eb7p r\u1ea1ch T\u00e2y Ninh ra t\u1edbi v\u00e0m C\u00e1i R\u0103ng thu\u1ed9c x\u00e3 Thanh \u0110i\u1ec1n v\u00e0 ch\u1ecbu kh\u00f3 l\u00f9i l\u1ea1i m\u1ed9t ch\u00fat l\u1ecbch s\u1eed m\u1edbi th\u1ea5y v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y \u0111\u00e3 l\u00e0 m\u1ed9t trung t\u00e2m v\u0103n h\u00f3a t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng t\u1eeb h\u01a1n m\u1ed9t ng\u00e0n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. Hi\u1ec7n t\u1ea1i trong ph\u1ea1m vi x\u00e3 Thanh \u0110i\u1ec1n, gi\u1edbi nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 khai qu\u1eadt, ph\u00e1t l\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5ng c\u1ed9ng 11 di t\u00edch \u0111\u1ec1n th\u00e1p c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i th\u1eddi v\u0103n h\u00f3a H\u1eadu \u00d3c Eo. Di t\u00edch r\u00f5 n\u00e9t v\u00e0 d\u1ec5 th\u1ea5y nh\u1ea5t l\u00e0 khu g\u00f2 th\u00e1p ch\u00f9a C\u1ed5 L\u00e2m g\u1ed3m n\u1ec1n m\u00f3ng th\u00e1p g\u1ea1ch, b\u00e0u vu\u00f4ng v\u00e0 kh\u00e1 nhi\u1ec1u t\u01b0\u1ee3ng th\u1ea7n v\u00e0 c\u00e1c m\u1ea3nh v\u1ee1 c\u1ee7a yoni \u2013 linga. M\u1ed9t \u0111i\u1ec1u \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 h\u1ec7 th\u1ed1ng di t\u00edch kh\u1ea3o c\u1ed5 \u1edf khu v\u1ef1c n\u00e0y l\u00e0 r\u1ea5t d\u00e0y, kho\u1ea3ng c\u00e1ch m\u1ed7i \u0111i\u1ec3m khai qu\u1eadt c\u00e1ch nhau ch\u1eebng 500m. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 cho th\u1ea5y v\u0103n h\u00f3a Ph\u00f9 Nam \u0111\u00e3 hi\u1ec7n di\u1ec7n khu v\u1ef1c n\u00e0y l\u00e0 kh\u00e1 s\u1edbm v\u00e0 r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t trung t\u00e2m t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a.<\/p>\n<p>B\u00ean c\u1ea1nh c\u00e1c di t\u00edch c\u1ed5 x\u01b0a, v\u1ec1 Ch\u00e2u Th\u00e0nh c\u0169ng l\u00e0 v\u1ec1 v\u1edbi v\u00f9ng \u0111\u1ea5t c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111\u1ecba ch\u1ec9 \u0111\u1ecf nh\u01b0 R\u1eebng C\u1ea7y H\u00f2a H\u1ed9i \u2013 C\u0103n c\u1ee9 c\u1ee7a b\u1ed9 \u0111\u1ed9i Sivotha do Ng\u00f4 Th\u1ea5t S\u01a1n l\u00e3nh \u0111\u1ea1o, di t\u00edch \u0110\u1ed3ng Kh\u1edfi \u1edf x\u00e3 \u0110\u1ed3ng Kh\u1edfi. V\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t m\u1edbi \u0111\u00e2y Ch\u00e2u Th\u00e0nh \u0111\u00e3 \u0111\u00f3n nh\u1eadn hai di t\u00edch l\u1ecbch s\u1eed v\u0103n h\u00f3a c\u1ea5p qu\u1ed1c gia \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201c\u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m th\u00e0nh l\u1eadp c\u01a1 s\u1edf \u0110\u1ea3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh t\u1ea1i Gi\u1ed3ng N\u1ea7n\u201d v\u00e0 \u201c\u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m v\u00e0nh \u0111ai di\u1ec7t M\u1ef9 Tr\u1ea3ng L\u1edbn\u201d. \u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m th\u00e0nh l\u1eadp c\u01a1 s\u1edf \u0110\u1ea3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh t\u1ea1i Gi\u1ed3ng N\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp 3\/2\/1930, nay thu\u1ed9c \u1ea5p Long \u0110\u1ea1i, x\u00e3 Long V\u0129nh, huy\u1ec7n Ch\u00e2u Th\u00e0nh. Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a c\u01a1 s\u1edf \u0110\u1ea3ng Gi\u1ed3ng N\u1ea7n \u0111\u00e3 l\u00e0m th\u1ee9c t\u1ec9nh tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea5u tranh c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a c\u00e1c t\u1ea7ng l\u1edbp nh\u00e2n d\u00e2n trong t\u1ec9nh, t\u1eeb \u0111\u00f3 d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a c\u00e1c c\u01a1 s\u1edf \u0110\u1ea3ng kh\u1eafp n\u01a1i trong t\u1ec9nh sau n\u00e0y. C\u00f2n \u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m v\u00e0nh \u0111ai di\u1ec7t M\u1ef9 Tr\u1ea3ng L\u1edbn \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh trong cu\u1ed9c kh\u00e1ng chi\u1ebfn ch\u1ed1ng M\u1ef9 c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. \u0110\u00e2y l\u00e0 n\u01a1i \u0111\u1ebf qu\u1ed1c M\u1ef9 ch\u1ecdn \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng c\u0103n c\u1ee9 qu\u00e2n s\u1ef1 lo\u1ea1i l\u1edbn, v\u1eeba l\u00e0 h\u1eadu c\u1ea7n cho nhi\u1ec1u c\u0103n c\u1ee9 kh\u00e1c nh\u01b0 \u0110\u1ed3ng Pan, Thi\u1ec7n Ng\u00f4n, v\u1eeba l\u00e0 c\u0103n c\u1ee9 ch\u1ec9 huy ti\u1ec1n ph\u01b0\u01a1ng nh\u1eb1m tri\u1ec7t ph\u00e1 c\u0103n c\u1ee9 c\u1ee7a c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a ta. Tr\u01b0\u1edbc m\u01b0u \u0111\u1ed3 c\u1ee7a \u0111\u1ebf qu\u1ed1c M\u1ef9, cu\u1ed1i n\u0103m 1965, T\u1ec9nh \u1ee7y T\u00e2y Ninh \u0111\u00e3 ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng th\u00e0nh l\u1eadp th\u1ebf tr\u1eadn bao v\u00e2y xung quanh c\u0103n c\u1ee9 Tr\u1ea3ng L\u1edbn v\u00e0 t\u1ea1o th\u00e0nh v\u00e0nh \u0111ai di\u1ec7t M\u1ef9. T\u1eeb th\u00e1ng 10\/1965 \u0111\u1ebfn th\u00e1ng 4\/1972, \u0110\u1ea3ng B\u1ed9 v\u00e0 nh\u00e2n d\u00e2n t\u1ec9nh T\u00e2y Ninh \u0111\u00e3 l\u1eadp nhi\u1ec1u chi\u1ebfn c\u00f4ng hi\u1ec3n h\u00e1ch, g\u00f3p ph\u1ea7n c\u00f9ng c\u00e1ch m\u1ea1ng to\u00e0n mi\u1ec1n Nam l\u00e0m th\u1ea5t b\u1ea1i hai g\u1ecdng k\u00ecm \u201cT\u00ecm di\u1ec7t\u201d v\u00e0 \u201cB\u00ecnh \u0111\u1ecbnh\u201d c\u1ee7a k\u1ebb th\u00f9 x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>V\u1ec1 Ch\u00e2u Th\u00e0nh m\u00f9a n\u01b0\u1edbc n\u1ed5i m\u1edbi c\u1ea3m nh\u1eadn v\u00e0 th\u1ea5u hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf n\u01a1i \u0111\u00e2y. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng sinh ph\u1eadn s\u1ed1ng l\u00eanh \u0111\u00eanh tr\u00ean nh\u1eefng chi\u1ebfc xu\u1ed3ng nh\u1ecf b\u00e9, nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 ch\u00ecm ph\u00e2n n\u1eeda ven s\u00f4ng, nh\u01b0ng t\u1eeb bao \u0111\u1eddi nay h\u1ecd v\u1eabn b\u00e1m \u0111\u1ea5t b\u00e1m l\u00e0ng, t\u00f9y theo t\u1eebng m\u00f9a n\u1eafng m\u01b0a m\u00e0 b\u01b0\u01a1n tr\u1ea3i. Trong chi\u1ebfn tranh, h\u1ecd kh\u00f4ng ng\u1ea1i gian kh\u1ed5 hi sinh ti\u1ec1n c\u1ee7a l\u1eabn sinh m\u1ea1ng c\u1ee7a m\u00ecnh \u0111\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 T\u1ed5 qu\u1ed1c. Trong h\u00f2a b\u00ecnh h\u1ecd l\u00e0 nh\u1eefng n\u00f4ng d\u00e2n ch\u00e2n l\u1ea5m tay b\u00f9n, lam l\u0169 v\u00e0 r\u1ea5t \u0111\u1ed7i hi\u1ec1n l\u00e0nh nh\u01b0 nh\u00e0nh hoa ng\u1ecdn c\u1ecf. C\u00f3 v\u1ec1 Ch\u00e2u Th\u00e0nh m\u00f9a n\u01b0\u1edbc n\u1ed5i m\u1edbi c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c bao n\u1ed7i y\u00eau th\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n<p>\u0110\u00c0O TH\u00c1I S\u01a0N<\/p>\n<p>B\u00e1o Gi\u00e1c Ng\u1ed9 \u2013 S\u1ed1 1273<\/p>\n<p class=\"has-large-font-size\">T\u1ea1p b\u00fat: TU\u1ed4I TH\u01a0 \u0110I H\u00c1I M\u0102NG R\u1eeaNG<\/p>\n<p>Ng\u00e0y nay n\u1ebfu nh\u00ecn d\u00f2ng Tha La \u0111\u1ed5 t\u1eeb th\u01b0\u1ee3ng ngu\u1ed3n n\u01b0\u1edbc b\u1ea1n Camphuchia v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng L\u00f2ng H\u1ed3 th\u00ec ch\u1ec9 th\u1ea5y m\u1ed9t m\u00e0u n\u01b0\u1edbc b\u1ea1c m\u00eanh m\u00f4ng nh\u01b0 d\u00f2ng s\u1eefa c\u1ee7a b\u00e0 m\u1eb9 \u0111\u1ea5t. Nh\u01b0ng x\u01b0a kia, hai b\u00ean b\u1edd su\u1ed1i n\u00e0y l\u00e0 r\u1eebng r\u1eadm, tre gai m\u1ecdc r\u1ea5t nhi\u1ec1u kh\u00f4ng k\u1ec3 xi\u1ebft, r\u1eebng tre gai \u0111an th\u00e0nh m\u1ed9t th\u1ea3m th\u1ef1c v\u1eadt xanh \u0111\u1ebfn ng\u00fat ng\u00e0n. M\u00f9a m\u01b0a \u0111\u1ebfn c\u01a1 man n\u00e0o l\u00e0 m\u0103ng m\u1ecdc. V\u00e0 c\u0169ng l\u00e0 m\u00f9a c\u1ee7a b\u1ecdn tr\u1ebb ch\u00fang t\u00f4i \u0111i h\u00e1i m\u0103ng, \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t th\u1eddi h\u1ed3n nhi\u00ean \u0111\u1ebfn bay <a><\/a>b\u1ed5ng v\u00e0 \u0111\u00e1ng nh\u1edb.<\/p>\n<p>\u0110i h\u1ecdc v\u1ec1, \u0103n v\u1ed9i ba mi\u1ebfng c\u01a1m hay khoai m\u00ec lu\u1ed9c g\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 chu\u1ea9n b\u1ecb kh\u0103n g\u00f3i l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng. Th\u1eb1ng Qu\u00fd sau nh\u00e0 g\u1ecdi inh \u1ecfi. Nh\u00e0 n\u00f3 c\u00f3 \u0111\u00f4i tr\u00e2u, s\u00e1ng ba n\u00f3 \u0111i c\u00e0y, chi\u1ec1u n\u00f3 c\u00f3 nhi\u1ec7m v\u1ee5 th\u1ea3 xu\u1ed1ng su\u1ed1i cho \u0103n c\u1ecf. Qu\u00fd da \u0111en nh\u01b0 c\u1ee5c than h\u1ea7m n\u00ean t\u00f4i g\u1ecdi n\u00f3 l\u00e0 Qu\u00fd Mun, nh\u01b0ng n\u00f3 r\u1ea5t th\u01b0\u01a1ng b\u1ea1n. Ng\u00e0y n\u00e0o c\u0169ng v\u1eady, n\u00f3 r\u1ee7 t\u00f4i c\u00f9ng n\u00f3 \u0111i ch\u0103n tr\u00e2u v\u00e0 b\u1ebb m\u0103ng tre. M\u1edbi \u0111\u1ea7u t\u00f4i r\u1ea5t s\u1ee3 tr\u00e2u, kh\u00f4ng d\u00e1m l\u1ea1i g\u1ea7n, nh\u01b0ng Qu\u00fd n\u00f3 t\u1eadp cho t\u00f4i t\u1eeb t\u1eeb. Th\u1eb1ng b\u1ea1n n\u00e0y hay l\u1eafm, n\u00f3 c\u01b0\u1ee1i con tr\u00e2u d\u1eef, n\u00f3 ch\u1ec9 c\u1ea7n v\u1ed7 v\u1ed7 v\u00e0o \u0111\u1ea7u l\u00e0 con tr\u00e2u t\u1ef1 qu\u1ef3 ch\u00e2n tr\u01b0\u1edbc xu\u1ed1ng, n\u00f3 b\u01b0\u1edbc l\u00ean gi\u1eefa hai s\u1eebng r\u1ed3i nh\u1ea3y t\u00f3t l\u00ean l\u01b0ng tr\u00e2u g\u1ecdn nh\u01b0 m\u1ed9t tay l\u00e0m xi\u1ebfc v\u1eady. C\u00f2n t\u00f4i ph\u1ea3i leo t\u1eeb nh\u01b0\u1ee3ng ch\u00e2n sau con tr\u00e2u hi\u1ec1n, n\u1eafm \u0111u\u00f4i r\u1ed3i kh\u00f3 kh\u0103n l\u1eafm m\u1edbi leo l\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0ng. \u1ea4y v\u1eady t\u1eeb t\u1eeb r\u1ed3i c\u0169ng th\u00e0nh th\u1ea1o. M\u1edbi \u0111\u1ea7u ng\u1ed3i tr\u00ean l\u01b0ng tr\u00e2u da n\u00f3 tr\u01a1n tr\u01a1n s\u1ee3 t\u00e9, nh\u01b0ng d\u1ea7n quen r\u1ed3i th\u00ec c\u0169ng nh\u01b0 ng\u1ed3i tr\u00ean gh\u1ebf.<\/p>\n<p>Ng\u00e0y n\u00e0o t\u00f4i v\u00e0 Qu\u00fd c\u0169ng v\u00e1c theo m\u1ed9t c\u00e1i b\u1ed3ng, m\u1ed9t c\u00e1i li\u1ec1m c\u00f3 c\u00e1n d\u00e0i v\u00e0 ch\u1ee5c c\u1ea7n c\u00e2u c\u1eafm. C\u01b0\u1ee1i tr\u00e2u \u0111\u1ebfn b\u1edd su\u1ed1i, th\u1eb1ng Qu\u00fd kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u1ed9t tr\u00e2u, m\u00e0 n\u00f3 n\u00f3i n\u00f3i c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 v\u00e0o tai hai con tr\u00e2u r\u1ed3i th\u1ea3 cho \u0111i \u0103n lang thang, nh\u01b0ng chi\u1ec1u l\u00e0 t\u1ef1 \u0111\u1ed9ng v\u1ec1 l\u1ea1i ch\u1ed7 c\u0169 \u0111\u1ec3 ch\u1ee7 n\u00f3 c\u01b0\u1ee1i v\u1ec1. Th\u1eadt l\u00e0 t\u00e0i, t\u00f4i th\u01b0\u1eddng hay ch\u1ecdc th\u1eb1ng Qu\u00fd: \u201cM\u00e0y th\u00e0nh m\u1ee5c \u0111\u1ed3ng ba \u0111\u1eddi h\u1ed3i n\u00e0o v\u1eady Qu\u00fd ? M\u00e0y n\u00f3i tr\u00e2u nghe l\u00e0 th\u00e0nh m\u1ee5c \u0111\u1ed3ng r\u1ed3i \u0111\u00f3, m\u00e0 th\u1eb1ng n\u00e0o \u0111\u1eafc qu\u1ea3 m\u1ee5c \u0111\u1ed3ng c\u0169ng kh\u00f9ng kh\u00f9ng h\u1ebft nghen\u2026\u201d. Th\u1ebf l\u00e0 th\u1eb1ng Qu\u00fd c\u01b0\u1eddi n\u1eafc n\u1ebb v\u00f4 t\u01b0\u2026H\u1ed3i \u1ea5y su\u1ed1i Tha La nhi\u1ec1u c\u00e1 l\u1eafm, t\u00f4i v\u00e0 Qu\u00fd xua c\u00e1c \u0111\u00e1m c\u1ecf b\u1eaft v\u00e0i ch\u1ee5c con c\u00e0o c\u00e0o nh\u1ecf l\u00e0m m\u1ed3i c\u1eafm c\u00e2u. Chi\u1ec1u nh\u1ed5 c\u00e2u v\u1ec1 th\u1ebf n\u00e0o c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t m\u1edb c\u00e1, chia nhau v\u1ec1 kho \u0103n c\u01a1m. C\u1eafm c\u00e2u xong, hai ch\u00fang t\u00f4i b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u0111i b\u1ebb m\u0103ng. N\u00f3i th\u00ec nghe d\u1ec5, ch\u1ee9 l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c m\u0103ng tre gai kh\u00f4ng h\u1ec1 d\u1ec5 \u0111\u00e2u. B\u1ee5i tre gai n\u00e0o c\u0169ng ph\u1ee7 \u0111\u1ea7y nh\u00e1nh gai, \u0111\u1ea7u ti\u00ean ph\u1ea3i d\u00f9ng li\u1ec1m c\u1eaft th\u00e0nh m\u1ed9t c\u00e1i l\u1ed7 \u0111\u1ec3 chui v\u00f4 t\u1eadn g\u1ed1c, r\u1ed3i m\u1edbi d\u00f9ng li\u1ec1m c\u1eaft m\u0103ng. M\u0103ng tre gai c\u01a1 b\u1ea3n c\u00f3 hai lo\u1ea1i l\u00e0 m\u0103ng \u1ed1ng v\u00e0 m\u0103ng nanh. M\u0103ng \u1ed1ng r\u1ea5t to v\u00e0 chui th\u1eb3ng l\u00ean t\u1eeb l\u00f2ng \u0111\u1ea5t, kho\u00e1c chi\u1ebfc \u00e1o l\u00f4ng nhung n\u00e2u nh\u00ecn r\u1ea5t \u0111\u1eb9p. C\u00f2n m\u0103ng nanh l\u00e0 x\u1ec9a ra t\u1eeb ph\u1ea7n th\u00e2n g\u1ed1c tre, nh\u00ecn y chang nh\u01b0 m\u1ed9t c\u00e1i r\u0103ng nanh heo m\u00e0u xanh v\u1eady. B\u1ebb m\u0103ng nanh th\u00ec r\u1ea5t d\u1ec5 v\u00ec n\u00f3 th\u01b0\u1eddng m\u1ecdc \u1edf ngo\u00e0i r\u00eca, c\u00f2n m\u0103ng \u1ed1ng th\u01b0\u1eddng m\u1ecdc gi\u1eefa b\u1ee5i tre, c\u00f3 khi kh\u00f4ng \u0111\u01b0a li\u1ec1m v\u00e0o c\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u00e0 ph\u1ea3i leo l\u00ean th\u00e2n tre r\u1ed3i chui v\u00e0o gi\u1eefa b\u1ee5i m\u1edbi l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3, r\u1ea5t c\u1ef1c. Nh\u01b0ng \u0111i l\u1ea5y m\u0103ng tre kh\u00f4ng s\u1ee3 c\u1ef1c m\u00e0 s\u1ee3 b\u1ecb gai \u0111\u00e2m, gai qu\u00e0o. Gai tre gai r\u1ea5t \u0111\u1ed9c, b\u1ecb n\u00f3 \u0111\u00e2m v\u00e0o ch\u00e2n r\u1ea5t \u0111au nh\u1ee9c. V\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y nghe \u00f4ng b\u00e0 x\u01b0a k\u1ec3 l\u1ea1i c\u00e2u chuy\u1ec7n r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb: \u201cNg\u00e0y x\u01b0a \u1edf v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u1ecd c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb s\u01b0 t\u1eeb n\u01a1i xa \u0111\u1ebfn, d\u1ef1ng ch\u00f9a tu h\u00e0nh ph\u1ee5ng s\u1ef1 Ph\u1eadt ph\u00e1p. Ch\u00f9a d\u1ef1ng tr\u00ean m\u1ed9t gi\u1ed3ng \u0111\u1ea5t cao r\u00e1o, c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u tre tr\u00fac m\u1ecdc quanh. Ng\u00e0y \u0111\u00eam nh\u00e0 s\u01b0 t\u1ee5ng kinh g\u00f5 m\u00f5. Gi\u00e1o l\u00fd nhi\u1ec7m m\u1ea7u \u0111\u00e3 thu ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 c\u00e1c lo\u00e0i v\u1eadt, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 r\u1eafn. Nh\u1eefng con h\u1ed5 m\u00e2y to c\u1ee1 kh\u1ea1p da b\u00f2, h\u1ed5 \u0111\u1ea5t nh\u1ecf c\u1ee1 c\u01b0\u1eddm tay, th\u00e2n m\u00ecnh \u0111en m\u00e0u c\u1ee7a \u0111\u1ea5t, r\u1eafn l\u1ee5c to\u00e0n m\u1ed9t m\u00e0u xanh l\u00e1 c\u00e2y, \u0111\u1ebfn ch\u00f9a tu. R\u1ed3i m\u1ed9t ng\u00e0y kia, gi\u1eefa c\u00e1c lo\u00e0i r\u1eafn \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra chuy\u1ec7n. R\u1eafn h\u1ed5 \u0111\u1ea5t tranh \u0103n v\u1edbi r\u1eafn l\u1ee5c, ch\u00fang phun mang, tr\u1ee3n m\u1eaft l\u00e0m n\u00e1o lo\u1ea1n c\u1ea3 v\u00f9ng. Ch\u1eb3ng nh\u1eefng mu\u00f4ng th\u00fa m\u00e0 \u0111\u1ebfn con ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng b\u1ecb \u0111e do\u1ea1, v\u1ea1 l\u00e2y. Nh\u00e0 s\u01b0 tr\u1ee5 tr\u00ec tay n\u00e2ng tr\u00e0ng h\u1ea1t m\u00e0 b\u1ea3o r\u1eb1ng: \u0110\u00e2y l\u00e0 n\u01a1i t\u1eeb b\u1ecf d\u1ee5c v\u1ecdng. Tr\u00e1nh s\u00e1t sanh, t\u1ea1i sao c\u00e1c ng\u01b0\u01a1i n\u00fap b\u00f3ng \u00e1o n\u00e2u s\u1ed3ng l\u1ea1i c\u00f2n ph\u1ea1m gi\u1edbi. N\u00f3i xong, nh\u00e0 s\u01b0 d\u00f9ng tr\u01b0\u1ee3ng \u0111u\u1ed5i ch\u00fang kh\u1ecfi ch\u00f9a. R\u1eafn h\u1ed5 \u0111\u1ea5t bi\u1ebft l\u1ed7i b\u00f2 ra b\u1ee5i tre g\u1ea7n \u0111\u1ea5y kh\u1ea1c b\u1ecf n\u1ecdc \u0111\u1ed9c r\u1ed3i tr\u01b0\u1eddn xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc, bi\u1ebfn th\u00e0nh lo\u00e0i r\u1eafn hi\u1ec1n l\u00e0nh, m\u00e0 d\u00e2n gian g\u1ecdi l\u00e0 R\u1eafn N\u01b0\u1edbc. R\u1eafn l\u1ee5c c\u0169ng ra b\u1ee5i tre nh\u1eefng ch\u1ec9 s\u1ed1ng quanh qu\u1ea9n tr\u00ean nh\u00e1nh, tr\u00ean \u0111\u1ecdt, nh\u1ea5t quy\u1ebft kh\u00f4ng xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t, b\u1edfi \u1edf \u0111\u1ea5y \u0111\u00e3 c\u00f3 r\u1eafn h\u1ed5 r\u1ed3i. Ri\u00eang b\u1ee5i tre, t\u1eeb khi x\u1ea3y ra chuy\u1ec7n \u1ea5y, gai n\u00f3 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 nh\u1ecdn h\u01a1n, v\u00e0 ai \u0111\u00f3 l\u1ee1 d\u1eabm ph\u1ea3i th\u00ec r\u1ea5t \u0111au nh\u1ee9c, v\u1ebft th\u01b0\u01a1ng s\u01b0ng t\u1ea9y, ng\u01b0\u1eddi ta cho l\u00e0 r\u1eafn h\u1ed5 \u0111\u00e3 b\u1ecf n\u1ecdc v\u00e0o \u0111\u00f3\u201d. C\u00e2u chuy\u1ec7n k\u1ec3 r\u1ea5t nh\u00e2n v\u0103n, con ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng v\u1eady, ch\u1ec9 khi n\u00e0o x\u1ea3 b\u1ecf h\u1ebft tham d\u1ee5c x\u1ea5u \u00e1c trong l\u00f2ng th\u00ec m\u1edbi th\u1eadt s\u1ef1 s\u1ed1ng t\u1ed1t, s\u1ed1ng c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a v\u1edbi b\u1ea3n ch\u1ea5t l\u01b0\u01a1ng thi\u1ec7n c\u1ee7a ch\u00ednh m\u00ecnh\u2026 B\u1ecdn t\u00f4i chui h\u1ebft b\u1ee5i n\u00e0y \u0111\u1ebfn b\u1ee5i kh\u00e1c ki\u1ebfm m\u0103ng cho \u0111\u1ebfn khi n\u1eb7ng b\u1ed3ng m\u1edbi th\u00f4i.<\/p>\n<p>H\u00e1i m\u0103ng \u0111\u1ea7y, t\u00f4i v\u00e0 th\u1eb1ng Qu\u00fd ra b\u1edd su\u1ed1i l\u1ed9t v\u1ecf m\u0103ng r\u1eeda s\u1ea1ch \u0111\u1ea5t c\u00e1t r\u1ed3i cho l\u1ea1i v\u00e0o b\u1ed3ng. Xong xu\u00f4i \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 hai ch\u00fang t\u00f4i nh\u1ea3y \u00f9m xu\u1ed1ng su\u1ed1i b\u01a1i l\u1ed9i t\u1eafm m\u00e1t th\u1ecfa th\u00edch. B\u00f3ng chi\u1ec1u ng\u1ea3 d\u1ea7n v\u1ec1 t\u00e2y, t\u00f4i v\u00e0 Qu\u00fd ng\u1ed3i d\u1ef1a v\u00e0o g\u1ed1c c\u00e2y tr\u00e2m \u0111\u1ee3i tr\u00e2u v\u1ec1. Nh\u1eefng ch\u00fa chim g\u00f5 ki\u1ebfn v\u1eabn ki\u00ean tr\u00ec g\u00f5 \u0111\u1ec1u nh\u1ecbp c\u1ed9c c\u1ed9c v\u00e0o c\u00e1c th\u00e2n tre kh\u00f4 nghe nh\u01b0 c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i ch\u00f9a t\u1ee5ng kinh \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 v\u1eady. Ti\u1ebfng gi\u00f3 \u0111\u01b0a xa \u0111\u01b0a g\u1ea7n, hai ch\u00fang t\u00f4i ng\u1ed3i ng\u1eafm nh\u1eefng \u0111\u00e0n chim le le bay v\u1ec1 trong c\u00e1i n\u1eafng chi\u1ec1u, ch\u00fang s\u00e0 xu\u1ed1ng nh\u1eefng c\u00e1i b\u00e0u g\u1ea7n \u0111\u00f3 tr\u00f4ng r\u1ea5t \u0111\u1eb9p \u201c Chim bay v\u1ec1 n\u00fai t\u1ed1i r\u1ed3i \/ Ch\u1ecb em toan li\u1ec7u l\u1ea5y n\u1ed3i n\u1ea5u c\u01a1m\u201d. L\u00f2ng t\u00f4i ch\u1ee3t b\u00e2ng khu\u00e2ng, kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00e1i c\u1ea3nh th\u1ea7n ti\u00ean n\u00e0y s\u1ebd c\u00f2n \u1edf b\u00ean m\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c bao nhi\u00eau l\u00e2u n\u1eefa. C\u00e1i \u00fd ngh\u0129 c\u1ee7a tr\u1ebb th\u01a1 tho\u00e1ng \u0111\u1ebfn r\u1ed3i c\u0169ng v\u1ed9i \u0111i\u2026gi\u1edd nh\u1edb l\u1ea1i th\u1ea5y ti\u1ebfc l\u1eafm, nh\u01b0ng \u0111\u00e3 qu\u00e1 xa x\u0103m r\u1ed3i\u2026<\/p>\n<p>B\u00f3ng ho\u00e0ng h\u00f4n d\u1ea7n xu\u1ed1ng, b\u1edd su\u1ed1i mang c\u00e1i v\u1ebb qu\u1ea1nh hiu nh\u01b0 chu\u1ea9n b\u1ecb b\u01b0\u1edbc v\u00e0o chi\u1ec1u \u0111\u00eam c\u00f4 t\u1ecbch. T\u00f4i v\u00e0 Qu\u00fd nh\u1ed5 c\u00e2u v\u00e1c m\u0103ng v\u00e0 c\u00e1 r\u1ed3i c\u01b0\u1ee1i tr\u00e2u v\u1ec1. Hai con tr\u00e2u ngoan c\u1ee7a Qu\u00fd \u0103n no c\u1ecf, n\u00f3 b\u01b0\u1edbc \u0111i ch\u1eadm r\u00e3i c\u00e0 r\u1ecbch c\u00e0 tang, c\u00e1i chu\u00f4ng c\u1ed5 l\u1eafc l\u01b0 k\u00eau toong toong h\u00f2a \u0111i\u1ec7u c\u00f9ng ng\u00e0y s\u1eafp h\u1ebft nghe th\u1eadt l\u00e0 vui tai\u2026Nh\u00e0 Qu\u00fd t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i kh\u00e1, n\u00ean Qu\u00fd \u0111\u1ec3 m\u0103ng nh\u00e0 \u0103n kh\u00f4ng b\u00e1n. C\u00f2n t\u00f4i th\u00ec kh\u00e1c, v\u1ec1 \u0111\u1ebfn nh\u00e0 \u0111\u01b0a c\u00e1 cho m\u00e1 t\u00f4i l\u00e0m r\u1ed3i kho, c\u00f2n m\u00ecnh th\u00ec l\u1ea5y c\u1ee7i \u0111\u1ed1t b\u1ebfp, l\u1ea5y n\u1ed3i lu\u1ed9c m\u0103ng, r\u1ed3i ng\u00e2m n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 s\u00e1ng mai \u0111em ch\u1ee3 b\u00e1n, ki\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed3ng n\u00e0o hay \u0111\u1ed3ng \u0111\u00f3. \u1ede \u0111\u1eddi m\u00e0, l\u00e0m g\u00ec c\u0169ng c\u00f3 m\u00e1nh kh\u00f3e c\u1ee7a n\u00f3. Th\u1eb1ng Qu\u00fd n\u00f3i v\u1edbi t\u00f4i, m\u0103ng m\u00e0y \u0111i b\u00e1n th\u00ec c\u1ea7n g\u00ec m\u00e0y ph\u1ea3i g\u1ecdt cho h\u1ebft kh\u00fac m\u0103ng gi\u00e0 ! M\u00e0y lu\u1ed9c xong b\u1ecf t\u00ed b\u1ed9t ngh\u1ec7 v\u00f4 th\u00ec non gi\u00e0 g\u00ec gi\u1ed1ng h\u1ec7t, tao th\u1ea5y nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u1eady \u0111\u00f3. T\u00f4i nghe c\u00f3 l\u00fd n\u00ean \u0111\u1ecbnh l\u00e0m v\u1eady \u0111\u1ec3 b\u00e1n cho nhi\u1ec1u cho n\u1eb7ng c\u00e2n. Nh\u01b0ng khi Qu\u00fd v\u1ec1 r\u1ed3i b\u00e0 N\u1ed9i t\u00f4i m\u1edbi n\u00f3i: \u201ccon \u00e0, c\u00e1i g\u00ec m\u00ecnh \u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec m\u1edbi b\u00e1n cho ng\u01b0\u1eddi ta \u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u0103ng gi\u00e0 m\u00e0 \u0111em tr\u00e0 tr\u1ed9n v\u00f4 b\u00e1n v\u1eady l\u00e0 c\u00f3 t\u1ed9i l\u1eafm, \u1edf \u0111\u1eddi m\u00e0 c\u1ee9 s\u1ed1ng gian l\u1eadn ri\u1ebft th\u00e0nh th\u00f3i quen, sau n\u00e0y con l\u1edbn con s\u1ebd kh\u00f4ng th\u00e0nh ng\u01b0\u1eddi t\u1ed1t \u0111\u01b0\u1ee3c\u201d. T\u00f4i nghe l\u1eddi n\u1ed9i. H\u01a1n ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m r\u1ed3i, n\u1ed9i t\u00f4i \u0111\u00e3 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi thi\u00ean c\u1ed5, nh\u01b0ng l\u1eddi n\u1ed9i d\u1ea1y t\u00f4i v\u1eabn ghi kh\u1eafc trong l\u00f2ng. S\u1ed1ng gi\u1ea3 d\u1ed1i th\u00ec ch\u1ec9 g\u1eb7p to\u00e0n gi\u1ea3 d\u1ed1i m\u00e0 th\u00f4i.<\/p>\n<p>Tu\u1ed5i th\u01a1 gi\u1edd th\u1ef1c s\u1ef1 qu\u00e1 xa x\u00f4i, nh\u1eefng k\u1ef7 ni\u1ec7m ng\u00e0y x\u01b0a c\u1ee9 s\u1ed1ng d\u1eady tr\u00f4ng t\u00f4i m\u1ed7i khi m\u00f9a m\u01b0a \u0111\u1ebfn. Qu\u00fd gi\u1edd b\u1eadn r\u1ed9n \u0111i l\u00e0m \u0103n t\u1eadn x\u1ee9 S\u00e0i G\u00f2n, \u00edt khi b\u1ea1n b\u00e8 g\u1eb7p l\u1ea1i. Chuy\u1ec7n \u0111i ch\u0103n tr\u00e2n b\u1ebb m\u0103ng c\u00e2u c\u00e1 nh\u01b0ng m\u1ed9t gi\u1ea5c chi\u00eam bao h\u00f2a v\u00e0o d\u00f2ng th\u1eddi gian tr\u00f4i bi\u1ec7t. Hai b\u00ean b\u1edd su\u1ed1i Tha La c\u00e2y, tre gai b\u1ecb con ng\u01b0\u1eddi t\u1eadn di\u1ec7t. D\u00f2ng n\u01b0\u1edbc ch\u1ea3y xu\u00f4i l\u1eafm khi c\u0169ng mang m\u1ed9t n\u1ed7i u bu\u1ed3n v\u1ec1 th\u00e2n th\u1ec3 m\u00ecnh trong qu\u00e1 kh\u1ee9. C\u00f2n t\u00f4i, t\u00f4i y\u00eau m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t n\u00e0y, n\u00f3 \u0111\u00e3 g\u1eafn v\u1edbi bi\u1ebft bao bu\u1ed3n vui m\u00e0 n\u0103m th\u00e1ng tu\u1ed5i th\u01a1 t\u00f4i \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua. Su\u1ed1i Tha La v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u00f3, b\u1ea1n x\u01b0a \u0111\u00e3 \u0111i xa, tu\u1ed5i tr\u1ebb kh\u00f4ng c\u00f2n\u2026Gi\u1edd \u0111\u00e2y ch\u1ec9 c\u00f2n trang k\u1ef7 ni\u1ec7m \u01b0\u1edbt m\u1edd trong nh\u1eefng \u0111\u00eam m\u01b0a.<\/p>\n<p>\u0110\u00c0O TH\u00c1I S\u01a0N<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/2DuArCd.jpeg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<\/p>\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\":r2nm:\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZV-jyaxlgS_7NxqsTV7s_ZcVEGr0w_itLWAhpgZmYiZ1DAHv5Z7KeUskOg4nTszzpws8uBG8TSB6Hl7kUOdtHTnfBpK0hHuCLHEZqM_Nt_Pfu-EsrlYjlO4L4y7EwS-7ZSIBFrvTDnjg2vaaxc6eIMqkwgGT6T8-HrbAMKmsX8iYw&amp;__tn__=-UC%2CP-R\"><strong>\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n<\/strong><\/a><\/h2>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" height=\"12\" width=\"12\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.facebook.com\/images\/assets_DO_NOT_HARDCODE\/facebook_icons\/star_filled_24_fds-gray-70.png\">Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/permalink.php?story_fbid=pfbid0vsdBVJzmRo766D6g4RXvapjvf4UzTM9Wwvbg3nqdYbf2MGs4xXRHJCn8JRpbRCA9l&amp;id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZV-jyaxlgS_7NxqsTV7s_ZcVEGr0w_itLWAhpgZmYiZ1DAHv5Z7KeUskOg4nTszzpws8uBG8TSB6Hl7kUOdtHTnfBpK0hHuCLHEZqM_Nt_Pfu-EsrlYjlO4L4y7EwS-7ZSIBFrvTDnjg2vaaxc6eIMqkwgGT6T8-HrbAMKmsX8iYw&amp;__tn__=%2CO%2CP-R\">3 ng\u00e0y<\/a>\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<\/p>\n<p>Lo\u1ea1i g\u1ea1o n\u00e0y c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer tr\u1ed3ng v\u00e0 g\u1ecdi l\u00e0 Ongkor sm\u00e1ch \u2013 \u17a2\u1784\u17d2\u1780\u179a\u179f\u17d2\u1798\u17b6\u1785\u17cb. R\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ecba danh L\u00f2 G\u00f2 Xa M\u00e1t l\u00e0 \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 n\u01a1i tr\u1ed3ng lo\u1ea1i l\u00faa g\u1ea1o n\u00e0y c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer l\u00e0ng T\u00e0 N\u1ed1t x\u01b0a.<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/PcXKW2t.jpeg\" alt=\"\"><\/figure>\n<\/p>\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\":r2qr:\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZVHmh7JMoZ4NozMrbPOuyfghRB9TDh_RkFEiKZoYbzW1jmW4CfdAu1U7zEy4w3y74M50bOkL413WRx_YwyBQm_qnZy-mzt95vHDmvbgTQsnbGP00QqUv_UXpjG_Fy-MUNMcQ0LCzez8OZwbG451pkGPJDZFB1AdgEjY_Ps_GEsZdQ&amp;__tn__=-UC%2CP-R\"><strong>\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n<\/strong><\/a><\/h2>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" height=\"12\" width=\"12\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.facebook.com\/images\/assets_DO_NOT_HARDCODE\/facebook_icons\/star_filled_24_fds-gray-70.png\">Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/permalink.php?story_fbid=pfbid02JLqaE8V4hPmeZVCwFg5hPxSFLMkBKK8RxT2ZhoDq5wV3uQufeKrYJzqNNZsA3DYZl&amp;id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZVHmh7JMoZ4NozMrbPOuyfghRB9TDh_RkFEiKZoYbzW1jmW4CfdAu1U7zEy4w3y74M50bOkL413WRx_YwyBQm_qnZy-mzt95vHDmvbgTQsnbGP00QqUv_UXpjG_Fy-MUNMcQ0LCzez8OZwbG451pkGPJDZFB1AdgEjY_Ps_GEsZdQ&amp;__tn__=%2CO%2CP-R\">4 ng\u00e0y<\/a>\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<\/p>\n<p>K\u00e0 Tum l\u00e0 t\u00ean x\u00e3 t\u1eeb n\u0103m 1972. Sau 1975 \u0111\u1ed5i l\u00e0 T\u00e2n \u0110\u00f4ng. Hi\u1ec7n nay c\u00f2n Kh\u1ea9u K\u00e0 Tum, \u0110\u1ed3n bi\u00ean ph\u00f2ng K\u00e0 Tum, c\u1ea7u K\u00e0 Tum. X\u00e3 K\u00e0 Tum x\u01b0a g\u1ed3m 16 phum s\u00f3c Khmer, trong \u0111\u00f3 Phum K\u00e0 Tum \u1edf v\u1ecb tr\u00ed trung t\u00e2m x\u00e3 hi\u1ec7n nay. N\u1ec1n ch\u00f9a K\u00e0 Tum c\u0169 hi\u1ec7n c\u00f2n \u1edf \u1ea5p \u0110\u00f4ng Th\u00e0nh, ch\u00f9a b\u1ecb bom s\u1eadp n\u0103m 1967. \u0110\u1ecba danh K\u00e0 Tum xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb m\u1ed9c danh \u2013 Khtum \/ Ktum\/ K\u00e0 tum \u2013 \u1781\u17d2\u1791\u1798\u17d2\u1796 \u2013 l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y th\u00e2n g\u1ed7 m\u1ecdc \u1edf v\u00f9ng \u0111\u1ea5t th\u1ea5p, c\u00f3 hoa v\u00e0ng h\u00ecnh c\u1ea7u, ng\u01b0\u1eddi Khmer l\u1ea5y l\u00e0m thu\u1ed1c gi\u1ea3m \u0111au, ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t g\u1ecdi l\u00e0 c\u00e2y g\u00e1o tr\u1eafng.<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/n1GQDu6.jpeg\" alt=\"\"><\/figure>\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\":r31f:\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZUVbmvd4mFTQVCcz3IlplT0d2ZVat4MwxsLjDiXqTqQALLoXlKJIFNQ7YX2-qsO-MWbsMOCbVgQCKu-OWjAJlWpc1yaprKfrYwC34DX6CJVsdZUTfmQFCySW6-9vRqDq8fhRzg3ChZxB6cX9oGUF9PrgBWym6nPmj9N2exT5PC61Q&amp;__tn__=-UC%2CP-R\"><strong>\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n<\/strong><\/a><\/h2>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" height=\"12\" width=\"12\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.facebook.com\/images\/assets_DO_NOT_HARDCODE\/facebook_icons\/star_filled_24_fds-gray-70.png\">Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/permalink.php?story_fbid=pfbid037nw4uMofcUfuNfgG77N5jCCgtAgC1DeAZ9RxEk41cTB9VQpRdoPU8q9NJXEPLspNl&amp;id=100002978782946&amp;__cft__%5B0%5D=AZUVbmvd4mFTQVCcz3IlplT0d2ZVat4MwxsLjDiXqTqQALLoXlKJIFNQ7YX2-qsO-MWbsMOCbVgQCKu-OWjAJlWpc1yaprKfrYwC34DX6CJVsdZUTfmQFCySW6-9vRqDq8fhRzg3ChZxB6cX9oGUF9PrgBWym6nPmj9N2exT5PC61Q&amp;__tn__=%2CO%2CP-R\">6 ng\u00e0y<\/a>\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0<\/p>\n<p>B\u1ea1n n\u00e0o c\u1ea7n th\u00ec c\u1ee9 l\u1ea5y nha.<\/p>\n<p class=\"has-large-font-size\">B\u00c0 \u0110EN \u2013 T\u1eea T\u00caN N\u00daI \u0110\u1ebeN T\u00caN TH\u1ea6N<\/p>\n<p>Trong nh\u1eefng n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u quan t\u00e2n t\u00e2m \u0111\u1ebfn v\u0103n h\u00f3a T\u00e2y Ninh, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 n\u00fai B\u00e0 \u0110en. V\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u0111\u1eb7t ra c\u00f3 hai kh\u00eda c\u1ea1nh l\u00e0 t\u00ean n\u00fai v\u00e0 t\u00ean th\u1ea7n c\u00f3 \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t hay kh\u00f4ng? V\u00ec l\u00e2u nay ch\u01b0a th\u1ea5y t\u00e0i li\u1ec7u n\u00e0o ph\u00e2n bi\u1ec7t gi\u1ea3i th\u00edch m\u1ed9t c\u00e1ch r\u00f5 r\u00e0ng. Trong b\u00e0i vi\u1ebft ng\u1eafn n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i xin m\u1ea1n ph\u00e9p tr\u00ecnh b\u00e0y v\u00e0i \u00fd nh\u01b0 sau.<\/p>\n<p>V\u1ea5n <a><\/a>\u0111\u1ec1 t\u00ean n\u00fai B\u00e0 \u0110en, c\u00f3 kh\u00e1 nhi\u1ec1u t\u00e0i li\u1ec7u ghi ch\u00e9p, v\u1ec1 m\u1eb7t v\u0103n t\u1ef1 tuy c\u00f3 ch\u1ed7 c\u00f2n ch\u01b0a th\u1ed1ng nh\u1ea5t, nh\u01b0ng \u0111\u1ed9 l\u1ec7ch kh\u00f4ng cao. C\u00f3 th\u1ec3 d\u1eabn ra v\u00e0i t\u00e0i li\u1ec7u ti\u00eau bi\u1ec3u nh\u01b0 sau. Theo s\u00e1ch Ho\u00e0ng Vi\u1ec7t th\u1ed1ng nh\u1ea5t d\u01b0 \u0111\u1ecba ch\u00ed c\u1ee7a L\u00ea Quang \u0110\u1ecbnh th\u00ec g\u1ecdi n\u00fai n\u00e0y l\u00e0 M\u1ee5 \u0110en, c\u1ee5 th\u1ec3 : \u201c \u2026L\u1ea1i \u0111i 520 t\u1ea7m \u0111\u1ebfn Th\u1ee7 s\u1edf \u0111\u1ea1o Quang H\u00f3a; l\u1ec7 \u0111\u1eb7t \u1edf \u0111\u00e2y m\u1ed9t thuy\u1ec1n tinh binh v\u00e0 ba \u0111\u1ed9i thu\u1ed9c binh, c\u00f3 \u0111\u1ed3n L\u1ed9 C\u00f4 thu thu\u1ebf \u0111\u1ea7u ngu\u1ed3n. L\u1ea1i \u0111i 5300 t\u1ea7m \u0111\u1ebfn r\u1ea1ch Khe R\u0103ng. T\u1eeb c\u1eeda r\u1ea1ch n\u00e0y m\u00e0 \u0111i 13200 t\u1ea7m \u0111\u1ebfn Th\u1ee7 s\u1edf \u0111\u1ea1o Thu\u1eadn Th\u00e0nh; l\u1ec7 \u0111\u1eb7t \u1edf th\u1ee7 n\u00e0y m\u1ed9t \u0111\u1ed9i thu\u1ed9c binh. T\u1eeb \u0111\u00f3 cho \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i l\u00e0 gi\u00e1p v\u1edbi su\u1ed1i V\u00e0ng Chanh \u1edf M\u1ee5 \u0110en. 19740 t\u1ea7m th\u00ec \u0111\u1ebfn Th\u1ee7 s\u1edf \u0111\u1ea1o Quang Phong\u2026\u201d (s\u0111d, trang 123-124, NXN Th\u1ebf gi\u1edbi 2021; Phan \u0110\u0103ng d\u1ecbch). Trong \u0111o\u1ea1n n\u00e0y, c\u00f3 l\u1ebd Phan \u0110\u0103ng d\u1ecbch ch\u01b0a th\u1eadt s\u00e1t ngh\u0129a, v\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ecba danh \u201csu\u1ed1i V\u00e0ng Chanh\u201d m\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 \u201csu\u1ed1i V\u00e0ng \/ su\u1ed1i V\u00e0ng C\u1ea1n\u201d m\u00e0 th\u00f4i. C\u00f2n \u201cchanh\u201d l\u00e0 m\u1ed9t \u00e2m kh\u00e1c c\u1ee7a \u201cCh\u01a1n\/ Chi\u00eang\u201d trong \u201c Ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en \/ \u0110inh\/ \u0110\u00eanh\u201d.<\/p>\n<p>Theo Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed th\u00ec Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c g\u1ecdi l\u00e0 B\u00e0 \u0110inh: \u201cB\u00e0 \u0110inh S\u01a1n (n\u00fai B\u00e0 \u0110inh) (B\u00e0 \u0110en \u2013 \u0110i\u1ec7n B\u00e0). C\u1ea3 tr\u1ea5n \u0111\u1ec1u k\u00ednh ng\u01b0\u1ee1ng, \u1edf c\u00e1ch tr\u1ea5n v\u1ec1 ph\u00eda t\u00e2y 261 d\u1eb7m r\u01b0\u1ee1i. N\u00fai n\u00e0y \u0111\u1ea5t \u0111\u00e1 l\u1edfm ch\u1edfm cao, c\u00e2y c\u1ed1i xanh t\u1ed1t, c\u00f3 su\u1ed1i n\u01b0\u1edbc ng\u1ecdt, \u0111\u1ea5t \u0111ai m\u00e0u m\u1ee1, tr\u00ean c\u00f3 ch\u00f9a V\u00e2n S\u01a1n, d\u01b0\u1edbi c\u00f3 ch\u1eb1m h\u1ed3, c\u1ea3nh tr\u00ed th\u1ef1c l\u00e0 u nh\u00e3, r\u1eebng r\u00fa, hang h\u1ed1 s\u00e2u th\u1eb3m, c\u00f3 th\u00f4n x\u00f3m c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Th\u1ed5 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf la li\u1ec7t, nh\u00e2n d\u00e2n \u0111\u1ec1u nh\u1edd m\u00f3n l\u1ee3i c\u1ee7a n\u00fai r\u1eebng. \u1ede \u0111\u00e2y, ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng \u0111\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c v\u1eadt x\u01b0a b\u1eb1ng v\u00e0ng ng\u1ecdc, t\u01b0\u01a1ng truy\u1ec1n c\u00f3 khi tr\u00f4ng th\u1ea5y c\u1ea3 chi\u00eang v\u00e0ng \u1edf trong h\u1ed3, c\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 vi\u1ec7c c\u00e1i kh\u00e1nh n\u1ed5i \u1edf b\u1ebfn s\u00f4ng T\u1ee9 hay chu\u00f4ng t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c \u1edf s\u00f4ng Tr\u01b0\u1eddng Giang v\u1eady, nh\u01b0ng \u0111\u1ebfn g\u1ea7n th\u00ec bi\u1ebfn m\u1ea5t. C\u00f3 \u0111\u00eam tr\u1eddi quang m\u00e2y t\u1ea1nh l\u1ea1i th\u1ea5y c\u00f3 thuy\u1ec1n r\u1ed3ng b\u1ec1nh b\u1ed3ng, h\u00e1t m\u00faa du d\u01b0\u01a1ng, ho\u1eb7c c\u00f3 khi th\u1ea5y con r\u00f9a v\u00e0ng l\u1edbn h\u01a1n 1 tr\u01b0\u1ee3ng, \u1ea9n hi\u1ec7n b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng, l\u00e0 do linh kh\u00ed t\u1ee5 l\u1ea1i, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i vi\u1ec7c qu\u00e1i \u0111\u1ea3n\u201d (s\u0111d, trang 41, NXB T\u1ed5ng h\u1ee3p \u0110\u1ed3ng Nai 2006; L\u00fd Vi\u1ec7t D\u0169ng d\u1ecbch v\u00e0 ch\u00fa gi\u1ea3i, TS Hu\u1ef3nh V\u0103n T\u1edbi hi\u1ec7u \u0111\u00ednh v\u00e0 gi\u1edbi thi\u1ec7u). C\u0169ng \u1edf trang n\u00e0y, ph\u1ea7n ch\u00fa th\u00edch (1) c\u00f3 ghi: \u201cN\u00fai B\u00e0 \u0110inh t\u1ee9c n\u00fai B\u00e0 \u0110en c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0 Ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en hay Chi\u00eang B\u00e0 \u0110en. Di c\u1ea3o c\u1ee7a Tr\u01b0\u01a1ng V\u0129nh K\u00fd g\u1ecdi theo t\u00ean c\u0169 c\u1ee7a Kh\u01a1 Me l\u00e0 Phnom C\u01a1n B\u00e0 \u0110\u00e8n. Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng c\u0169ng nh\u01b0 kh\u00e1ch h\u00e0nh h\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ec1u th\u00e0nh k\u00ednh g\u1ecdi ki\u00eang h\u00fay l\u00e0 n\u00fai B\u00e0 Th\u00e2m\u201d. Sau Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed, s\u00e1ch \u0110\u1ea1i Nam nh\u1ea5t th\u1ed1ng ch\u00ed c\u00f3 ch\u00e9p th\u00eam \u201c N\u00fai Linh S\u01a1n: \u2026N\u00fai n\u00e0y c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ean n\u1eefa, g\u1ecdi l\u00e0 n\u00fai \u0110i\u1ec7n B\u00e0. N\u0103m T\u1ef1 \u0110\u1ee9c th\u1ee9 ba (1850), \u0111\u1ed5i t\u00ean l\u00e0 Linh S\u01a1n, c\u00f3 ghi v\u00e0o T\u1ef1 \u0111i\u1ec3n\u201d (s\u0111d, trang 1675, t\u1eadp 2, NXB Lao \u0111\u1ed9ng \u2013 Trung t\u00e2m v\u0103n h\u00f3a \u0110\u00f4ng T\u00e2y 2012, Ho\u00e0ng V\u0103n L\u00e2u d\u1ecbch).<\/p>\n<p>Tr\u00ean l\u00e0 c\u00e1ch ghi t\u00ean n\u00fai c\u1ee7a c\u00e1c b\u1ed9 s\u00e1ch d\u01b0 \u0111\u1ecba ch\u00ed, l\u1ecbch s\u1eed x\u01b0a v\u00e0 ph\u1ed5 bi\u1ebfn nh\u1ea5t. V\u1ec1 m\u1eb7t t\u1eeb \u0111i\u1ec3n th\u00ec \u0110\u1ea1i Nam qu\u1ed1c \u00e2m t\u1ef1 v\u1ecb c\u1ee7a Hu\u1ef3nh T\u1ecbnh C\u1ee7a c\u00f3 ch\u00e9p: \u201cN\u00fai Chi\u00eang B\u00e0 \u0110en. T\u00ean n\u00fai \u1edf ph\u1ee7 T\u00e2y Ninh, t\u1ec9nh Gia \u0110\u1ecbnh, tr\u00ean c\u00f3 ch\u00f9a th\u1edd b\u00e0 th\u1ea7n t\u00ean l\u00e0 \u0110en\u201d (s\u0111d, trang 19, Q1 \u2013 1895). \u1ede m\u1ee5c t\u1eeb n\u00e0y Hu\u1ef3nh T\u1ecbnh C\u1ee7a \u0111\u00e3 \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t \u201c\u0110en\u201d trong t\u00ean n\u00fai v\u00e0 ch\u1eef \u201c\u0110en\u201d trong t\u00ean th\u1ea7n l\u00e0 m\u1ed9t. Trong s\u00e1ch T\u1ef1 v\u1ecb ti\u1ebfng n\u00f3i Mi\u1ec1n Nam c\u1ee7a h\u1ecdc gi\u1ea3 V\u01b0\u01a1ng H\u1ed3ng S\u1ec3n c\u0169ng c\u00f3 ghi: \u201cB\u00e0 \u0110inh S\u01a1n: \u0111d, t\u00ean H\u00e1n c\u1ee7a n\u00fai B\u00e0 \u0110inh (PCGBCTTVK). (Ch\u1eef \u201c\u0111inh\u201d vi\u1ebft thay ch\u1eef \u201c\u0111en\u201d. \u0110\u00fang ra l\u00e0 n\u00fai B\u00e0 \u0110en, \u1edf T\u00e2y Ninh, C\u01a1 Me g\u1ecdi l\u00e0 Pnom Yeay Khmau (Khmau l\u00e0 \u0111en). V\u00ec c\u00f3 c\u00f4ng n\u00ean vua Gia Long phong \u201c Linh S\u01a1n Th\u00e1nh M\u1eabu\u201d ( s\u0111d, trang 52, NXB Tr\u1ebb Th\u00e0nh ph\u1ed1 HCM 1999).<\/p>\n<p>V\u00e0 c\u0169ng trong s\u00e1ch n\u00e0y, \u1edf trang 447, m\u1ee5c t\u1eeb \u201c N\u00fai B\u00e0 \u0110inh\u201d c\u1ee5 V\u01b0\u01a1ng H\u1ed3ng S\u1ec3n ghi chi ti\u1ebft h\u01a1n: \u201cN\u00fai B\u00e0 \u0110inh: \u0111d., n\u00fai B\u00e0 \u0110en, Linh S\u01a1n Th\u00e1nh M\u1eabu \u1edf T\u00e2y Ninh, c.g. Chi\u00eang B\u00e0 \u0110en (PCGBCTVK). (Vi\u1ebft b\u00e0 \u0111inh m\u00e0 \u0111\u1ecdc B\u00e0 \u0110en, theo t\u00f4i, v\u00ec e hi\u1ec3u l\u1ea7m v\u00e0 \u0111\u1ed5i ra H\u00e1n T\u1ef1 th\u00e0nh H\u1eafc S\u01a1n. Ng\u01b0\u1eddi C\u01a1 me g\u1ecdi b\u00e0 n\u00e0y l\u00e0 \u201cy\u00e9ay khmau\u201d (y\u00e9ay: m\u1ee5, l\u00e3o b\u00e0; khmau: \u0111en. T\u1ef7 d\u1ee5: T\u01b0k khmau: C\u00e0 Mau: x\u1ee9 n\u01b0\u1edbc th\u00e2m \u0111en). T\u01b0\u01a1ng truy\u1ec1n b\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t n\u1eef th\u1ea7n g\u1ed1c ng\u01b0\u1eddi Th\u1ed5 (Ch\u00e0m hay Mi\u00ean) v\u00ec c\u00f3 c\u00f4ng tr\u1ee3 gi\u00fap ch\u00faa Nguy\u1ec5n bu\u1ed5i m\u00f4ng tr\u1ea7n, n\u00ean khi t\u1ee9c v\u1ecb r\u1ed3i th\u00ec phong b\u00e0 l\u00e0 \u201cLinh S\u01a1n Th\u00e1nh M\u1eabu\u201d, v\u00e0 v\u00ec ch\u1eef \u201clinh\u201d v\u00e0 ch\u1eef \u201cv\u00e2n\u201d g\u1ea7n gi\u1ed1ng nhau, nh\u1ee9t l\u00e0 t\u00f4i ghi (sic) b\u1ea3n g\u1ed7 b\u00ean Trung Qu\u1ed1c kh\u1eafc \u0111em v\u1ec1, \u0111\u00e3 l\u1ea7m l\u1ea1c r\u1ed3i, n\u00ean \u00f4ng Aubaret v\u00e0 \u00f4ng Nguy\u1ec5n T\u1ea1o \u0111\u1ec1u d\u1ecbch \u201cV\u00e2n S\u01a1n\u201d (G\u0110TTC, t\u1eadp 1, tr.37, ch\u00f9a V\u00e2n S\u01a1n)\u2026( xin kh\u00f4ng ch\u00e9p \u0111o\u1ea1n Ph\u00e1p v\u0103n v\u00e0o \u0111\u00e2y \u2013 \u0110TS)\u2026N\u00fai B\u00e0 \u0110inh: \u0111d. Th. T\u00e2y Ninh; B\u00e0 \u0110inh S\u01a1n (PCGBCTVK). C\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0 Ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en hay Chi\u00eang B\u00e0 \u0110en. Aubaret v. Ba Din. C\u01a1 Me: Phnom con b\u00e0 \u0111\u00e8n (di c\u1ea3o TVK tr. Le Cisbassac). Chi\u00eang do choeung, choeung phnom l\u00e0 ch\u01b0n n\u00fai, v\u00ec ki\u00eang kh\u00f4ng \u1edf tr\u00ean n\u00fai, ch\u1ec9 \u1edf d\u01b0\u1edbi ch\u00e2n n\u00fai. B\u00e0 \u0110inh, kh\u00f4ng n\u00f3i B\u00e0 \u0110en, v\u00ec s\u1ee3 d\u1ecbch \u201c\u0111en\u201d ra \u201ch\u1eafc\u201d. \u0110\u1ec9nh ch\u00f3t n\u00fai, C\u01a1 Me g\u1ecdi l\u00e0 kompul choeung. Mi\u00ean g\u1ecdi Ph\u1eadt B\u00e0 T\u00e2y Ninh l\u00e0 \u201cyeay khmau\u201d. Gia Long phong b\u00e0 l\u00e0 \u201cLinh S\u01a1n Th\u00e1nh M\u1eabu\u201d, Nguy\u1ec5n T\u1ea1o \u0111\u1ecdc l\u1ea7m \u201cLinh\u201d ra \u201cV\u00e2n\u201d v\u00e0 d\u1ecbch V\u00e2n S\u01a1n l\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u00fang. Ch\u1eef \u201cChi\u00eang\u201d th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y trong \u0111\u1ecba danh Mi\u00ean. \u201cChi\u00eang\u201d c\u0169ng vi\u1ebft v\u00e0 l\u00e0 bi\u1ebfn th\u1ec3 ch\u1eef \u201cCh\u00e2ng\u201d. Ch\u00e2ng kran: fourneau, foyer portative, \u0111\u00fang l\u00e0 \u201cch\u01b0n c\u00e0 r\u00e0ng\u201d. C\u00e0 r\u00e0ng l\u00e0 l\u00f2 mi\u00ean l\u00e0m b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t nung \u0111\u1ec3 ch\u1ee5m c\u1ee7i, ng\u00e0y x\u01b0a b\u00e0y b\u00e1n \u1edf C\u00e1i R\u0103ng, g\u1ea7n C\u1ea7n Th\u01a1, r\u1ed3i th\u00e0nh \u0111\u1ecba danh lu\u00f4n. C\u00e1i R\u0103ng l\u00e0 kran, ch\u1edb kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u201cch\u1ee3 c\u1ee7a ch\u00fa cai t\u00ean R\u0103ng?\u201d (trang 447 \u2013 448).<\/p>\n<p>Qua \u0111o\u1ea1n v\u0103n tr\u00ean c\u1ee7a c\u1ee5 S\u1ec3n, ch\u00fang t\u00f4i xin m\u1ea1o mu\u1ed9i xin n\u00f3i th\u00eam r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi Khmer kh\u00f4ng g\u1ecdi \u201c\u0111\u1ec9nh ch\u00f3t n\u00fai\u201d l\u00e0 \u201ckompul choeng\u201d. B\u1edfi v\u00ec [kompul \u2013 \u1780\u17c6\u1796\u17bc\u179b] ngh\u0129a l\u00e0 \u201c\u0111\u1ec9nh\u201d c\u00f2n [ch\u01a1n \u2013 \u1787\u17be\u1784] ngh\u0129a l\u00e0 \u201cch\u00e2n\u201d, hai t\u1eeb n\u00e0y gh\u00e9p l\u1ea1i kh\u00f4ng bao gi\u1edd c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u201c\u0111\u1ec9nh ch\u00f3t n\u00fai\u201d nh\u01b0 tr\u00ean \u0111\u00e3 n\u00eau c\u1ea3. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3 \u00e2m \u201cch\u00e2ng\u201d trong danh t\u1eeb [ch\u00e2ng kran \u2013 \u1785\u1784\u17d2\u1780\u17d2\u179a\u17b6\u1793] c\u0169ng ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00e1c v\u1edbi [ch\u01a1n \/ ch\u00e2n \u2013 \u1787\u17be\u1784].<\/p>\n<p>Tr\u1edf l\u1ea1i v\u1ea5n \u0111\u1ec1 t\u00ean n\u00fai, ta th\u1ea5y n\u00fai B\u00e0 \u0110en (hi\u1ec7n nay) \u0111\u00e3 t\u1eebng c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u00ean g\u1ecdi kh\u00e1c nhau nh\u01b0 \u0111\u00e3 ghi nh\u1eadn \u1edf tr\u00ean. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng t\u00ean g\u1ecdi kh\u00e1c trong d\u00e2n gian nay \u00edt d\u00f9ng nh\u01b0 n\u00fai M\u1ed9t, Phnom keo ondek, n\u00fai Chi\u00eang\u2026C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i, t\u00f9y theo giai \u0111o\u1ea1n v\u00e0 t\u00e2m l\u00fd c\u1ee7a b\u1ed9 ph\u1eadn c\u01b0 d\u00e2n m\u00e0 h\u1ecd ch\u1ecdn c\u00e1ch g\u1ecdi t\u00ean n\u00fai sao cho ph\u00f9 h\u1ee3p. Nh\u01b0ng \u0111\u1ed9 b\u1ec1n v\u1eefng nh\u1ea5t cho \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn l\u00e0 t\u00ean n\u00fai B\u00e0 \u0110en. V\u1eady B\u00e0 \u0110en \u1edf \u0111\u00e2y (\u1edf kh\u00eda c\u1ea1nh t\u00ean n\u00fai) c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 g\u00ec ? Xin tr\u1edf l\u1ea1i \u1edf ch\u1ed7 Tr\u01b0\u01a1ng V\u0129nh K\u00fd \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 ti\u1ec1n b\u1ed1i d\u1eabn v\u00e0o \u201ctheo t\u00ean c\u0169 c\u1ee7a Kh\u01a1 Me l\u00e0 Phnom C\u01a1n B\u00e0 \u0110\u00e8n\u201d(Phnom ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en). Th\u1ef1c ra ng\u01b0\u1eddi Khmer kh\u00f4ng ai g\u1ecdi l\u00e0 \u201cPhnom ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en\u201d c\u1ea3. V\u00ec c\u00e1ch g\u1ecdi \u201cn\u1eeda n\u1ea1c n\u1eeda m\u1ee1\u201d n\u00e0y ng\u01b0\u1eddi Khmer b\u1ea3n \u0111\u1ecba x\u01b0a kh\u00f4ng d\u00f9ng, m\u00e0 c\u00e1i h\u1ecd v\u1eabn c\u00f2n g\u1ecdi m\u1ed9t c\u00e1ch th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean t\u1eeb bao \u0111\u1eddi nay l\u00e0 [Phnom Ch\u01a1n M\u00ea \u0111eng \u2013 \u1797\u17d2\u1793\u17c6\u1787\u17be\u1784\u1798\u17c1\u178a\u17c2\u1784]. Trong \u0111\u00f3, [Phnom \u1797\u17d2\u1793\u17c6 ] l\u00e0 n\u00fai; [ch\u01a1n \u2013 \u1787\u17be\u1784] l\u00e0 ch\u00e2n; [M\u00ea \u0111eng -\u1798\u17c1\u178a\u17c2\u1784] l\u00e0 nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef. V\u1eady \u201cPhnom Ch\u01a1n M\u00ea \u0111eng\u201d l\u00e0 n\u00fai c\u00f3 (d\u1ea5u) ch\u00e2n c\u1ee7a nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef. Nh\u01b0ng trong qu\u00e1 tr\u00ecnh Vi\u1ec7t h\u00f3a, t\u1eeb \u201cM\u00ea \u0111eng\u201d l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch th\u00e0nh B\u00e0 \u0110en, trong \u0111\u00f3 y\u1ebfu t\u1ed1 \u201cM\u00ea\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n th\u00e0nh \u201cB\u00e0\u201d v\u00e0 y\u1ebfu t\u1ed1 \u201c\u0111eng\u201d (v\u1ed1n kh\u00f4ng c\u00f3 ngh\u0129a \u0111\u1ed9c l\u1eadp) \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef kh\u00e1 nguy\u00ean v\u1eb9n th\u00e0nh \u201c\u0110en\u201d, v\u1ec1 sau nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cho \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u00ean ri\u00eang c\u1ee7a \u201cB\u00e0\u201d r\u1ed3i \u0111\u1ecdc th\u00e0nh \u201c\u0110en \/ \u0110\u00eanh\/ \u0110inh\u201d nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y \u1edf nhi\u1ec1u t\u00e0i li\u1ec7u h\u1eefu quan.<\/p>\n<p>V\u00e0 c\u0169ng xin n\u00f3i th\u00eam r\u1eb1ng s\u1edf d\u0129 ng\u01b0\u1eddi Khmer b\u1ea3n \u0111\u1ecba x\u01b0a g\u1ecdi n\u00fai l\u00e0 \u201cPhnom Ch\u01a1n M\u00ea \u0111eng\u201d l\u00e0 c\u00f3 li\u00ean quan m\u1eadt thi\u1ebft v\u1edbi truy\u1ec1n thuy\u1ebft thi \u0111\u1eafp n\u00fai c\u1ee7a hai phe nam v\u00e0 n\u1eef, phe n\u00e0o thua th\u00ec ph\u1ea3i \u0111i c\u01b0\u1edbi b\u00ean kia. Truy\u1ec1n thuy\u1ebft n\u00e0y v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e0 con Khmer n\u1eb1m l\u00f2ng: \u201cChuy\u1ec7n k\u1ec3 r\u1eb1ng x\u01b0a c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb N\u1eef V\u01b0\u01a1ng n\u1ed1i nghi\u1ec7p cha c\u1ea7m quy\u1ec1n thi\u00ean h\u1ea1. N\u1eef V\u01b0\u01a1ng xinh \u0111\u1eb9p tuy\u1ec7t tr\u1ea7n, kh\u1eafp c\u1ea3 n\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng n\u01a1i n\u00e0o s\u00e1nh k\u1ecbp. N\u00e0ng t\u00ean l\u00e0 Srey Actya, l\u00ean ng\u00f4i b\u00e1u n\u0103m v\u1eeba hai m\u01b0\u01a1i tu\u1ed5i. L\u00fac \u1ea5y, oai th\u1ebf N\u1eef V\u01b0\u01a1ng vang d\u1eady kh\u1eafp n\u01a1i. \u0110\u00e1ng l\u1ebd Actya sung s\u01b0\u1edbng v\u1edbi \u0111\u1ecba v\u1ecb m\u00ecnh l\u1eafm, nh\u01b0ng tr\u00e1i l\u1ea1i n\u00e0ng c\u00f3 m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u th\u1eafc m\u1eafc kh\u00f3 gi\u1ea3i quy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ec5 d\u00e0ng. \u1ea4y l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u00f4n nh\u00e2n c\u1ee7a n\u00e0ng. Theo t\u1ee5c l\u1ec7 ng\u01b0\u1eddi con trai ph\u1ea3i \u0111i d\u1ea1m h\u1ecfi v\u00e0 xin c\u01b0\u1edbi c\u1ed1 g\u00e1i, v\u00ec tr\u01b0\u1edbc uy l\u1ef1c c\u1ee7a nh\u00e0 vua n\u00ean kh\u00f4ng ai d\u00e1m ng\u1ecf \u00fd c\u1ea7u h\u00f4n\u2026Actya ch\u1edd l\u00e2u qu\u00e1 kh\u00f4ng th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u0111\u1ebfn h\u1ecfi, b\u00e8n t\u1ef1 \u00fd quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh t\u00ecm m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng. Sau m\u1ed9t th\u1eddi gian l\u1ef1a ch\u1ecdn, n\u00e0ng c\u01b0\u1edbi m\u1ed9t ch\u00e0ng trai tr\u1ebb trong d\u00e2n gian v\u00e0 s\u1ed1ng \u00eam \u0111\u1ec1m \u0111\u1ebfn m\u00e3n \u0111\u1eddi\u2026H\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t c\u1ee7a Srey Actya th\u00e0nh m\u1ed9t t\u1ee5c l\u1ec7 trong th\u1eddi \u1ea5y. Ph\u1ee5 n\u1eef ph\u1ea3i \u0111i c\u01b0\u1edbi ch\u1ed3ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng \u0111\u00e3 c\u01b0\u1edbi v\u1edbi ng\u00e0y tr\u01b0\u1edbc. Sauk hi n\u1eef v\u01b0\u01a1ng Actya b\u0103ng h\u00e0, \u0111\u1ea1i \u0111a s\u00f4 ph\u1ee5 n\u1eef kh\u00f4ng b\u1eb1ng long gi\u1eef th\u1ee7 t\u1ee5c tr\u00e1i ng\u01b0\u1ee3c \u1ea5y. H\u1ecd h\u1ed9i nhau l\u1ea1i b\u00e0n c\u00e3i v\u00e0 \u0111\u1ec1 c\u1eed m\u1ed9t b\u00e0 lanh l\u1ee3i nh\u1ea5t \u0111\u1ee9ng l\u00ea h\u00f4 h\u00e0o: \u201c V\u00ec t\u00f4n k\u00ednh \u0110\u1ee9c Vua n\u00ean ch\u00fang ta \u0111\u00e3 v\u00e2ng theo t\u1ee5c l\u1ec7 Ng\u00e0i ban b\u1ed1 m\u1ea5y m\u01b0\u01a1i n\u0103m nay. B\u00e2y gi\u1edd N\u1eef-v\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 v\u1ec1 Tr\u1eddi ch\u1ee7ng ta x\u00e9t r\u1eb1ng vi\u1ec7c l\u00e0m \u1ea5y kh\u00f4ng thu\u1eadn theo \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt c\u1ee7a H\u00f3a C\u00f4ng, n\u00ean ph\u1ea3i t\u00ecm c\u00e1ch h\u1ee7y b\u1ecf n\u00f3. Kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec nh\u1ee5c nh\u00e3 cho ph\u00e1i ph\u1ee5 n\u1eef ch\u00fang ta l\u00e0 ph\u1ea3i \u0111i c\u01b0\u1edbi \u0111\u00e0n \u00f4ng, v\u00e0 cung ph\u1ee5ng \u0111\u00e1m ng\u01b0\u1eddi l\u01b0ng l\u1edbn v\u00e0 l\u00e0m bi\u1ebfng. Ch\u00fang ta nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i \u0111\u1ebfn c\u00f9ng. Ch\u1ecb em c\u00f3 b\u1eb1ng l\u00f2ng kh\u00f4ng ?\u201d. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u00e0n b\u00e0, con g\u00e1i c\u00f3 m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u gi\u01a1 tay h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng. B\u00e0 \u1ea5y ti\u1ebfp: \u201cT\u00f4i \u0111\u01b0a ra m\u1ed9t k\u1ebf ho\u1ea1ch, ch\u00fang ta \u0111\u1ed1 b\u1ecdn \u0111\u00e0n \u00f4ng thi t\u00e0i v\u1edbi ch\u00fang ta b\u1eb1ng c\u00e1ch \u0111ua nhau \u0111\u1eafp hai h\u00f2n n\u00fai trong m\u1ed9t \u0111\u00eam. Ch\u00fang ta g\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a ph\u00e1i y\u1ebfu, c\u00f2n b\u1ecdn h\u1ecd g\u1ecdi h\u1ebft ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a ph\u00e1i m\u1ea1nh, b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb m\u1eb7t tr\u1eddi l\u1eb7n cho \u0111\u1ebfn l\u00fac sao mai m\u1ecdc th\u00ec t\u00ednh \u0103n thua. N\u1ebfu ch\u00fang ta \u0111\u1eafp n\u00fai cao h\u01a1n h\u1ecd th\u00ec k\u1ec3 t\u1eeb \u0111\u00e2y v\u1ec1 sau b\u1ecdn \u0111\u00e0n \u00f4ng ph\u1ea3i c\u01b0\u1edbi h\u1ecfi ch\u00fang ta. Tr\u00e1i l\u1ea1i, n\u1ebfu h\u1ecd \u0111\u1eafp n\u00fai cao h\u01a1n ta th\u00ec ta ph\u1ea3i c\u01b0\u1edbi h\u1ecd nh\u01b0 c\u0169. Ngo\u00e0i ra k\u1ebf n\u00e0y c\u00f3 ch\u1ecb em n\u00e0o bi\u1ebft c\u00e1ch kh\u00e1c xin c\u1ee9 tr\u00ecnh b\u00e0y \u0111\u1ec3 ch\u00fang ta l\u1ef1a ch\u1ecdn. Kh\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o ngh\u0129 ra m\u01b0u g\u00ec hay h\u01a1n li\u1ec1n ch\u1ea5p thu\u1eadn ch\u01b0\u1edbc \u1ea5y. L\u1eadp t\u1ee9c ph\u00e1i y\u1ebfu c\u1eed ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn th\u00e1ch b\u1ecdn \u0111\u00e0n \u00f4ng. Ph\u00e1i m\u1ea1nh kh\u00f4ng ch\u1ecbu thua, b\u1eb1ng l\u00f2ng thi t\u00e0i ngay bu\u1ed5i chi\u1ec1u h\u00f4m sau. Hai b\u00ean qui t\u1ee5 nh\u00e2n vi\u00ean \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 r\u1ed3i, ch\u1edd m\u1eb7t tr\u1eddi l\u1eb7n th\u00ec b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u0111\u1eafp n\u00fai. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi h\u0103ng h\u00e1i g\u00e1nh \u0111\u1ea5t, khi\u00eang \u0111\u00e1, h\u00ec h\u1ee5c trong \u0111\u00eam t\u1ed1i kh\u00f4ng tr\u0103ng sao. \u0110\u1ebfn n\u1eeda \u0111\u00eam, hai b\u00ean \u0111\u00e3 \u0111\u1eafp \u0111\u01b0\u1ee3c hai ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i. B\u00ean phe \u0111\u00e0n b\u00e0 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ngh\u0129 ra m\u1ed9t ch\u01b0\u1edbc nhi\u1ec7m m\u1ea7u, b\u00ed m\u1eadt ch\u1eb7t m\u1ed9t c\u00e2y tre th\u1eadt cao, t\u01b0\u1edbc b\u1ecf nh\u00e1nh l\u00e1, \u0111em tr\u1ed3ng c\u00e1ch \u0111\u00f3 m\u1ed9t kho\u1ea3ng xa. Tr\u00ean ng\u1ecdn tre, ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y treo m\u1ed9t ng\u1ecdn \u0111\u00e8n, r\u1ed3i l\u1eb3ng l\u1eb7ng tr\u1edf v\u1ec1 g\u00e1nh \u0111\u1ea5t nh\u01b0 c\u0169. B\u1ecdn \u0111\u00e0n \u00f4ng \u0111ang ch\u0103m ch\u1ec9 l\u00e0m vi\u1ec7c b\u1ed7ng th\u1ea5y \u00e1nh s\u00e1ng leo l\u00e9t \u0111\u00e0ng xa t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng Sao Mai \u0111\u00e3 m\u1ecdc b\u00e8n g\u1ecdi nhau v\u1ec1 ng\u1ee7 ch\u1edd s\u00e1ng s\u1edbm s\u1ebd ra \u0111o n\u00fai m\u00ecnh v\u1edbi n\u00fai c\u1ee7a phe \u0111\u00e0n b\u00e0. Ph\u1ea3i y\u1ebfu th\u1ea5y m\u00ecnh \u0111\u1eafc k\u1ebf, h\u0103ng h\u00e1i l\u00e0m vi\u1ec7c b\u1eb1ng hai. G\u00e0 g\u00e1y s\u00e1ng, b\u1ecdn \u0111\u00e0n \u00f4ng th\u1ee9c d\u1eady th\u1ea5y Sao Mai m\u1ecdc n\u1eefa ! H\u1ecd l\u1ea5y l\u00e0m l\u1ea1 kh\u00f4ng hi\u1ec3u t\u1ea1i sao trong m\u1ed9t \u0111\u00eam m\u00e0 v\u00ec tinh t\u00fa \u1ea5y m\u1ecdc \u0111\u1ebfn hai l\u1ea7n, b\u00e8n ch\u1ea1y ra xem. Khi th\u1ea5y ng\u1ecdn n\u00fai c\u1ee7a h\u1ecd th\u1ea5p h\u01a1n n\u00fai c\u1ee7a phe \u0111\u00e0n b\u00e0 v\u00e0 c\u00e2y \u0111\u00e8n treo l\u1ee7ng l\u1eb3ng tr\u00ean ng\u1ecdn tre, h\u1ecd m\u1edbi b\u1eadt ng\u1eeda ra m\u1eafng th\u1ea7m m\u00ecnh l\u00e0 \u0111\u1ed3 ngu v\u00e0 l\u00e0m bi\u1ebfng. Phe \u0111\u00e0n b\u00e0 g\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed1i ph\u01b0\u01a1ng, c\u1ed1 \u00fd \u0111\u1ec3 c\u00e2y \u0111\u00e8n cho b\u1ecdn \u0111\u00e0n \u00f4ng bi\u1ebft s\u1ef1 kh\u1edd d\u1ea1i c\u1ee7a m\u00ecnh v\u1eeba c\u01b0\u1eddi v\u00e0o m\u0169i h\u1ecd. Thua cu\u1ed9c, \u0111\u00e0n \u00f4ng ph\u1ea3i v\u00e2ng theo \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb c\u1ee7a ph\u00e1i y\u1ebfu b\u00e3i b\u1ecf t\u1ee5c l\u1ec7 ch\u1edd \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u1ebfn c\u01b0\u1edbi m\u00ecnh. T\u1eeb \u0111\u00f3 \u0111\u1ebfn b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u00e0n \u00f4ng Khmer ph\u1ea3i \u0111i h\u1ecfi c\u01b0\u1edbi \u0111\u00e0n b\u00e0 m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ee3. Hai ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i nh\u00e2n t\u1ea1o \u1ea5y v\u1eabn c\u00f2n \u1edf l\u00e0ng Anpin, qu\u1eadn Brey Chor, t\u1ec9nh Kompong Cham. Ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i cao t\u00ean l\u00e0 Phnom Srey ngh\u0129a l\u00e0 n\u00fai \u0111\u00e0n b\u00e0, ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i th\u1ea5p t\u00ean Phnom Prok ngh\u0129a l\u00e0 n\u00fai \u0111\u00e0n \u00f4ng. (theo Truy\u1ec7n c\u1ed5 Cao Mi\u00ean c\u1ee7a L\u00ea H\u01b0\u01a1ng, trang 116-119, t\u1eadp 1, Khai Tr\u00ed 1969). T\u1eeb c\u00e2u chuy\u1ec7n n\u00e0y, v\u1ec1 sau tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t m\u00f4 t\u00edp. Ng\u01b0\u1eddi Khmer T\u00e2y Ninh c\u00f3 chuy\u1ec7n N\u00fai B\u00e0 \u2013 N\u00fai C\u1eadu c\u0169ng c\u00f9ng m\u00f4 t\u00edp n\u00e0y.<\/p>\n<p>B\u00ean c\u1ea1nh t\u00ean n\u00fai l\u00e0 \u201cPhnom ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en\u201d, th\u00ec t\u00ean n\u1eef th\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1edd tr\u00ean n\u00fai c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0 \u201cB\u00e0 \u0110en\u201d. Nh\u01b0ng \u201cB\u00e0 \u0110en\u201d t\u00ean th\u1ea7n l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch th\u1eb3ng t\u1eeb [Yeay Khmau \u2013 \u1799\u17b6\u1799\u1781\u17d2\u1798\u17c5], trong \u0111\u00f3 [ Yeay \u2013 \u1799\u17b6\u1799 \u2013 B\u00e0], [Khmau \u2013 \u1781\u17d2\u1798\u17c5 \u2013 \u0110en ( m\u00e0u s\u1eafc)], \u0111\u00fang nh\u01b0 V\u01b0\u01a1ng H\u1ed3ng S\u1ec3n \u0111\u00e3 ghi nh\u1eadn. \u0110\u1ed1i v\u1edbi t\u00ean n\u1eef th\u1ea7n n\u00e0y ng\u01b0\u1eddi Khmer c\u00f2n c\u00f3 c\u00e1ch g\u1ecdi kh\u00e1c mang t\u00ednh nh\u1eb9 nh\u00e0ng h\u01a1n l\u00e0 [\u0110\u00f4n mao \u2013 \u178a\u17bc\u1793\u1798\u17c9\u17c5] ho\u1eb7c [Ni\u00eang Khmau \u2013 \u1793\u17b6\u1784\u1781\u17d2\u1798\u17c5]. V\u1eady [Yeay Khmau \u2013 \u0110\u00f4n Mao \u2013 B\u00e0 \u0110en] l\u00e0 ai ?<\/p>\n<p>Trong s\u00e1ch Ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t g\u1ed1c Mi\u00ean \u2013 1969 c\u1ee7a L\u00ea H\u01b0\u01a1ng, \u1edf trang 36, c\u00f3 ch\u00e9p: \u201cN\u00e9ang Khmau, g\u1ecdi l\u00e0 B\u00e0 \u0110en, v\u1ed1n l\u00e0 n\u1eef th\u1ea7n Kali l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecb n\u1eef th\u1ea7n coi s\u00f3c m\u1ed9t v\u00f9ng v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c sung b\u00e1i nh\u01b0 \u00d4ng T\u00e0. Ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t quen g\u1ecdi l\u00e0 B\u00e0 Chao\u201d. C\u00f9ng v\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m cho r\u1eb1ng B\u00e0 \u0110en c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb n\u1eef th\u1ea7n Kali, s\u00e1ch \u0110\u00ecnh Nam B\u1ed9 x\u01b0a &amp; nay c\u1ee7a hai t\u00e1c gi\u1ea3 Hu\u1ef3nh Ng\u1ecdc Tr\u1ea3ng \u2013 Tr\u01b0\u01a1ng Ng\u1ecdc T\u01b0\u1eddng c\u00f3 ch\u00e9p: \u201cLinh S\u01a1n Th\u00e1nh M\u1eabu l\u00e0 n\u1eef th\u1ea7n n\u00fai B\u00e0 \u0110en (T\u00e2y Ninh). \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t d\u1ea1ng t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c \u0111a t\u1ea1p: D\u00e2y Khamau (B\u00e0 \u0110en) c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer (m\u1ed9t bi\u1ebfn d\u1ea1ng c\u1ee7a n\u1eef th\u1ea7n Kali\/ B\u00e0 la m\u00f4n gi\u00e1o)\u2026\u201d (s\u0111d, trang 137, NXB V\u0103n h\u00f3a \u2013V\u0103n ngh\u1ec7 \u2013 2018).<\/p>\n<p>V\u1ec1 c\u00e1 nh\u00e2n ch\u00fang t\u00f4i x\u00e9t th\u1ea5y n\u1ebfu cho r\u1eb1ng B\u00e0 \u0110en (Yeay Khmau) c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb n\u1eef th\u1ea7n Kali l\u00e0 ch\u01b0a th\u1eadt h\u1ee3p l\u00fd! Trong T\u1eeb \u0111i\u1ec3n t\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a Marguerite \u2013 Marie Thiollier c\u00f3 ch\u00e9p c\u1ee5 th\u1ec3 v\u1ec1 n\u1eef th\u1ea7n Kali nh\u01b0 sau: \u201cTrong \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o, \u201cM\u1eb9\u201d (n\u1eef th\u1ea7n \u0111en). Ng\u00e0i l\u00e0 Devi, s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a s\u1ef1 s\u1ed1ng, n\u1eef th\u1ea7n Ph\u1ed3n th\u1ef1c l\u1edbn, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00e0 n\u1eef th\u1ea7n ch\u1ebft v\u00e0 H\u1ee7y di\u1ec7t; ng\u00e0i c\u0169ng l\u00e0 Durga , ng\u01b0\u1eddi s\u00e1nh \u0111\u00f4i v\u1edbi Shiva. C\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c b\u00ed hi\u1ec3m t\u1eeb trong nh\u1eefng s\u1ef1 th\u1edd c\u00fang r\u1ea5t c\u1ed5 kh\u00f4ng ph\u1ea3i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi aryen, ng\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ec3u hi\u1ec7n d\u01b0\u1edbi m\u1ed9t v\u1ebb qu\u00e1i \u0111\u1ea3n v\u1edbi l\u00e0n da \u0111en, m\u1eaft \u0111\u1ea7y m\u00e1u \u0111\u1ecf ng\u1ea7u, l\u01b0\u1ee1i l\u00e8 ra, r\u0103ng nh\u1ecdn ho\u1eaft, l\u00f2ng b\u00e0n tay \u0111\u1ecf ho\u00e9t, vai ch\u1ea3y m\u00e1u, mang m\u1ed9t chi\u1ebfc v\u00f2ng x\u00e2u nh\u1eefng h\u1ed9p s\u1ecd, v\u1edbi nh\u1eefng thi h\u00e0i m\u00f3c tr\u00ean t\u1ea1i, nh\u1eefng v\u00f2ng hoa \u0111\u1ea7y r\u1eafn chung quanh hai c\u00e1nh tay v\u00e0 nh\u1ea3y m\u00faa tr\u00ean m\u1ed9t thi h\u00e0i. Ng\u00e0i t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111au kh\u1ed5 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. \u0110\u1ec1n th\u1edd ng\u00e0i n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u1ea5t l\u00e0 \u0111\u1ec1n th\u1edd Kalighat (Calcutta, th\u00e0nh ph\u1ed1 Kali). Ng\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1ea5t nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi s\u00f9ng k\u00ednh, h\u1ecd hi\u1ebfn cho ng\u00e0i nh\u1eefng con d\u00ea b\u1ecb ch\u1eb7t \u0111\u1ea7u b\u1eb1ng m\u1ed9t nh\u00e1t ki\u1ebfm, ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 v\u00e0o nh\u1eefng ng\u00e0y l\u1ec5 l\u1edbn Kali- Puja, hay Durga-Puja, di\u1ec5n ra trong nh\u1eefng ng\u00e0y u \u00e1m th\u00e1ng m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t. Ng\u00e0i c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng ph\u00e9p th\u1ea7n b\u00ed l\u1edbn, nh\u01b0 Ramakrishna\u201d (s\u0111d, trang 356, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i \u2013 2001, L\u00ea Di\u00ean d\u1ecbch). R\u00f5 l\u00e0 Yeay Khmau \u2013 B\u00e0 \u0110en trong v\u0103n h\u00f3a Khmer kh\u00f4ng c\u00f3 n\u00e9t ch\u1ee9c n\u0103ng n\u00e0o gi\u1ed1ng n\u1eef th\u1ea7n Kali c\u1ea3, ngo\u00e0i y\u1ebfu t\u1ed1 \u201c\u0110en\u201d !<\/p>\n<p>Theo ch\u00fang t\u00f4i Yeay Khmau \u2013 B\u00e0 \u0110en c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb Tara th\u00ec h\u1ee3p l\u00fd h\u01a1n. V\u00e0 g\u1ea7n \u0111\u00e2y v\u00e0o n\u0103m 2020, t\u1ea1i L\u1ec5 k\u1ef7 ni\u1ec7m 20 n\u0103m H\u1ed9i KHLS \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p, ch\u00fang t\u00f4i c\u00f3 bu\u1ed5i trao \u0111\u1ed5i l\u1ea1i v\u1edbi nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u Tr\u01b0\u01a1ng Ng\u1ecdc T\u01b0\u1eddng v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c B\u00e0 \u0110en, v\u00e0 ch\u00ednh \u00f4ng c\u0169ng kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 Tara \u0111\u01b0\u1ee3c Khmer h\u00f3a. Theo T\u1eeb \u0111i\u1ec3n T\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a Marguerite Marie Thiollier cho bi\u1ebft \u201cTara \u2013 N\u1eef th\u1ea7n trong Ph\u1eadt gi\u00e1o M\u1eadt t\u00f4ng. \u1ede T\u00e2y T\u1ea1ng, c\u00e1c Tara l\u00e0 nh\u1eefng th\u1ea7n linh hai m\u1eb7t, khi th\u00ec kinh kh\u1ee7ng v\u00e0 t\u00e0n b\u1ea1o (mang m\u00e0u v\u00e0ng hay lam), khi th\u00ec d\u1ecbu d\u00e0ng v\u00e0 th\u00f4ng c\u1ea3m (mang m\u00e0u l\u1ee5c hay tr\u1eafng). Trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p sau, h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 nh\u1eefng h\u00f3a th\u00e2n c\u1ee7a Avalokiteqvara v\u00e0 th\u1ec3 hi\u1ec7n hai ng\u01b0\u1eddi v\u1ee3 Trung Qu\u1ed1c v\u00e0 Nepal c\u1ee7a vua Srong Tsa Gam Po, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c hai b\u00e0 v\u1ee3 c\u1ea3i \u0111\u1ea1o sang Ph\u1eadt gi\u00e1o\u201d (s\u0111d, trang 604, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i 2001, L\u00ea Di\u00ean d\u1ecbch).<\/p>\n<p>C\u0169ng xin n\u00f3i th\u00eam, tr\u01b0\u1edbc khi \u0111\u00f3n nh\u1eadn Ph\u1eadt gi\u00e1o, ng\u01b0\u1eddi Khmer \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t th\u1eddi gian r\u1ea5t d\u00e0i ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng B\u00e0 la m\u00f4n gi\u00e1o. V\u00e0 v\u1ec1 sau n\u00e0y trong Ph\u1eadt gi\u00e1o Nam t\u00f4ng Khmer c\u0169ng c\u00f2n t\u00edch h\u1ee3p kh\u00e1 nhi\u1ec1u c\u00e1c v\u1ecb th\u1ea7n c\u1ee7a B\u00e0 la m\u00f4n gi\u00e1o. Cho n\u00ean vi\u1ec7c Khmer h\u00f3a Tara c\u0169ng l\u00e0 chuy\u1ec7n r\u1ea5t b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng. Theo Ph\u1eadt gi\u00e1o T\u00e2y T\u1ea1ng c\u0169ng nh\u01b0 quan ni\u1ec7m c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer, Tara c\u00f2n c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u201cng\u00f4i sao\u201d, l\u00e0 \u00e1nh s\u00e1ng soi \u0111\u01b0\u1eddng cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb l\u1ea1c \u0111\u01b0\u1eddng, l\u00e0 hi\u1ec7n th\u00e2n c\u1ee7a n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng \u00e1nh s\u00e1ng. Th\u1ea7n Tara l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 gi\u00e0u l\u00f2ng th\u01b0\u01a1ng y\u00eau v\u00e0 c\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3o v\u1ec7 m\u1ea1nh m\u1ebd, ki\u00ean c\u01b0\u1eddng, chinh ph\u1ee5c nh\u1eefng kh\u00f3 kh\u0103n. \u00c1nh s\u00e1ng c\u1ee7a th\u1ea7n s\u00e1ng nh\u01b0 \u00e1nh ch\u1edbp khi\u1ebfn cho qu\u1ef7 th\u1ea7n c\u0169ng ph\u1ea3i kinh s\u1ee3. Trong v\u00f4 s\u1ed1 m\u00e0u s\u1eafc h\u00ecnh t\u01b0\u1edbng th\u00ec Tara Xanh v\u00e0 Tara Tr\u1eafng l\u00e0 quy\u1ec1n n\u0103ng h\u01a1n c\u1ea3. V\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Khmer \u0111\u00e3 Khmer h\u00f3a Tara Xanh th\u00e0nh Yeay Khmau, Tara Tr\u1eafng Th\u00e0nh M\u00ea So. \u0110\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 B\u00e0 \u0110en v\u00e0 B\u00e0 Tr\u1eafng v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n th\u1edd ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p>N\u00f3i t\u00f3m l\u1ea1i, t\u1edbi th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y, theo nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang t\u00f4i t\u00ecm hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c qua t\u01b0 li\u1ec7u v\u00e0 \u0111i\u1ec1n d\u00e3 th\u1ef1c t\u1ebf t\u1eeb b\u00e0 con Khmer, th\u00ec \u201cB\u00e0 \u0110en\u201d t\u1eeb t\u00ean n\u00fai \u0111\u1ebfn t\u00ean th\u1ea7n l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p l\u00fd th\u00fa. M\u1ed9t, t\u1eeb \u201cPhnom Ch\u01a1n M\u00ea \u0111eng\u201d v\u00e0 m\u1ed9t, t\u1eeb \u201cYeay Khmau\u201d. V\u00e0 t\u1ea1m cho r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u00f9ng \u00e2m nh\u01b0ng kh\u00f4ng c\u00f9ng ngh\u0129a v\u1eady.<\/p>\n<p>\u0110\u00c0O TH\u00c1I S\u01a0N<\/p>\n<p>B\u00e0 L\u00fd Th\u1ecb Thi\u00ean H\u01b0\u01a1ng l\u00e0 l\u1edbp s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 sau n\u00e0y ph\u1ee7 l\u00ean B\u00e0 \u0110en c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer (T\u00e2y Ninh) tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 m\u00e0 th\u00f4i. \u0110em hai v\u1ecb n\u00e0y \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t th\u00e0nh m\u1ed9t th\u00ec r\u00f5 l\u00e0 sai l\u1ea7m g\u1ed1c t\u00edch v\u0103n h\u00f3a t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng. Ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft \u1edf T\u00e2y Ninh \u0111i theo l\u1ed1i m\u00f2n pha t\u1ea1p n\u00e0y kh\u00e1 nhi\u1ec1u.<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/DGil0lm.jpeg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n Y\u00eau th\u00edch\u00a0\u00a0\u00b7\u00a07 gi\u1edd\u00a0\u00a0\u00b7\u00a0 X\u00e3 T\u00e2n H\u01b0ng \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 c\u1ed9i r\u1ec5 c\u1ee7a T\u00e2n Ch\u00e2u. Sau khi c\u00e1c l\u00e0ng c\u1ee7a t\u1ed5ng Ch\u01a1n B\u00e0 \u0110en s\u00e1p nh\u1eadp th\u00ec l\u1eadp ra x\u00e3 Khedol n\u0103m 1956. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1957 th\u00ec x\u00e3 Khedol \u0111\u1ed5i t\u00ean th\u00e0nh x\u00e3 T\u00e2n H\u01b0ng. L\u00fac \u1ea5y T\u00e2n H\u01b0ng v\u00f4 c\u00f9ng r\u1ed9ng l\u1edbn. &hellip; <a href=\"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/10\/29\/dao-thai-son-cac-bai-viet-cho-den-29-10-2024\/\" class=\"more-link\">\u0110\u1ecdc ti\u1ebfp <span class=\"screen-reader-text\">\u0110\u00e0o Th\u00e1i S\u01a1n: c\u00e1c b\u00e0i vi\u1ebft cho \u0111\u1ebfn 29-10-2024<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59],"tags":[],"class_list":["post-909","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dao-thai-son"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/909","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=909"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/909\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=909"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=909"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=909"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}