{"id":913,"date":"2024-11-22T12:14:31","date_gmt":"2024-11-22T05:14:31","guid":{"rendered":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/11\/22\/cao-van-nghiep-ngay-khoi-cong-dao-kinh-vinh-te\/"},"modified":"2024-11-22T12:14:31","modified_gmt":"2024-11-22T05:14:31","slug":"cao-van-nghiep-ngay-khoi-cong-dao-kinh-vinh-te","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/11\/22\/cao-van-nghiep-ngay-khoi-cong-dao-kinh-vinh-te\/","title":{"rendered":"Cao V\u0103n Nghi\u1ec7p \u2013 NG\u00c0Y KH\u1edeI C\u00d4NG \u0110\u00c0O KINH V\u0128NH T\u1ebe"},"content":{"rendered":"<div>\n<p>Trong b\u00e0i K\u00eanh V\u0129nh T\u1ebf \u2013 D\u1ea5u \u1ea5n l\u1ecbch s\u1eed bi\u00ean gi\u1edbi \u0111\u1ea5t li\u1ec1n v\u00f9ng Ch\u00e2u \u0110\u1ed1c \u2013 H\u00e0 Ti\u00ean n\u1eeda \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XIX[1] c\u1ee7a 3 t\u00e1c gi\u1ea3 B\u00f9i Ho\u00e0ng T\u00e2n, Hu\u1ef3nh Th\u1ecb Ng\u1ecdc Loan, Tr\u1ea7n Minh Th\u01b0 (Tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc C\u1ea7n Th\u01a1) c\u00f3 \u0111o\u1ea1n sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>\u201cC\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u00e0o k\u00eanh n\u00e0y b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb n\u0103m 1819 d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u vua Gia Long \u0111\u1ebfn n\u0103m 1824 \u0111\u01b0\u1ee3c ho\u00e0n t\u1ea5t d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u vua Minh M\u1ea1ng. Tuy nhi\u00ean vi\u1ec7c \u0111\u00e0o k\u00eanh kh\u00f4ng xuy\u00ean su\u1ed1t m\u00e0 c\u00f3 nh\u1eefng th\u1eddi k\u1ef3 gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n. T\u1ed5ng c\u1ed9ng th\u1eddi gian \u0111\u00e0o k\u00eanh \u0111\u01b0\u1ee3c chia l\u00e0m 3 giai \u0111o\u1ea1n:<\/p>\n<p><span id=\"more-1032\"><\/span><\/p>\n<p>Giai \u0111o\u1ea1n 1: \u201cNgay trong \u0111\u1ee3t \u0111\u1ea7u, tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 huy \u0111\u1ed9ng t\u1ed5ng c\u1ed9ng 10.500 l\u01b0\u1ee3t ng\u01b0\u1eddi thay nhau \u0111\u00e0o k\u00eanh t\u1eeb ng\u00e0y 15 th\u00e1ng Ch\u1ea1p n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o (1819) \u0111\u1ebfn ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 3 n\u0103m Canh Th\u00ecn (1820)\u201d [8, tr.227]. K\u1ebf ho\u1ea1ch d\u1ef1 \u0111\u1ecbnh 3 th\u00e1ng ho\u00e0n th\u00e0nh nh\u01b0ng \u0111\u1ebfn th\u00e1ng 3 n\u0103m 1820 ph\u1ea3i t\u1ea1m d\u1eebng v\u00ec \u201cKhi \u0111\u00f3, \u1edf Nam K\u1ef3 b\u1ecb d\u1ecbch b\u1ec7nh n\u1eb7ng n\u1ec1 n\u00ean tri\u00eau \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf ph\u1ea3i ho\u00e3n vi\u1ec7c \u0111\u00e0o s\u00f4ng, t\u1ea1m k\u1ebft th\u00fac \u0111\u1ee3t \u0111\u00e0o s\u00f4ng V\u0129nh T\u1ebf \u0111\u1ee3t m\u1ed9t\u201d [8, tr.227].<\/p>\n<p>Giai \u0111o\u1ea1n 2: \u201cVi\u1ec7c thi c\u00f4ng ti\u1ebfp t\u1ee5c k\u00e9o d\u00e0i t\u1eeb\u2026\u201d (tr.63)<\/p>\n<p>Nh\u1eadn x\u00e9t:<\/p>\n<p>Trong Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed (quy\u1ec3n 2) c\u1ee7a Tr\u1ecbnh Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c, Ph\u1ea1m Ho\u00e0ng Qu\u00e2n d\u1ecbch, ch\u00fa v\u00e0 kh\u1ea3o ch\u1ee9ng (Nxb T\u1ed5ng H\u1ee3p Tp.HCM, 2019) c\u00f3 \u0111o\u1ea1n sau \u0111\u00e2y n\u00f3i v\u1ec1 \u201cV\u0129nh T\u1ebf h\u00e0\u201d \u6c38\u6fdf\u6cb3, t\u1ee9c kinh V\u0129nh T\u1ebf[2]:<\/p>\n<p>\u201cN\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o, ni\u00ean hi\u1ec7u Gia Long th\u1ee9 18 [1819]\u2026, ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 12 kh\u1edfi c\u00f4ng.\u201d[2] (tr.106).<\/p>\n<p>T\u1eeb \u0111o\u1ea1n l\u01b0\u1ee3c tr\u00edch \u1edf tr\u00ean ch\u00fang t\u00f4i t\u1ea1m suy ra r\u1eb1ng, ng\u00e0y kh\u1edfi c\u00f4ng \u0111\u00e0o kinh V\u0129nh T\u1ebf l\u00e0 ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 12 n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o, ni\u00ean hi\u1ec7u Gia Long th\u1ee9 18. R\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 B\u00f9i Ho\u00e0ng T\u00e2n, Hu\u1ef3nh Th\u1ecb Ng\u1ecdc Loan, Tr\u1ea7n Minh Th\u01b0 (Tr\u01b0\u1edfng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc C\u1ea7n Th\u01a1) c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o s\u00e1ch Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed ho\u1eb7c m\u1ed9t t\u00e1c ph\u1ea9m n\u00e0o \u0111\u00f3 m\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a t\u00e1c ph\u1ea9m n\u00e0y c\u0169ng c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o s\u00e1ch Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh th\u00f4ng ch\u00ed n\u00ean cho r\u1eb1ng, kinh V\u0129nh T\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1edfi \u0111\u00e0o, trong giai \u0111o\u1ea1n 1, \u201ct\u1eeb ng\u00e0y 15 th\u00e1ng Ch\u1ea1p n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o (1819)\u201d.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng \u201cng\u00e0y 15 th\u00e1ng Ch\u1ea1p n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o\u201d c\u00f3 ph\u1ea3i l\u00e0 n\u0103m 1819 [d\u01b0\u01a1ng l\u1ecbch] hay kh\u00f4ng? Xin th\u01b0a r\u1eb1ng \u201ckh\u00f4ng\u201d. L\u00fd do:<\/p>\n<p>N\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o (n\u0103m Gia Long th\u1ee9 19), theo \u00c2m l\u1ecbch Vi\u1ec7t Nam c\u1ee7a H\u1ed3 Ng\u1ecdc \u0110\u1ee9c, c\u00f3 3 m\u1ed1c th\u1eddi gian sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>\u2013 Ng\u00e0y \u0111\u1ea7u n\u0103m, t\u1ee9c ng\u00e0y m\u00f9ng 1 th\u00e1ng Gi\u00eang, nh\u1eb1m ng\u00e0y 26\/1\/1819.<\/p>\n<p>\u2013 Ng\u00e0y 15 th\u00e1ng Gi\u00eang, nh\u1eb1m ng\u00e0y 31\/12\/1819, t\u1ee9c ng\u00e0y cu\u1ed1i n\u0103m 1819.<\/p>\n<p>\u2013 Ng\u00e0y cu\u1ed1i n\u0103m, t\u1ee9c ng\u00e0y 29 th\u00e1ng Ch\u1ea1p[4] (th\u00e1ng thi\u1ebfu), nh\u1eb1m ng\u00e0y 13\/2\/1820.<\/p>\n<p>T\u1eeb 3 m\u1ed1c th\u1eddi gian n\u00eau tr\u00ean, ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 suy ra r\u1eb1ng, n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o (n\u0103m Gia Long th\u1ee9 18) g\u1ed3m kho\u1ea3ng 10 th\u00e1ng r\u01b0\u1ee1i thu\u1ed9c n\u0103m 1819 v\u00e0 kho\u1ea3ng 1 th\u00e1ng r\u01b0\u1ee1i thu\u1ed9c n\u0103m 1820. Do l\u1ebd n\u00e0y m\u00e0 n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o \u0111ang x\u00e9t th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fa th\u00eam \u201c1819\u201d. C\u00f3 l\u1ebd do l\u1eddi ch\u00fa \u201c1819\u201d \u0111\u00f3 m\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc hi\u1ec3u l\u1ea7m ng\u00e0y \u201c15 th\u00e1ng Ch\u1ea1p n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o (n\u0103m Gia Long th\u1ee9 18)\u201d nh\u1eb1m n\u0103m 1819 d\u01b0\u01a1ng l\u1ecbch. Nh\u01b0ng, n\u1ebfu c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o \u00c2m l\u1ecbch Vi\u1ec7t Nam c\u1ee7a H\u1ed3 Ng\u1ecdc \u0110\u1ee9c, th\u00ec \u0111ang x\u00e9t nh\u1eb1m \u201cng\u00e0y 30\/1\/1820\u201d.<\/p>\n<p>T\u00f3m l\u1ea1i: Theo ch\u00fang t\u00f4i, ng\u00e0y kh\u1edfi c\u00f4ng \u0111\u00e0o kinh V\u0129nh T\u1ebf l\u00e0 \u201cng\u00e0y 15 th\u00e1ng 12 n\u0103m K\u1ef7 M\u00e3o, Gia Long th\u1ee9 18\u201d, nh\u1eb1m ng\u00e0y 30\/1\/1820 d\u01b0\u01a1ng l\u1ecbch (kh\u00f4ng ph\u1ea3i n\u0103m 1819).<\/p>\n<p>\u2014\u2014\u2014\u2014<\/p>\n<p>[1] B\u00e0i n\u00e0y in trong t\u1eadp \u201cH\u1ed9i th\u1ea3o Khoa h\u1ecdc Qu\u1ed1c gia \u2013 200 n\u0103m k\u00eanh V\u0129nh T\u1ebf \u2013 Gi\u00e1 tr\u1ecb L\u1ecbch S\u1eed v\u00e0 T\u1ea7m nh\u00ecn t\u01b0\u01a1ng lai\u201d (Ch\u00e2u \u0110\u1ed1c, 24\/11\/2024)<\/p>\n<p>[2] \u201cH\u00e0\u201d \u6cb3, trong \u201cV\u0129nh T\u1ebf h\u00e0\u201d \u6c38\u6fdf\u6cb3, c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u l\u00e0 \u201cv\u1eadn h\u00e0\u201d \u904b\u6cb3, ngh\u0129a l\u00e0 kinh \u0111\u00e0o.<\/p>\n<p>[3] Nguy\u00ean v\u0103n: \u201cGia Long th\u1eadp b\u00e1t ni\u00ean K\u1ef7 M\u00e3o\u2026 d\u0129 th\u1eadp nh\u1ecb nguy\u1ec7t th\u1eadp ng\u0169 nh\u1eadt kh\u1edfi c\u00f4ng.\u201d \u5609\u9686\u5341\u516b\u5e74\u5df1\u536f\u2026 \u4ee5\u5341\u4e8c\u6708\u5341\u4e94\u65e5\u8d77\u5de5.<\/p>\n<p>[4] Th\u00e1ng Ch\u1ea1p, t\u1ee9c \u201cL\u1ea1p nguy\u1ec7t\u201d \u81d8\u6708, l\u00e0 th\u00e1ng 12 \u00e2m l\u1ecbch.<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/ajSuP2O.jpeg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.imgur.com\/TsO3MQ1.jpeg\" alt=\"\" style=\"width:485px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-rich is-provider-tr-nh-x-l-nh-ng wp-block-embed-tr-nh-x-l-nh-ng\">\n<div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<div class=\"fb-post\" data-href=\"https:\/\/www.facebook.com\/ca.vang.777\/posts\/pfbid03K8vdwvGuh9dmLnkJ61QCNHh8UbVDn4DoqtHRxXeJUSQKsBrtQPQUJrdvYNNpBrfl\" data-width=\"552\"><\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Trong b\u00e0i K\u00eanh V\u0129nh T\u1ebf \u2013 D\u1ea5u \u1ea5n l\u1ecbch s\u1eed bi\u00ean gi\u1edbi \u0111\u1ea5t li\u1ec1n v\u00f9ng Ch\u00e2u \u0110\u1ed1c \u2013 H\u00e0 Ti\u00ean n\u1eeda \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XIX[1] c\u1ee7a 3 t\u00e1c gi\u1ea3 B\u00f9i Ho\u00e0ng T\u00e2n, Hu\u1ef3nh Th\u1ecb Ng\u1ecdc Loan, Tr\u1ea7n Minh Th\u01b0 (Tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc C\u1ea7n Th\u01a1) c\u00f3 \u0111o\u1ea1n sau \u0111\u00e2y: \u201cC\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u00e0o k\u00eanh n\u00e0y b\u1eaft \u0111\u1ea7u &hellip; <a href=\"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2024\/11\/22\/cao-van-nghiep-ngay-khoi-cong-dao-kinh-vinh-te\/\" class=\"more-link\">\u0110\u1ecdc ti\u1ebfp <span class=\"screen-reader-text\">Cao V\u0103n Nghi\u1ec7p \u2013 NG\u00c0Y KH\u1edeI C\u00d4NG \u0110\u00c0O KINH V\u0128NH T\u1ebe<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[81,16,96,97,98],"tags":[],"class_list":["post-913","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cao-van-nghiep","category-k","category-kenh","category-kinh","category-vinh-te"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/913","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=913"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/913\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=913"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=913"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=913"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}