{"id":949,"date":"2025-04-24T18:45:28","date_gmt":"2025-04-24T11:45:28","guid":{"rendered":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2025\/04\/24\/chan-lap-phong-tho-ky-doctor76-dich\/"},"modified":"2025-04-24T18:45:28","modified_gmt":"2025-04-24T11:45:28","slug":"chan-lap-phong-tho-ky-doctor76-dich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2025\/04\/24\/chan-lap-phong-tho-ky-doctor76-dich\/","title":{"rendered":"Ch\u00e2n L\u1ea1p Phong Th\u1ed5 K\u00fd \u2013 doctor76 d\u1ecbch"},"content":{"rendered":"<div>\n<p>Ngu\u1ed3n: <a href=\"https:\/\/www.otofun.net\/threads\/dich-sach-co-chan-lap-phong-tho-ky.1677149\/\">https:\/\/www.otofun.net\/threads\/dich-sach-co-chan-lap-phong-tho-ky.1677149\/<\/a><\/p>\n<p>B\u1ea3n ch\u1eef H\u00e1n: <a href=\"https:\/\/zh.wikisource.org\/wiki\/%E7%9C%9F%E8%87%98%E9%A2%A8%E5%9C%9F%E8%A8%98\">https:\/\/zh.wikisource.org\/wiki\/%E7%9C%9F%E8%87%98%E9%A2%A8%E5%9C%9F%E8%A8%98<\/a><\/p>\n<p>B\u1ea3n ch\u1eef H\u00e1n tr\u00ean ctext: <a href=\"https:\/\/ctext.org\/wiki.pl?if=gb&amp;res=764938\">https:\/\/ctext.org\/wiki.pl?if=gb&amp;res=764938<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.otofun.net\/members\/doctor76.81790\/\"><strong>doctor76<\/strong><\/a>:<\/p>\n<p>Nh\u00e2n d\u1ecbp \u0111ang r\u1ea3nh, xin \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1edbi thi\u1ec7u v\u1edbi c\u00e1c c\u1ee5 b\u1ea3n d\u1ecbch s\u00e1ch c\u1ed5: Ch\u00e2n L\u1ea1p Phong Th\u1ed5 K\u00fd, \u0111\u00e2y l\u00e0 cu\u1ed1n s\u00e1ch \u0111\u00e3 c\u00f3 tu\u1ed5i \u0111\u1eddi h\u01a1n 800 n\u0103m.<br \/>N\u0103m 1295, theo l\u1ec7nh c\u1ee7a vua Nguy\u00ean Th\u00e0nh T\u00f4ng, m\u1ed9t \u0111o\u00e0n s\u1ee9 gi\u1ea3 c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh nh\u00e0 Nguy\u00ean \u0111\u00e3 l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng v\u01b0\u1ee3t bi\u1ec3n \u0111\u1ebfn Ch\u00e2n L\u1ea1p.<\/p>\n<p>Chu \u0110\u1ea1t Quan l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 ngo\u1ea1i giao, b\u00ean c\u1ea1nh nhi\u1ec7m v\u1ee5 ch\u00ednh y\u1ebfu \u0111\u01b0\u1ee3c vua Nguy\u00ean giao ph\u00f3, trong kho\u1ea3ng m\u1ed9t n\u0103m l\u01b0u tr\u00fa t\u1ea1i Ch\u00e2n L\u1ea1p, Chu \u0110\u1ea1t Quan \u0111\u00e3 d\u00e0nh th\u1eddi gian t\u00ecm t\u00f2i, quan s\u00e1t v\u1ec1 m\u1ecdi m\u1eb7t trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u1eadt ch\u1ea5t, tinh th\u1ea7n c\u1ee7a c\u01b0 d\u00e2n \u1edf n\u01a1i \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>D\u1ef1a tr\u00ean nh\u1eefng th\u00f4ng tin, s\u1ef1 vi\u1ec7c \u0111\u00e3 ti\u1ebfp nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c, \u00f4ng ti\u1ebfn h\u00e0nh ghi ch\u00e9p, s\u1eafp x\u1ebfp ch\u00fang th\u00e0nh m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch ho\u00e0n ch\u1ec9nh v\u1edbi t\u00ean g\u1ecdi Ch\u00e2n L\u1ea1p phong th\u1ed5 k\u00fd (ch\u1eef H\u00e1n: \u771f\u81d8\u98a8\u571f )<br \/>L\u00e0 t\u01b0 li\u1ec7u hi\u1ebfm hoi v\u1ec1 Ch\u00e2n L\u1ea1p trong qu\u00e1 kh\u1ee9, v\u00ec v\u1eady, cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c xem nh\u01b0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ngu\u1ed3n tham kh\u1ea3o \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t quan tr\u1ecdng qu\u00e1 kh\u1ee9, n\u00f3 hay h\u01a1n ch\u00ednh l\u00e0 nh\u1eefng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t ng\u00e0y x\u01b0a Chu \u0110\u1ea1t Quan \u0111\u1ebfn c\u00f2n thu\u1ed9c v\u1ec1 Ch\u00e2n L\u1ea1p, nay \u0111\u00e3 ph\u1ea7n nhi\u1ec1u thu\u1ed9c v\u1ec1 Vi\u1ec7t Nam.<br \/>Chu \u0110\u1ea1t Quan, kh\u00e1c v\u1edbi nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi TQ kh\u00e1c, \u00f4ng r\u1ea5t ch\u1ecbu kh\u00f3 t\u00ecm hi\u1ec3u, quan s\u00e1t, m\u00f4 t\u1ea3 c\u1ee5 th\u1ec3 v\u1ec1 nh\u1eefng s\u1ef1 v\u1eadt s\u1ef1 vi\u1ec7c m\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng ki\u1ebfn trong th\u1eddi gian l\u01b0u tr\u00fa v\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Ch\u00e2n L\u1ea1p, Chu \u0110\u1ea1t Quan c\u00f2n b\u1ed9c l\u1ed9 nh\u1eefng \u0111\u00e1nh gi\u00e1, c\u1ea3m nh\u1eadn ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh v\u1ec1 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u m\u1eaft th\u1ea5y tai nghe v\u1edbi 1 gi\u1ecdng v\u0103n kh\u00e1 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, nh\u1eb9 nh\u00e0ng, \u0111\u00f4i l\u00fac d\u00ed d\u1ecfm.<\/p>\n<p><span id=\"more-1152\"><\/span><\/p>\n<p><strong>L\u1edcI N\u00d3I \u0110\u1ea6U<\/strong>\u200b<br \/>Ch\u00e2n L\u1ea1p (\u771f\u81d8) theo c\u00e1ch phi\u00ean \u00e2m H\u00e1n Vi\u1ec7t c\u1ee7a ti\u1ebfng Khmer \u1785\u17c1\u1793\u17a1\u17b6 Chen La l\u00e0 m\u1ed9t v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c c\u1ed5, n\u1ed1i ti\u1ebfp c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Ph\u00f9 Nam, kho\u1ea3ng th\u1eddi gia m\u00e0 Ch\u00e2n L\u1ea1p t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb n\u0103m 550 \u0111\u1ebfn n\u0103m 802.<\/p>\n<p>Hi\u1ec7n t\u1ea1i, s\u1eed li\u1ec7u v\u1ec1 Ph\u00f9 Nam, Ch\u00e2n L\u1ea1p r\u1ea5t \u00edt \u1ecfi, ng\u01b0\u1eddi ta h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng bi\u1ebft nhi\u1ec1u v\u1ec1 t\u1ed5 ch\u1ee9c ch\u00ednh tr\u1ecb, cu\u1ed9c s\u1ed1ng, kinh t\u1ebf, l\u1ecbch s\u1eed\u2026ngo\u1ea1i tr\u1eeb nh\u1eefng t\u1ea5m bia ch\u1eef Sanskrit c\u00f2n l\u1ea1i r\u1ea3i r\u00e1c\u2026, v\u00e0i th\u01b0 t\u1ecbch c\u1ed5 c\u1ee7a Trung Hoa.<\/p>\n<p>Kh\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 c\u00e1c qu\u1ed1c gia kh\u00e1c \u1edf \u0110\u00f4ng \u00c1 v\u1ed1n ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a Trung Hoa (Nh\u1eadt B\u1ea3n, Tri\u1ec1u Ti\u00ean, Vi\u1ec7t Nam), ho\u1eb7c l\u00e0 1 s\u1eafc t\u1ed9c Th\u00e1i di c\u01b0 t\u1eeb V\u00e2n Nam xu\u1ed1ng mang theo v\u0103n h\u00f3a Th\u00e1i (L\u00e0o, Xi\u00eam La\u2026) Ph\u00f9 Nam v\u00e0 sau n\u00e0y l\u00e0 Ch\u00e2n L\u1ea1p, Ch\u0103mpa r\u1ed3i v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Khmer l\u1ea1i ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng s\u00e2u \u0111\u1eadm c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a \u1ea4n \u0110\u1ed9, g\u1ea7n nh\u01b0 1 b\u1ea3n sao c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh \u1ea4n \u0110\u1ed9 t\u1ea1i \u0110\u00f4ng Nam \u00c1.<\/p>\n<p>Ch\u00e2n L\u1ea1p sau n\u00e0y ph\u00e2n ra th\u00e0nh Th\u1ee7y Ch\u00e2n L\u1ea1p v\u00e0 Th\u1ed5 Ch\u00e2n L\u1ea1p, m\u00e0 l\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ee7a n\u00f3 bao g\u1ed3m ph\u1ea7n l\u1edbn l\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ee7a Campuchia, Vi\u1ec7t Nam, L\u00e0o, Th\u00e1i Lan v\u00e0 Myanmar hi\u1ec7n t\u1ea1i.<\/p>\n<p>M\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh r\u1ef1c r\u1ee1 v\u00e0 huy ho\u00e0ng, tuy nhi\u00ean n\u00f3 \u0111\u00e3 s\u1edbm l\u1ee5i t\u00e0n tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 ph\u00e1 h\u1ee7y kh\u1ee7ng khi\u1ebfp \u0111\u1ebfn t\u1eeb nh\u1eefng qu\u1ed1c gia l\u00e2n c\u1eadn, \u0111\u00f3 l\u00e0 qu\u00e2n Xi\u00eam v\u00e0 Ch\u0103m Pa, r\u1ed3i \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t c\u0169ng th\u00f4n t\u00ednh h\u1ea7u h\u1ebft Th\u1ee7y Ch\u00e2n L\u1ea1p, l\u1eadp ra v\u00f9ng \u0111\u1ed3ng b\u1eb1ng Nam B\u1ed9 b\u00e2y gi\u1edd, n\u1ebfu nh\u01b0 \u1edf Campuchia, Th\u00e1i Lan, hay L\u00e0o, \u00edt nhi\u1ec1u b\u1ea3n s\u1eafc Khmer c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o t\u1ed3n, th\u00ec \u1edf Vn, n\u1ec1n v\u0103n minh Ch\u00e2n L\u1ea1p h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i, thi tho\u1ea3ng ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n \u0111\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e0i bia k\u00fd, c\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng, \u0111\u1ed3 g\u1ed1m, m\u1ed9t v\u00e0i v\u1eadt d\u1ee5ng\u2026<\/p>\n<p>M\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch hi\u1ebfm hoi m\u00f4 t\u1ea3 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 v\u1ec1 \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Khmer l\u00fac \u1ea5y ch\u00ednh l\u00e0 cu\u1ed1n: Ch\u00e2n L\u1ea1p phong th\u1ed5 k\u00fd c\u1ee7a Chu \u0110\u1ea1t Quan (\u5468\u9054\u89c0) th\u1eddi nh\u00e0 Nguy\u00ean, khi \u00f4ng theo \u0111o\u00e0n s\u1ee9 gi\u1ea3 ngo\u1ea1i giao \u0111\u1ebfn kinh \u0111\u00f4 Angkor.<\/p>\n<p>\u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn nhi\u1ec1u nh\u1ea5t v\u1edbi cu\u1ed1n s\u00e1ch m\u00f4 t\u1ea3 v\u1ec1 phong t\u1ee5c c\u1ee7a Campuchia v\u00e0 c\u00e1c khu ph\u1ee9c h\u1ee3p \u0111\u1ec1n th\u1edd Angkor trong chuy\u1ebfn th\u0103m. \u00d4ng \u0111\u1ebfn Angkor v\u00e0o th\u00e1ng 8 n\u0103m 1296, v\u00e0 \u1edf l\u1ea1i tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u1ee7a Vua Indravarman III cho \u0111\u1ebfn th\u00e1ng 7 n\u0103m 1297. \u00d4ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u00e0 c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c \u0111\u1ebfn th\u0103m \u0110\u1ebf qu\u1ed1c Khmer. Tuy nhi\u00ean, th\u1eddi gian l\u01b0u tr\u00fa kh\u00e1 d\u00e0i l\u00e0 \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd v\u00ec sau \u0111\u00f3 \u00f4ng \u0111\u00e3 vi\u1ebft m\u1ed9t b\u1ea3n t\u01b0\u1eddng thu\u1eadt chi ti\u1ebft v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng \u1edf Angkor, Phong t\u1ee5c Khmer. S\u00c1ch c\u1ee7a \u00f4ng ng\u00e0y nay l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ngu\u1ed3n s\u1eed li\u1ec7u quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed Angkor v\u00e0 \u0110\u1ebf qu\u1ed1c Khmer. B\u00ean c\u1ea1nh nh\u1eefng m\u00f4 t\u1ea3 v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u00f4i \u0111\u1ec1n l\u1edbn, nh\u01b0 Bayon, Baphuon, Angkor Wat, v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c, v\u0103n b\u1ea3n c\u0169ng cung c\u1ea5p th\u00f4ng tin c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng h\u00e0ng ng\u00e0y v\u00e0 th\u00f3i quen c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf Angkor.<\/p>\n<p>Chu \u0110\u1ea1t Quan, hi\u1ec7u l\u00e0 Th\u1ea3o-\u0110\u00ecnh Di D\u00e2n (ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n TQ g\u1ed1c H\u00e1n, l\u00fac n\u00e0y TQ b\u1ecb nh\u00e0 Nguy\u00ean \u0111\u00f4 h\u1ed9) qu\u00ea \u1edf V\u0129nh Gia, huy\u1ec7n \u00d4n Ch\u00e2u, t\u1ec9nh Tri\u1ebft Giang. N\u0103m th\u1ee9 2 ni\u00ean hi\u1ec7u Nguy\u00ean Trinh (t\u1ee9c n\u0103m B\u00ednh Th\u00e2n 1296) tri\u1ec1u Vua Th\u00e0nh- T\u00f4ng (1295-1308) nh\u00e0 Nguy\u00ean (1277-1368) theo m\u1ed9t ph\u1ea3i \u0111o\u00e0n s\u1ee9 gi\u1ea3 sang Ch\u00e2n L\u1ea1p d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u Vua Cindravarman (1295-1307).<\/p>\n<p>L\u00e0 m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a m\u1ed9t ph\u00e1i \u0111o\u00e0n ch\u00ednh th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eedi b\u1edfi vua Nguy\u00ean Th\u00e0nh T\u00f4ng v\u00e0o n\u0103m 1296, m\u1eb7c d\u00f9 c\u00e1c h\u1ed3 s\u01a1 ch\u00ednh th\u1ee9c c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c kh\u00f4ng \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn nhi\u1ec7m v\u1ee5 c\u1ee7a \u00f4ng. V\u00e0o ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 2 n\u0103m 1296, Chu \u0111i thuy\u1ec1n t\u1eeb Minh Ch\u00e2u (\u660e\u5dde, ng\u00e0y nay l\u00e0 Ninh Ba) \u1edf t\u1ec9nh Chi\u1ebft Giang, tr\u00ean m\u1ed9t chi\u1ebfc t\u00e0u d\u1eabn \u0111\u01b0\u1eddng b\u1eb1ng la b\u00e0n, \u0111i qua c\u00e1c c\u1ea3ng Ph\u00fac Ch\u00e2u, Qu\u1ea3ng Ch\u00e2u, Tuy\u1ec1n Ch\u00e2u, \u0111\u1ea3o H\u1ea3i Nam, B\u1ea3y \u0110\u1ea3o Bi\u1ec3n (Qu\u00fd Ch\u00e2u), bi\u1ec3n ngo\u00e0i kh\u01a1i mi\u1ec1n Trung Vi\u1ec7t Nam (bi\u1ec3n Giao Ch\u1ec9), v\u00e0 d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf Chi\u00eam Th\u00e0nh ho\u1eb7c Champa ( nay l\u00e0 Quy Nh\u01a1n). Con t\u00e0u n\u1ed1i l\u1ea1i chuy\u1ebfn \u0111i qua t\u1ec9nh Ch\u00e2n B\u1ed3 (B\u00e0 R\u1ecba-V\u0169ng T\u00e0u ng\u00e0y nay), qua bi\u1ec3n Poulo Condor ( C\u00f4n \u0110\u1ea3o), sau \u0111\u00f3 \u0111i v\u1ec1 ph\u00eda b\u1eafc tr\u00ean s\u00f4ng M\u00ea K\u00f4ng v\u00e0o s\u00f4ng Tonle Sap t\u1edbi th\u1ecb tr\u1ea5n Kampong Chhnang c\u1ee7a Campuchia; T\u1eeb \u0111\u00f3, \u00f4ng l\u00ean m\u1ed9t chi\u1ebfc thuy\u1ec1n nh\u1ecf, \u0111i thuy\u1ec1n trong h\u00e0ng ch\u1ee5c ng\u00e0y, qua h\u1ed3 Tonle Sap \u0111\u1ebfn Ya\u015bodharapura (Angkor Thom), th\u1ee7 \u0111\u00f4 c\u1ee7a Campuchia v\u00e0o th\u00e1ng T\u00e1m.<\/p>\n<p>L\u00e0 m\u1ed9t quan ch\u1ee9c ngo\u1ea1i giao, Chu \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfp c\u1eadn Cung \u0111i\u1ec7n Ho\u00e0ng gia, m\u1eb7c d\u00f9 kh\u00f4ng \u1edf trong cung. \u00d4ng m\u00f4 t\u1ea3 c\u00e1c cung \u0111i\u1ec7n v\u00e0 \u0111\u1ec1n th\u1edd, c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c t\u00f2a nh\u00e0 trong v\u00e0 xung quanh th\u00e0nh ph\u1ed1. \u00d4ng quan s\u00e1t c\u00e1c cu\u1ed9c di\u1ec5u h\u00e0nh v\u00e0 c\u00e1c nghi l\u1ec5 c\u0169ng nh\u01b0 cu\u1ed9c s\u1ed1ng h\u00e0ng ng\u00e0y c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n, v\u00e0 \u00f4ng c\u0169ng \u0111i du l\u1ecbch b\u00ean ngo\u00e0i th\u1ee7 \u0111\u00f4 \u0111\u1ebfn v\u00f9ng n\u00f4ng th\u00f4n. Trong ph\u1ea7n l\u1edbn th\u1eddi gian \u1edf Campuchia, \u00f4ng s\u1ed1ng trong m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 g\u1ea7n c\u1ed5ng ph\u00eda b\u1eafc c\u1ee7a Angkor Thom.<\/p>\n<p>Quy\u1ec1n s\u00e1ch duy- nh\u1ea5t m\u00f4 t\u1ea3 v\u00f9ng Angkor, \u0111\u1ebf \u0111\u00f4 v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Khmer, nh\u01b0ng Chu \u0110\u1ea1t Quan v\u1eabn d\u00f9ng c\u00e1i t\u00ean Ch\u00e2n L\u1ea1p, theo c\u00e1ch g\u1ecdi m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi TQ \u0111\u00e3 quen t\u1eeb ng\u00e0y x\u01b0a<\/p>\n<p>\u00d4ng \u1edf \u0111\u1ea5t Khmer h\u01a1n m\u1ed9t n\u0103m, ghi nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u m\u1ea9t th\u1ea5y tai nghe v\u1ec1 cu\u1ed9c du h\u00e0nh xuy\u00ean qua mi\u1ec1n Nam Vi\u1ec7t Nam ng\u00e0y nay v\u00e0 m\u1ecdi ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n sinh ho\u1ea1t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9. N\u0103m th\u1ee9 nh\u1ea5t ni\u00ean hi\u1ec7u \u0110\u1ea1i \u0110\u1ee9c (\u0110inh D\u1eadu 1297), \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 v\u00e0 ho\u00e0n th\u00e0nh t\u1ea3c ph\u1ea7m n\u00e0y tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 1312, \u0111\u1ebfn \u0111\u1eddi nh\u00e0 Minh \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng Ng\u00f4 Qu\u00e1n, qu\u00ea \u1edf T\u00e2n An, huy\u1ec7n H\u1ea5p, tinh An Huy hi\u1ec7u \u0111\u00ednh.<\/p>\n<p>Quy\u1ec3n s\u00e1ch n\u00e0y tuy nh\u1ecf nh\u01b0ng l\u00e0 m\u1ed9t t\u00e0i li\u1ec7u v\u00f4 c\u00f9ng qu\u00fd gi\u00e1 \u0111\u1ec3 t\u00ecm hi\u1ec1u v\u1ec1 Ch\u00e2n L\u1ea1p, m\u1ed9t qu\u1ed1c gia kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i nhi\u1ec1u l\u1ecbch s\u1eed tr\u00ean gi\u1ea5y m\u1ef1c.<\/p>\n<p>Kh\u00f4ng th\u1ec3 bi\u1ebft ch\u1eafc \u00f4ng Chu \u0110\u1ea1t Quan vi\u1ebft quy\u1ec3n Ch\u00e2n l\u1ea1p phong th\u1ed5 k\u00fd v\u00e0o l\u00fac n\u00e0o, \u00f4ng kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ec1 ng\u00e0y th\u00e1ng trong b\u00e0i t\u1ef1a, tuy nhi\u00ean c\u00f3 th\u1ec1 tin r\u1eb1ng \u00f4ng ho\u00e0n th\u00e0nh \u00edt l\u00e2u sau chuy\u1ec3n c\u00f4ng du sang Ch\u00e2n L\u1ea1p kho\u1ea3ng n\u0103m 1296-1297, quy\u1ec3n s\u00e1ch \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ed5 bi\u1ebfn v\u00e0i n\u0103m sau \u0111\u00f3 \u1edf t\u1ec9nh Tri\u1ebft Giang, qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3.<\/p>\n<p>\u0110\u00e1ng ti\u1ebfc, hi\u1ec7n nay kh\u00f4ng c\u00f2n nguy\u00ean b\u1ea3n c\u1ee7a cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0y, t\u00e1c ph\u1ea9m c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 m\u1ed9t phi\u00ean b\u1ea3n r\u00fat g\u1ecdn, c\u00f3 l\u1ebd ch\u1ec9 chi\u1ebfm kho\u1ea3ng m\u1ed9t ph\u1ea7n ba k\u00edch th\u01b0\u1edbc ban \u0111\u1ea7u. V\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 17, c\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 \u0111\u00e3 l\u01b0u \u00fd \u0111\u1ebfn s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a hai phi\u00ean b\u1ea3n c\u1ee7a t\u00e1c ph\u1ea9m, m\u1ed9t b\u1ea3n tri\u1ec1u Nguy\u00ean, b\u1ea3n c\u00f2n l\u1ea1i bao g\u1ed3m trong m\u1ed9t tuy\u1ec3n t\u1eadp tri\u1ec1u nh\u00e0 Minh c\u00f3 t\u00ean C\u1ed5 Kim Thuy\u1ebft H\u1ea3i. Phi\u00ean b\u1ea3n Minh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 \u201cl\u1ed9n x\u1ed9n v\u00e0 l\u1ed9n x\u1ed9n, s\u00e1u ho\u1eb7c b\u1ea3y ph\u1ea7n m\u01b0\u1eddi c\u1ee7a n\u00f3 b\u1ecb thi\u1ebfu, h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0o c\u1ea3\u201d. B\u1ea3n g\u1ed1c c\u1ee7a t\u00e1c ph\u1ea9m kh\u00f4ng c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 c\u00e1c phi\u00ean b\u1ea3n c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 ch\u1ee7 y\u1ebfu d\u1ef1a tr\u00ean phi\u00ean b\u1ea3n r\u00fat g\u1ecdn c\u1ee7a nh\u00e0 Minh.<\/p>\n<p>PH\u1ea6N II. N\u1ed8I DUNG S\u00c1CH<\/p>\n<p><strong>T\u1ed4NG T\u1ef0 (\u7e3d\u654d)<\/strong><\/p>\n<p>\u200b<br \/>N\u01b0\u1edbc Ch\u00e2n L\u1ea1p c\u0169ng g\u1ed9i l\u00e0 Chi\u00eam L\u1ea1p. T\u00ean b\u1ea3n x\u1ee9 l\u00e0 Cam B\u1ed9i Tr\u00ed (<em>\u7518\u5b5b\u667a t\u1ee9c l\u00e0 Cambodia)<\/em>. Tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i hi\u1ec7n th\u1eddi c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o kinh s\u00e1ch T\u00e2y Phi\u00ean\u00a0<em>(TQ h\u1ed3i \u1ea5y g\u1ecdi c\u00e1c qu\u1ed1c gia ch\u01b0a th\u1ea5m nhu\u1ea7n v\u0103n minh l\u00e0 T\u00e2y Phi\u00ean)<\/em>\u00a0g\u1ecdi t\u00ean n\u01b0\u1edbc l\u00e0 C\u1ea7m Ph\u1ed1 Ch\u1ec9\u00a0<em>(\u6f89\u6d66\u53ea Kampuchia)<\/em>\u00a0\u0111\u1ecdc ra g\u1ea7n gi\u1ed1ng nh\u01b0 Cam B\u1ed9i Tr\u00ed<\/p>\n<p>R\u1eddi b\u1ebfn \u00d4n Ch\u00e2u \u1edf Tri\u1ebft Giang v\u00e0 th\u1eb3ng h\u01b0\u1edbng \u0110inh V\u1ecb (Nam-T\u00e2y-Nam) ch\u00fang t\u00f4i \u0111i qua h\u1ea3i c\u1ea3ng c\u1ee7a c\u00e1c ch\u00e2u Ph\u00fac Ki\u1ebfn t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng v\u00e0 h\u1ea3i ngo\u1ea1i. Ch\u00fang t\u00f4i v\u01b0\u1ee3t bi\u1ec3n B\u1ea3y H\u00f2n \u0111\u1ea3o\u00a0<em>(Th\u1ea5t Chu D\u01b0\u01a1ng, \u0110\u1ea3o Taya, h\u1ed3i \u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 bi\u00ean gi\u1edbi gi\u1eefa TQ v\u00e0 VN)<\/em>\u00a0\u0111i ngang bi\u1ec1n An Nam (Giao Ch\u1ec9 D\u01b0\u01a1ng ) v\u00e0 \u0111\u1ebfn x\u1ee9 Chi\u00eam Th\u00e0nh\u00a0<em>( Chi\u00eam Th\u00e0nh h\u1ed3i \u1ea5y do vua Ch\u1ebf M\u00e2n cai tr\u1ecb, \u0111\u00f3ng \u0111\u00f4 \u1edf Ban Angu\u00e9, khu v\u1ef1c Quy Nh\u01a1n ng\u00e0y nay, t\u00ean vua vi\u1ebft theo ti\u1ebfng Ch\u0103m-pa l\u00e0 Jaya Sinhavarman III, ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 Marco Polo,\u00f4ng vi\u1ebft t\u00ean vua l\u00e0 Acrambale)<\/em><\/p>\n<p>\u1ede \u0111\u1ea5y, nh\u1edd thu\u1eadn gi\u00f3, trong v\u00f2ng m\u01b0\u1eddi l\u0103m ng\u00e0y ta c\u00f3 th\u1ec1 \u0111\u1ec5n th\u1ecb tr\u1ea5n Ch\u00e2n B\u1ed3\u00a0<em>(ch\u00ednh l\u00e0 B\u00e0 R\u1ecba-V\u0169ng T\u00e0u ng\u00e0y nay)<\/em>, \u0111\u00f3 l\u00e0 bi\u00ean-gi\u1edbi x\u1ee9 Ch\u00e2n L\u1ea1p.<\/p>\n<p>\u0110o\u1ea1n, t\u1eeb Ch\u00e2n B\u1ed3 theo h\u01b0\u1edbng Kh\u00f4n- Th\u00e2n (T\u00e2y-Nam- 1\/6 Nam), ch\u00fang t\u00f4i \u0111i ngang qua bi\u1ec1n C\u00f4n L\u00f4n\u00a0<em>(t\u1ee9c l\u00e0 C\u00f4n \u0110\u1ea3o ng\u00e0y nay)<\/em>\u00a0v\u00e0 v\u00e0o c\u1eeda s\u00f4ng. S\u00f4ng n\u00e0y c\u00f3 h\u00e0ng ch\u1ee5c ng\u1ea3, nh\u01b0ng ta ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec1 v\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eeda th\u1ee9 t\u01b0<em>\u00a0( c\u1eeda Ti\u1ec1n Giang-M\u1ef9 Tho ng\u00e0y nay),\u00a0<\/em>c\u00e1c ng\u1ea3 kh\u00e1c c\u00f3 nhi\u1ec1u b\u00e3i \u0111\u1ea5t c\u1ea1n, thuy\u1ec1n l\u1edbn kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c, nh\u00ecn l\u00ean b\u1edd, ch\u00fang t\u00f4i th\u1ea5y to\u00e0n c\u00e2y m\u00e2y cao v\u00fat,c\u00e2y c\u1ed5 th\u1ee5, c\u00e1t v\u00e0ng, lau s\u1eady tr\u1eafng, nh\u00ecn tho\u00e1ng qua kh\u00f4ng d\u1ec5 g\u00ec bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i l\u1ed1i n\u00e0o, th\u1ebf n\u00ean c\u00e1c th\u1ee7y th\u1ee7 cho r\u1eb1ng r\u1ea5t kh\u00f3 m\u00e0 t\u00ecm \u0111\u00fang c\u1eeda s\u00f4ng.<\/p>\n<p>T\u1eeb \u0111\u00f3, thu\u1eadn d\u00f2ng n\u01b0\u1edbc ti\u1ebfn l\u00ean h\u01b0\u1edbng B\u1eafc kho\u1ea3ng m\u01b0\u1eddi l\u0103m ng\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i v\u00e0o m\u1ed9t l\u00e3nh th\u1ed5 t\u00ean l\u00e0 Tra-Nam\u00a0<em>(t\u1ec9nh Kompong Chnang c\u1ee7a Campuchia ng\u00e0y nay)<\/em>\u00a0m\u1ed9t trong nh\u1eefng t\u1ec9nh c\u1ee7a Ch\u00e2n L\u1ea1p.<\/p>\n<p>\u1ede Tra Nam, ch\u00fang t\u00f4i sang m\u1ed9t chi\u1ebfc thuy\u1ec1n nh\u1ecf, thu\u1eadn d\u00f2ng \u0111i qua B\u00e1n L\u1ed9 Th\u00f4n\u00a0<em>( kh\u00f4ng r\u00f5 \u1edf \u0111\u00e2u)<\/em>\u00a0v\u00e0 Ph\u1eadt Th\u00f4n\u00a0<em>( t\u1ec9nh Pursat c\u1ee7a Campuchia ng\u00e0y nay, t\u1eebng l\u00e0 l\u00e3nh th\u1ed5 Vn, g\u1ecdi l\u00e0 G\u00f2 S\u1eb7t<\/em>), v\u01b0\u1ee3t bi\u1ec3n n\u01b0\u1edbc ng\u1ecdt \u0110\u1ea1m D\u01b0\u01a1ng\u00a0<em>( t\u1ee9c l\u00e0 v\u00f9ng Bi\u1ec3n H\u1ed3, Tonl\u00e9 Sap)<\/em>\u00a0h\u01a1n m\u01b0\u1eddi ng\u00e0y \u0111\u1ebfn m\u1ed9t n\u01a1i g\u1ecdi l\u00e0 Can B\u00e0n\u00a0<em>( phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer: Kompong ngh\u0129a l\u00e0 b\u1ebfn ghe \u0111\u1eadu, nh\u01b0 Kompong Thom, Kompong Luong\u2026\u0111\u00e2y l\u00e0 1 b\u1ebfn \u0111\u1eadu ghe thuy\u1ec1n tr\u00ean b\u1edd Bi\u1ec3n H\u1ed3 thu\u1ed9c Si\u00eam Ri\u1ec7p, t\u1eeb \u0111\u00e2y ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi \u0111\u00f3 \u0111i b\u1ed9 \u0111\u1ebfn kinh \u0111\u00f4 Angkor)<\/em>\u00a0c\u00e1ch ch\u00e2u th\u00e0nh n\u0103m m\u01b0\u01a1i l\u00fd<em>\u00a0(\u0111\u01a1n v\u1ecb \u0111o c\u1ee7a TQ c\u1ed5 r\u1ea5t kh\u00f3 x\u00e1ch \u0111\u1ecbnh ch\u00ednh x\u00e1c, t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc nh\u00e0 Thanh th\u00ec m\u1ed7i l\u00fd = 500m = 1800 th\u01b0\u1edbc m\u1ed9c, 1 th\u01b0\u1edbc m\u1ed9c = 0,3126m, 1 d\u1eb7m = 90 l\u00fd).<\/em><\/p>\n<p>Theo quy\u1ec3n Ch\u01b0 Phi\u00ean\u00a0<em>ch\u00ed (s\u00e1ch c\u1ee7a Tri\u1ec7u Nh\u1eef Qu\u00e1t, m\u1ed9t l\u00e1i bu\u00f4n TQ \u1edf Tuy\u1ec1n Ch\u00e2u, n\u00f3i v\u1ec1 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc man di ngo\u00e0i TQ, in n\u0103m 1225)<\/em>\u00a0th\u00ec l\u00e3nh th\u1ed3 r\u1ed9ng 7.000 l\u00fd. Ph\u00eda B\u1eafc, ta \u0111i m\u01b0\u1eddi l\u0103m ng\u00e0y t\u1edbi n\u01b0\u1edbc Chi\u00eam Th\u00e0nh, ph\u00eda T\u00e2y Nam, \u0111i m\u01b0\u1eddi l\u0103m ng\u00e0y t\u1edbi n\u01b0\u1edbc Tri\u00eam La (Siam -t\u1ee9c l\u00e0 Th\u00e1i Lan b\u00e2y gi\u1edd), ph\u00eda Nam \u0111i m\u01b0\u1eddi ng\u00e0y t\u1edbi Phi\u00ean Ngu\u00a0<em>(kh\u00f4ng bi\u1ebft b\u00e2y gi\u1edd l\u00e0 \u0111\u00e2u)<\/em>\u00a0v\u00e0 ph\u00eda \u0110\u00f4ng l\u00e0 \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng. T\u1eeb l\u1ea7u r\u1ed3i qu\u1ed1c gia n\u00e0y giao th\u01b0\u01a1ng v\u1edbi ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>Khi Th\u00e1nh Tri\u1ec1u\u00a0<em>(t\u1ee9c l\u00e0 nh\u00e0 Nguy\u00ean)<\/em>\u00a0l\u00e3nh m\u1ea1ng tr\u1eddi m\u1edf r\u1ed9ng v\u01b0\u01a1ng quy\u1ec1n kh\u1eafp b\u1ed1n bi\u1ec1n v\u00e0 Nguy\u00ean So\u00e1i Toa \u0110\u00f4 b\u00ecnh \u0111\u1ecbnh n\u01b0\u1edbc Chi\u00eam Th\u00e0nh<em>\u00a0( Toa \u0110\u00f4 chi\u1ebfm Chi\u00eam Th\u00e0nh n\u0103m 1821)<\/em>, ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1i m\u1ed9t v\u1ecb \u201cH\u1ed5 ph\u00f9 b\u00e1 h\u1ed9\u201d\u00a0<em>(ch\u1ee9c quan v\u00f5 c\u1ee7a TQ, mang c\u00e1i th\u1ebb b\u00e0i tr\u1ea1m h\u00ecnh \u0111\u1ea7u h\u1ed5, ch\u1ec9 huy 100 qu\u00e2n, ch\u1ec9 huy 1000 qu\u00e2n th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 Ph\u1ee7 H\u1ed3 Thi\u00ean H\u1ed9, 10.000 qu\u00e2n g\u1ecdi l\u00e0 Ph\u1ee7 H\u1ed3 V\u1ea1n H\u1ed9)<\/em>\u00a0v\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecb Kim b\u00e0i thi\u00ean h\u1ed9\u00a0<em>( t\u01b0\u1edbc quan v\u00f5 nh\u00e0 Nguy\u00ean, quan v\u00f5 ch\u1ec9 huy 100 qu\u00e2n mang th\u1ebb b\u00e0i b\u1eb1ng b\u1ea1c, ch\u1ec9 huy 1000 qu\u00e2n mang th\u1ebb b\u00e0i b\u1eb1ng b\u1ea1c m\u1ea1 v\u00e0ng, ch\u1ec9 huy 10.000 qu\u00e2n mang th\u1ebb b\u00e0i b\u1eb1ng v\u00e0ng ph\u00eda tr\u00ean c\u00f3 ch\u1ea1m \u0111\u1ea7u S\u01b0 t\u1eed)<\/em>\u00a0c\u00f9ng \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea5t n\u00e0y nh\u01b0ng c\u1ea3 hai \u0111\u1ec1u b\u1ecb b\u1eaft v\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y tr\u1edf v\u1ec1.<\/p>\n<p>Th\u00e1ng s\u00e1u n\u0103m \u1ea4t-v\u1ecb ni\u00ean hi\u1ec7u Nguy\u00ean Trinh\u00a0<em>(kho\u1ea3ng t\u1eeb 14-7 \u0111\u1ebfn 11-8-1295)<\/em>\u00a0Thi\u00ean T\u1eed Th\u00e1nh V\u01b0\u01a1ng ph\u00e1i m\u1ed9t v\u1ecb S\u1ee9 gi\u1ea3 chi\u00eau-d\u1ee5 d\u00e2n ch\u00fang qu\u1ed1c gia n\u00e0y v\u00e0 c\u1eed t\u00f4i theo ph\u00e1i \u0111o\u00e0n.<\/p>\n<p>Th\u00e1ng hai n\u0103m sau, B\u00ednh Th\u00e2n\u00a0<em>(kho\u1ea3ng t\u1eeb ng\u00e0y 5-3 \u0111\u1ebfn 3-4-1296)<\/em>\u00a0ch\u00fang t\u00f4i r\u1eddi huy\u1ec7n Minh Ch\u00e2u\u00a0<em>(Ninh Ba, Tri\u1ebft Giang)<\/em>\u00a0v\u00e0o ng\u00e0y 20\u00a0<em>(ng\u00e0y D\u01b0\u01a1ng L\u1ecbch l\u00e0 24-3-1296)<\/em>, ch\u00fang t\u00f4i r\u1eddi b\u1ebfn \u00d4n Ch\u00e2u ra \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n<p>Ng\u00e0y m\u01b0\u1eddi l\u0103m th\u00e1ng ba\u00a0<em>(DL 18-4-1296)<\/em>\u00a0ch\u00fang t\u00f4i gh\u00e9 Chi\u00eam Th\u00e0nh. L\u00fac \u0111i \u0111\u01b0\u1eddng, ch\u00fang t\u00f4i g\u1eb7p gi\u00f3 ng\u01b0\u1ee3c m\u1edbi \u0111\u1ebfn n\u01a1i v\u00e0o m\u00f9a thu, th\u00e1ng b\u1ea3y\u00a0<em>(kho\u1ea3ng t\u1eeb ng\u00e0y 1 \u0111\u1ebfn 29-8-1296).<\/em>\u00a0Ch\u00fang t\u00f4i tri\u1ec1u ki\u1ebfn Qu\u1ed1c v\u01b0ong (Ch\u00e2n L\u1ea1p) v\u00e0 tr\u1edf v\u1ec1 thuy\u1ec1n nh\u1ed5 neo trong th\u00e1ng s\u00e1u n\u0103m \u0110inh D\u1eadu ni\u00ean hi\u1ec7u \u0110\u1ea1i \u0110\u1ee9c\u00a0<em>(kho\u1ea3ng t\u1eeb ng\u00e0y 21 -6 \u0111\u1ebfn 20-7-1297).<\/em><\/p>\n<p>Ng\u00e0y m\u01b0\u1eddi hai th\u1ea3ng t\u00e1m\u00a0<em>(DL 30-8-1297)<\/em>\u00a0ch\u00fang t\u00f4i c\u1eb7p b\u1ec3n T\u1ee9 Minh\u00a0<em>(t\u00ean m\u1ed9t tr\u1ea5n \u1edf g\u1ea7n huy\u1ec7n Th\u01b0\u1ee3ng Ngu c\u0169ng thu\u1ed9c Ninh Ba, Tri\u1ebft Giang).<\/em><\/p>\n<p>Kh\u00f4ng ch\u1eafc r\u1eb1ng ch\u00fang t\u00f4i bi\u1ebft r\u00f5 t\u1ea5t c\u1ea3 chi -ti\u1ebft v\u1ec1 phong t\u1ee5c v\u00e0 s\u1ef1 vi\u1ec7c x\u1ea9y ra trong qu\u1ed1c gia n\u00e0y, nh\u01b0ng \u00edt ra ch\u00fang t\u00f4i c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec1 ph\u00e2n- bi\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u0111i\u1ec1m \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p><strong>TH\u00c0NH QU\u00c1CH (\u57ce\u90ed)<\/strong>\u200b<br \/>B\u1ee9c t\u01b0\u1eddng quanh th\u00e0nh ph\u1ed1 d\u00e0i c\u00f3 chi\u1ec1u d\u00e0i kho\u1ea3ng hai m\u01b0\u01a1i l\u00fd, c\u00f3 n\u0103m c\u1eeda ra v\u00e0o, m\u1ed7i c\u1eeda c\u00f3 hai l\u1edbp. V\u00e1ch th\u00e0nh v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng c\u00f3 hai c\u1eeda, ba m\u1eb7t kia m\u1ed7i m\u1eb7t c\u00f3 m\u1ed9t c\u1eeda m\u00e0 th\u00f4i. Ngo\u00e0i v\u00e1ch l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i h\u00e0o to, ngo\u00e0i h\u00e0o c\u00f3 c\u1ea7u l\u1edbn n\u1ed1i li\u1ec1n c\u00e1c con \u0111\u01b0\u1eddng l\u1edbn. M\u1ed7i b\u00ean c\u1ea7u c\u00f3 n\u0103m m\u01b0\u01a1i b\u1ed1n t\u01b0\u1ee3ng Th\u1ea7n b\u1eb1ng \u0111\u00e1 h\u00ecnh d\u00e1ng gi\u1ed1ng c\u00e1c v\u1ecb \u201cTh\u1ea1ch t\u01b0\u1edbng qu\u00e2n\u201d r\u1ea5t l\u1edbn v\u00e0 d\u1eef t\u1ee3n. C\u1ea3 n\u0103m c\u1eeda \u0111\u1ec1u gi\u1ed1ng nhau. Bao l\u01a1n c\u1ea7u to\u00e0n b\u1eb1ng \u0111\u00e1, t\u1ea1c h\u00ecnh r\u1eafn ch\u00edn \u0111\u1ea7u\u00a0<em>(t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y hi\u1ec7n v\u1eabn c\u00f2n, nh\u01b0ng \u0111\u00fang ra r\u1eafn ch\u1ec9 c\u00f3 7 \u0111\u1ea7u th\u00f4i)<\/em>. N\u0103m m\u01b0\u01a1i b\u1ed1n t\u01b0\u1ee3ng Th\u1ea7n gi\u1eef con r\u1eafn b\u1eb1ng tay v\u00e0 c\u00f3 v\u1ebb ng\u0103n kh\u00f4ng cho n\u00f3 tr\u1ed1n. Tr\u00ean m\u1ed7i c\u1eeda th\u00e0nh c\u00f3 n\u0103m \u0111\u1ea7u t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt l\u1edbn b\u1eb1ng \u0111\u00e1, b\u1ed1n m\u1eb7t x\u00e2y theo b\u1ed1n h\u01b0\u1edbng, \u0111\u1ea7u \u1edf gi\u1eefa c\u00f3 kh\u1ea3m v\u00e0ng. Hai b\u00ean c\u1eeda ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ea1m h\u00ecnh voi tr\u00ean \u0111\u00e1.<\/p>\n<p>V\u00e1ch t\u01b0\u1eddng x\u00e2y to\u00e0n b\u1eb1ng \u0111\u00e1 nguy\u00ean kh\u1ed1i ch\u1ed3ng ch\u1ea5t l\u00ean nhau, b\u1ec1 cao kho\u1ea3ng hai tr\u01b0\u1ee3ng\u00a0<em>(1 tr\u01b0\u1ee3ng =3,33 m\u00e9t).<\/em>\u00a0\u0110\u00e1 ch\u1ea5t r\u1ea5t kh\u00edt khao, ch\u1eb7t ch\u1ecba, c\u1ecf d\u1ea1i m\u1ecdc kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c. Kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t l\u1ed7 ch\u00e2n mai n\u00e0o c\u1ea3. Tr\u00eau b\u1edd th\u00e0nh ng\u01b0\u1eddi ta tr\u1ed3ng c\u00e2y qu\u00e1ng lang\u00a0<em>(c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 c\u00e2y Th\u1ed1t n\u1ed1t?)<\/em><em>\u1edf<\/em>\u00a0v\u00e0i n\u01a1i. T\u1eebng kho\u1ea3ng t\u1eebng kho\u1ea3ng c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u0103n ph\u00f2ng b\u1ecf tr\u1ed1ng. Ph\u00eda trong v\u00e1ch t\u01b0\u1eddng gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t c\u00e1i l\u1ec1 xi\u00ean xi\u00ean r\u1ed9ng h\u01a1n m\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1ee3ng. Tr\u00ean m\u1ed7i l\u1ec1 c\u00f3 c\u1eeda l\u1edbn, \u0111\u00eam \u0111\u1ecfng, ng\u00e0y m\u1edf, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi gi\u1eef c\u1eeda. C\u00f3 l\u1ec7nh c\u1ea5m kh\u00f4ng cho ch\u00f3 ch\u1ea1y v\u00e0o.<\/p>\n<p>T\u01b0\u1eddng th\u00e0nh l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh vu\u00f4ng th\u1eadt \u0111\u1ec1u nhau, tr\u00ean m\u1ed7i g\u00f3c c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng \u0111\u00e1. Nh\u1eefng t\u1ed9i ph\u1ea1m b\u1ecb ch\u1eb7t ng\u00f3n ch\u00e2n kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o th\u00e0nh.Ngay trung t\u00e2m th\u00e0nh ph\u1ed1\u00a0<em>( \u0111\u00e2y t\u00e1c gi\u1ea3 \u0111ang mi\u00eau t\u1ea3 Angkor Thom, n\u01a1i tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Ch\u00e2n L\u1ea1p \u0111\u00f3ng),<\/em>c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng v\u00e0ng\u00a0<em>(Bay\u00f3n, l\u00e0 ng\u00f4i \u0111\u1ec1n b\u1eb1ng \u0111\u00e1 c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u01b0\u1ee3ng Th\u1ea7n b\u1ed1n m\u1eb7t th\u1eadt l\u1edbn, ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng v\u00e0ng \u1edd gi\u1eefa \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c vua Ch\u00e2n L\u1ea1p d\u1eddi kinh \u0111\u00f4 Angkor ho\u1eb7c c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb qu\u00e2n Xi\u00eam c\u01b0\u1edbp m\u1ea5t),\u00a0<\/em>xung quanh c\u00f3 h\u01a1n hai m\u01b0\u01a1i ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng \u0111\u00e1 v\u00e0 h\u00e0ng tr\u0103m c\u0103n nh\u00e0 b\u1eb1ng \u0111\u00e1. \u1ede h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t c\u1ea5y c\u1ea7u b\u1eb1ng v\u00e0ng; hai t\u01b0\u1ee3ng s\u01b0 t\u1eed b\u1eb1ng v\u00e0ng \u0111\u1ec1 b\u00ean m\u1eb7t v\u00e0 b\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea7u c\u1ea7u; t\u00e1m t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt b\u1eb1ng v\u00e0ng \u0111\u1ec3 ph\u00eda d\u01b0\u1edbi nh\u1eefng c\u0103n nh\u00e0 \u0111\u00e1. C\u00e1ch ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng v\u00e0ng kho\u1ea3ng m\u1ed9t d\u1eb7m v\u1ec1 ph\u00eda B\u1eafc c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng\u00a0<em>(T\u1ee9c l\u00e0 th\u00e1p Baphuon)<\/em>\u00a0cao h\u01a1n ng\u00f4i th\u00e1p v\u00e0ng, ng\u1eafm th\u1eadt \u0111\u1eb9p m\u1eaft; d\u01b0\u1edbi ch\u00e2n th\u00e1p b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng c\u0169ng c\u00f3 h\u01a1n m\u01b0\u1eddi c\u0103n nh\u00e0 \u0111\u00e1.<\/p>\n<p>C\u00e1ch \u0111\u00f3 kho\u1ea3ng m\u1ed9t d\u1eb7m c\u0169ng v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng B\u1eafc l\u00e0 cung \u0111i\u1ec7n c\u1ee7a nh\u00e0 Vua, trong cung c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng v\u00e0ng n\u1eefa. Ch\u00fang t\u00f4i ngh\u0129 r\u1eb1ng l\u1eddi t\u00e1n t\u1ee5ng \u201cn\u01b0\u1edbc Ch\u00e2n L\u1ea1p gi\u00e0u v\u00e0 cao nh\u00e3\u201d m\u00e0 c\u00e1c th\u01b0\u01a1ng gia h\u1ea3i ngo\u1ea1i\u00a0<em>(d\u1ecbch tho\u00e1t t\u1eeb B\u00e1 th\u01b0\u01a1ng, ch\u1ec9 c\u00e1c th\u01b0\u01a1ng gia TQ \u0111i bu\u00f4n b\u00e1n b\u1eb1ng thuy\u1ec1n l\u1edbn \u0111\u1ebfn c\u00e1c qu\u1ed1c gia kh\u00e1c)<\/em>\u00a0th\u01b0\u1eddng nh\u1eafc nh\u1edf l\u00e0 do nh\u1eefng ng\u00f4i th\u00e1p \u1ea5y\u00a0<em>( sau n\u00e0y,t\u1ea5t c\u1ea3 t\u01b0\u1ee3ng Th\u1ea7n, ng\u00f4i th\u00e1p, c\u00e2y c\u1ea7u, t\u01b0\u1ee3ng s\u01b0 t\u1eed b\u1eb1ng v\u00e0ng \u0111\u1ec1u b\u1ecb qu\u00e2n Xi\u00eam v\u00e0 Chi\u00eam Th\u00e0nh v\u01a1 v\u00e9t khi l\u1ea5n c\u00f4ng v\u00e0o Angkor. C\u00f3 thuy\u1ebft cho r\u1eb1ng Vua CH\u00e2n L\u1ea1p l\u00fac ch\u1ea1y lo\u1ea1n \u0111\u00e3 b\u1ecf nhi\u1ec1u c\u1ee7a c\u1ea3i d\u01b0\u1edbi h\u1ed3 Baray \u1edf h\u01b0\u1edfng T\u00e2y).<\/em><\/p>\n<p>Ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng \u0111\u00e1\u00a0<em>(Phnom Bakheng)<\/em>\u00a0\u1edd ngo\u00e0i c\u1eeda th\u00e0nh h\u01b0\u1edbng Nam n\u1eeda d\u1eb7m, ng\u01b0\u1eddi ta thu\u1eadt l\u1ea1i r\u1eb1ng \u00f4ng L\u1ed7 Ban, v\u1ecb ki\u1ebfn tr\u00fac s\u01b0 Trung Hoa theo huy\u1ec1n tho\u1ea1i \u0111\u00e3 x\u00e2y c\u1ea5t trong m\u1ed9t \u0111\u00eam. Ng\u00f4i m\u1ed9 c\u1ee7a \u00f4ng L\u1ed7 Ban\u00a0<em>(\u1edf Angkor Wat)<\/em>\u00a0\u1edf ngo\u00e0i c\u1eeda Nam qu\u00e3ng m\u1ed9t d\u1eb7m, trong m\u1ed9t v\u00f2ng th\u00e0nh g\u1ea7n m\u01b0\u1eddi d\u1eb7m, c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m c\u0103n nh\u00e0 b\u1eb1ng \u0111\u00e1.<\/p>\n<p>H\u1ed3 n\u01b0\u1edbc \u0110\u00f4ng\u00a0<em>(th\u1ef1c ra l\u00e0 \u1edf ph\u00eda T\u00e2y)<\/em>\u00a0\u1edf c\u00e1ch ch\u00e2u th\u00e0nh m\u01b0\u1eddi d\u1eb7m v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng. Gi\u1eefa h\u1ed3 c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p v\u00e0 nhi\u1ec1u c\u0103n ph\u00f2ng b\u1eb1ng \u0111\u00e1\u00a0<em>(th\u1ef1c ra \u0111\u1ec1n M\u00e9bon \u1edf h\u01b0\u1edbng T\u00e2y)<\/em>. Trong th\u00e1p c\u00f3 m\u1ed9t t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt n\u1eb1m b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng, t\u1ea1i l\u1ed7 r\u1ed1n n\u01b0\u1edbc v\u1ecdt ra kh\u00f4ng ng\u1eebng.<\/p>\n<p>H\u1ed3 n\u01b0\u1edbc B\u1eafc\u00a0<em>(h\u1ed3 n\u00e0y hi\u1ec7n kh\u00f4ng c\u00f2n, \u0111\u00e3 h\u00f3a th\u00e0nh r\u1eebng, ch\u1ec9 c\u00f2n l\u1ea1i ng\u00f4i \u0111\u1ec1n N\u00e9ak Pean)<\/em>\u00a0\u1edf c\u00e1ch ch\u00e2u th\u00e0nh n\u0103m d\u1eb7m v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng B\u1eafc. Gi\u1eefa h\u1ed3 c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p vu\u00f4ng\u00a0<em>(t\u1ee9c l\u00e0 \u0111\u1ec1n N\u00e9ak Pean b\u00e2y gi\u1edd)<\/em>\u00a0v\u00e0 h\u00e0ng ch\u1ee5c c\u0103n ph\u00f2ng b\u1eb1ng \u0111\u00e1. T\u01b0\u1ee3ng s\u01b0 t\u1eed b\u1eb1ng v\u00e0ng, t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt b\u1eb1ng v\u00e0ng, t\u01b0\u1ee3ng voi, b\u00f2, ng\u1ef1a b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ec1u c\u00f3 t\u1ea1i \u0111\u00f3.<\/p>\n<p><strong>CUNG \u0110I\u1ec6N (\u5bab\u5ba4)<\/strong>\u200b<\/p>\n<p>Cung \u0111i\u1ec7n nh\u00e0 Vua c\u00f9ng c\u00e1c c\u00f4ng s\u1edf v\u00e0 dinh th\u1ef1 qu\u00ed ph\u00e1i \u0111\u1ec1u x\u00e2y c\u1eeda v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng. Cung Vua\u00a0<em>\u1edf<\/em>\u00a0v\u1ec1 ph\u00eda B\u1eafc ng\u00f4i th\u00e1p v\u00e0 c\u00e2y c\u1ea7u b\u1eb1ng v\u00e0ng\u00a0<em>\u1edf<\/em>\u00a0g\u1ea7n c\u1eefa ra v\u00e0o, b\u1ec1 d\u00e0i v\u00f2ng quanh cung kho\u1ea3ng n\u0103m hay s\u00e1u d\u1eb7m. Ng\u00f3i l\u1ee3p gian ch\u00ednh c\u1ee7a cung Vua b\u1eb1ng ch\u00ec, tr\u00ean n\u00f3c c\u00e1c \u0111i\u1ec7n kh\u00e1c c\u1ee7a Ho\u00e0ng cung \u0111\u1ec1u l\u1ee3p ng\u00f3i l\u00e0m b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t s\u00e9t m\u00e0u v\u00e0ng. Nh\u1eefng c\u00e2y x\u00e0 ngang v\u00e0 c\u1ed9t th\u1eadt l\u1edbn \u0111\u1ec1u c\u00f3 ch\u1ea1m h\u00ecnh \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt v\u00e0 s\u01a1n m\u00e0u. N\u00f3c cung th\u1eadt l\u00e0 ho\u00e0nh tr\u00e1ng\u00a0<em>(d\u1ecbch tho\u00e1t c\u00e2u\u00a0<\/em>\u5c4b\u9817\u58ef\u89c0<em>: \u1ed0c \u0111\u1ea7u trang qu\u00e1n)<\/em>. Nh\u1eefng m\u00e1i hi\u00ean d\u00e0i, nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng h\u1eb9p c\u00f3 m\u00e1i che x\u00e2y th\u1eb3ng t\u1eafp v\u00e0 so le th\u1eadt l\u00e0 tinh-x\u1ea3o v\u00e0 quy m\u00f4, tuy c\u00f3 \u0111\u00f4i ph\u1ea7n kh\u00f4ng \u0111i\u1ec1u h\u00f2a\u00a0<em>(d\u1ecbch tho\u00e1t c\u1ee5m t\u1eeb\u00a0<\/em>\u7a0d\u6709\u898f\u6a21,<em>\u00a0x\u1ea3o h\u1eefu quy m\u00f4).<\/em>\u00a0T\u1ea1i \u0111\u00e2y, n\u01a1i nh\u00e0 Vua thi\u1ebft tri\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t c\u1eeda s\u1ed5 b\u1eb1ng v\u00e0ng, b\u00ean m\u1eb7t v\u00e0 b\u00ean tr\u00e1i c\u1ee7a khu\u00f4n c\u1eeda, tr\u00ean nh\u1eefng c\u00e2y c\u1ed9t vu\u00f4ng c\u00f3 t\u1eeb b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i \u0111\u1ebfn n\u0103m m\u01b0\u01a1i t\u1ea5m k\u00ednh treo b\u00ean c\u1ea1nh c\u1eeda. Ph\u1ea7n d\u01b0\u1edbi c\u1eeda l\u00e0 h\u00ecnh voi.<\/p>\n<p>T\u00f4i nghe n\u00f3i \u1edf trong cung c\u00f3 nhi\u1ec1u n\u01a1i l\u1ea1 l\u00f9ng l\u1eafm, nh\u01b0ng l\u1ec7nh c\u1ea5m v\u00f4 c\u00f9ng nghi\u00eam ngh\u1eb7t v\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>Ban \u0111\u00eam, nh\u00e0 Vua ng\u1ee7 tr\u00ean ch\u00f3t ng\u00f4i th\u00e1p b\u1eb1ng v\u00e0ng \u1edf gi\u1eefa cung. T\u1ea5t c\u1ea3 d\u00e2n ch\u00fang, tin ch\u1eafc r\u1eb1ng trong th\u00e1p c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb Th\u1ea7n l\u00e0 con r\u1eafn ch\u00edn \u0111\u1ea7u, ch\u00faa t\u1ec3 c\u1ea3 giang s\u01a1n. M\u1ed7i \u0111\u00eam Th\u1ea7n bi\u1ebfn th\u00e0nh \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u1ebfn \u00e2n \u00e1i v\u1edbi nh\u00e0 Vua tr\u01b0\u1edbc. C\u00e1c b\u00e0 v\u1ee3 Vua c\u0169ng kh\u00f4ng d\u00e1m v\u00e0o. Canh hai, nh\u00e0 Vua ra kh\u1ecfi ph\u00f2ng, b\u1ea5y gi\u1edd m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec1 ng\u1ee7 v\u1edbi Ho\u00e0ng H\u1eadu ho\u1eb7c c\u00e1c cung phi. N\u1ebfu \u0111\u00eam n\u00e0o v\u1ecb Th\u1ea7n kh\u00f4ng xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u0111\u00f3 l\u00e0 ng\u00e0y ch\u1ebft c\u1ee7a nh\u00e0 Vua<em>\u00a0(nguy\u00ean v\u0103n Phi\u00ean V\u01b0\u01a1ng\u00a0<\/em>\u756a\u738b,<em>\u00a0x\u01b0a nay TQ lu\u00f4n coi vua c\u00e1c n\u01b0\u1edbc l\u00e0 d\u01b0\u1edbi Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf TQ 1 b\u1eadc)<\/em>\u00a0\u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn. N\u1ebfu nh\u00e0 Vua v\u1eafng m\u1eb7t trong m\u1ed9t \u0111\u00eam, ch\u1eafc ch\u1eafn ng\u00e0i s\u1ebd g\u1eb7p m\u1ed9t tai h\u1ecda\u00a0<em>( Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft Khmer, Ho\u00e0ng t\u1eed Prah Thong c\u01b0\u1edbi c\u00f4ng ch\u00faa con vua Th\u1ee7y t\u1ec1 l\u00e0 r\u1eafn 9 \u0111\u1ea7u, sau \u0111\u00f3 vua Th\u1ee7y t\u1ec1 \u0111\u00e3 h\u00fat c\u1ea1n n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Ch\u00e2n L\u1ea1p, n\u00ean vua n\u00e0o sau n\u00e0y c\u0169ng ph\u1ea3i l\u1ea5y 1 c\u00f4ng ch\u00faa r\u1eafn).<\/em><\/p>\n<p>Dinh th\u1ef1 c\u1ee7a c\u00e1c v\u1ecb Ho\u00e0ng-th\u00e2n v\u00e0 c\u00e1c quan l\u1edbn x\u00e2y c\u1ea5t kh\u00e1c ki\u1ec3u h\u01a1n nh\u00e0 d\u00e2n ch\u00fang. T\u1ea5t c\u1ea3 ph\u1ea7n b\u00ean ngo\u00e0i \u0111\u1ec1u l\u1ee3p tranh, ch\u1ec9 c\u00f3 n\u01a1i th\u1edd ph\u1ee5ng c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh v\u00e0 gian ph\u00f2ng ch\u00ednh c\u00f3 th\u1ec3 l\u1ee3p ng\u00f3i. Ng\u1ea1ch tr\u1eadt qu\u00e2n, c\u00f4ng ch\u00ednh th\u1ee9c h\u1ea1n \u0111\u1ecbnh khu\u00f4n kh\u1ed5 c\u0103n nh\u00e0 t\u1eebng ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>Nh\u00e0 c\u1ee7a d\u00e2n ch\u00fang ch\u1ec9 l\u1ee3p tranh, h\u1ecd kh\u00f4ng d\u00e1m \u0111\u1ec1 tr\u00ean n\u00f3c nh\u00e0 h\u1ecd m\u1ed9t mi\u1ebfng ng\u00f3i n\u00e0o c\u1ea3. K\u00edch th\u01b0\u1edbc ng\u00f4i nh\u00e0 t\u00f9y theo t\u00e0i s\u1ea3n c\u1ee7a t\u1eebng ng\u01b0\u1eddi, nh\u01b0ng kh\u00f4ng bao gi\u1edd h\u1ecd d\u00e1m b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc ki\u1ec1u nh\u00e0 c\u1ee7a h\u1ea1ng qu\u00ed t\u1ed9c.<\/p>\n<p><strong>PH\u1ee4C S\u1ee8C (\u670d\u98fe)<\/strong>\u200b<br \/>T\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi, b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb nh\u00e0 Vua, \u0111\u00e0n \u00f4ng v\u00e0 \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u1ec1u b\u1edbi t\u00f3c \u0111\u1ec1 vai tr\u1ea7n. H\u1ecd ch\u1ec9 qu\u1ea5n gi\u1ea3n d\u1ecb ngang l\u01b0ng m\u1ed9t mi\u1ebfng v\u1ea3i. Khi ra \u0111\u01b0\u1eddng, h\u1ecd qu\u1ea5n th\u00eam m\u1ed9t m\u1ea3nh v\u1ea3i l\u1edbn ch\u1ed3ng l\u00ean mi\u1ebfng nh\u1ecf. C\u00f3 nhi\u1ec1u qui t\u1eafc d\u00f9ng h\u00e0ng v\u1ea3i t\u00f9y theo ph\u1ea7m tr\u1eadt c\u1ee7a m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi. Trong c\u00e1c lo\u1ea1i h\u00e0ng c\u1ee7a nh\u00e0 Vua m\u1eb7c c\u00f3 lo\u1ea1i gi\u00e1 t\u1eeb ba \u0111\u1ebfn b\u1ed1n l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0ng th\u1eadt l\u1ed9ng l\u1eaby v\u00e0 xinh \u0111\u1eb9p v\u00f4 c\u00f9ng. M\u1eb7c d\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi trong n\u01b0\u1edbc c\u0169ng c\u00f3 d\u1ec7t h\u00e0ng v\u1ea3i v\u00e0 c\u00f3 mua c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Xi\u00eam v\u00e0 Chi\u00eam Th\u00e0nh nh\u01b0ng lo\u1ea1i d\u1ec7t kh\u00e9o v\u00e0 m\u1ea3nh d\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c qu\u00ed tr\u1ecdng nh\u1ea5t th\u01b0\u1eddng \u1edf \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn.<\/p>\n<p>Ch\u1ec9 c\u00f3 nh\u00e0 Vua m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec1 m\u1eb7c h\u00e0ng v\u1ea3i th\u00eau d\u00ednh li\u1ec1n nhau. Ng\u00e0i \u0111\u1ed9i m\u1ed9t c\u00e1i m\u00e3o b\u1eb1ng v\u00e0ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u0169 tr\u00ean \u0111\u1ea7u c\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt Kim C\u01b0\u01a1ng\u00a0<em>(th\u1ef1c ra l\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng th\u1ea7n B\u00e0 La M\u00f4n).<\/em>\u00a0\u0110\u00f4i khi Ng\u00e0i kh\u00f4ng \u0111\u1ed9i m\u00e3o ch\u1ec9 qu\u1ea5n m\u1ed9t v\u00f2ng hoa m\u00f9i hoa nh\u00e0i xung quanh \u0111\u1ea7u t\u00f3c. Tr\u00ean c\u1ed5, Ng\u00e0i \u0111eo h\u1ed9t trai th\u1eadt l\u1edbn n\u1eb7ng c\u1ee1 ba c\u00e2n\u00a0<em>(1 c\u00e2n = 0,250g)<\/em>. \u1ede c\u1ed5 tay, c\u1ed5 ch\u00e2n v\u00e0 ng\u00f3n tay, Ng\u00e0i \u0111eo v\u00f2ng v\u00e0 nh\u1eabn v\u00e0ng, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u l\u00e0 ng\u1ecdc m\u1eaft m\u00e8o. Nh\u00e0 Vua \u0111i ch\u00e2n kh\u00f4ng. Gan b\u00e0n ch\u00e2n v\u00e0 l\u00f2ng b\u00e0n tay c\u1ee7a Ng\u00e0i nhu\u1ed9m thu\u1ed1c m\u00e0u \u0111\u1ecf\u00a0<em>(t\u1ee5c l\u1ec7 n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 \u1edf Campuchia ng\u00e0y nay).<\/em>\u00a0Khi ra ngo\u00e0i, Ng\u00e0i c\u1ea7m m\u1ed9t thanh g\u01b0\u01a1m v\u00e0ng (<em>G\u01b0\u01a1m v\u00e0ng g\u1ecdi l\u00e0 Prak Khan bi\u00e8u hi\u1ec7u c\u1ee7a nh\u00e0 Vua, t\u01b0\u01a1ng truy\u1ec1n do th\u1ea7n Indra -V\u1ecb Thu\u1ee3ng \u0111\u1ebf c\u1ee7a \u0111\u1ea1o B\u00e0 la m\u00f4n- t\u1eb7ng cho c\u00e1c vua Ch\u00e2n L\u1ea1p, b\u1ec1 d\u00e0i kho\u1ea3ng 1m, c\u00e1n b\u1eb1ng v\u00e0ng, l\u01b0\u1ee1i b\u1eb1ng s\u1eaft, g\u1ea7n c\u00e1n c\u00f3 ch\u1ea1m n\u1ed5i h\u00ecnh 3 v\u1ecb Th\u1ea7n \u1ea4n \u0110\u1ed9 l\u00e0 Indra, Visnhou, Civa, v\u1ecf g\u01b0\u01a1m n\u1ea1m v\u00e0ng. V\u1ecb Qu\u1ed5c v\u01b0\u01a1ng k\u1ebf nghi\u1ec7p nh\u1eadn g\u01b0\u01a1m trong ng\u00e0y l\u1ec5 \u0111\u0103ng quang v\u00e0 c\u1ea7m theo l\u00fac ra ngo\u00e0i th\u00e0nh.<\/em><\/p>\n<p>Trong d\u00e2n gian, ch\u1ec9 c\u00f3 \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c nhu\u1ed9m gan b\u00e0n ch\u00e2n v\u00e0 l\u00f2ng b\u00e0n tay, \u0111\u00e0n \u00f4ng kh\u00f4ng d\u00e1m nhu\u1ed9m. C\u00e1c v\u1ecb quan to v\u00e0 c\u00e1c Ho\u00e0ng th\u00e2n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1eb7c h\u00e0ng v\u1ea3i th\u00eau hoa th\u01b0a. C\u00e1c quan l\u1ea1i t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1eb7c h\u00e0ng v\u1ea3i th\u00eau hai kh\u00f3m hoa. Trong d\u00e2n gian ch\u1ec9 c\u00f3 \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p m\u1eb7c c\u00e1c lo\u1ea1i h\u00e0ng \u1ea5y. Nh\u01b0ng n\u1ebfu c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi T\u00e0u m\u1edbi \u0111\u1ebfn m\u00e0 m\u1eb7c lo\u1ea1i h\u00e0ng c\u00f3 hai kh\u00f3m hoa ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng kh\u00f4ng d\u00e1m bu\u1ed9c t\u1ed9i v\u00ec l\u1ebd \u201c\u00e1m \u0111inh b\u00e1t s\u00e1t\u201d. \u00c1m \u0111inh b\u00e1t s\u00e1t l\u00e0 kh\u00f4ng bi\u1ebft lu\u1eadt l\u1ec7\u00a0<em>(\u0111o\u1ea1n n\u00e0y t\u00e1c gi\u1ea3 d\u00f9ng ti\u1ebfng H\u00e1n Tri\u1ebft Giang, c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 lu\u1eadt l\u1ec7 h\u1ed3i \u1ea5y).<\/em><\/p>\n<p><strong>QUAN THU\u1ed8C (\u5b98\u5c6c Quan ch\u1ee9c)<\/strong>\u200b<br \/>Trong n\u01b0\u1edbc n\u00e0y c\u00f9ng c\u00f3 th\u1eeba t\u01b0\u1edbng, t\u01b0\u1edbng so\u00e1i\u00a0<em>(\u0111o\u1ea1n n\u00e0y t\u00e1c gi\u1ea3 c\u00f3 l\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ea1o ti\u1ebfng Khmer n\u00ean kh\u00f4ng th\u1ec3 bi\u1ebft ch\u00ednh x\u00e1c t\u00ean c\u00e1c ch\u1ee9c quan Ch\u00e2n L\u1ea1p),<\/em>\u00a0quan coi thi\u00ean v\u0103n v\u00e0 c\u00e1c quan ch\u1ee9c kh\u00e1c, d\u01b0\u1edbi h\u1ecd c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ea1ng ch\u1ee9c vi\u1ec7c nh\u1ecf, ch\u1ec9 c\u00f3 danh x\u01b0ng kh\u00e1c v\u1edbi t\u00ean g\u1ecdi c\u1ee7a ch\u00fang ta. \u0110\u1ea1i th\u1ec3 th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 c\u00e1c v\u1ecb Ho\u00e0ng th\u00e2n \u0111\u01b0\u1ee3c giao ph\u00f3 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m, n\u1ebfu kh\u00f4ng, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ecdn l\u00e0m quan ph\u1ea3i n\u1ed9p con g\u1ea3i l\u00e0m phi t\u1ea7n. Khi c\u00e1c quan ch\u1ee9c ra ngo\u00e0i, nh\u1eefng bi\u1ec3u hi\u1ec7u v\u00e0 \u0111o\u00e0n t\u00f9y t\u00f9ng \u0111\u01b0\u1ee3c quy \u0111\u1ecbnh theo c\u1ea5p b\u1eadc c\u1ee7a m\u00ecnh. C\u00e1c v\u1ecb quan l\u1edbn ng\u1ed3i tr\u00ean ki\u1ec7u g\u1ecdng khi\u00eang b\u1eb1ng v\u00e0ng c\u1ecf b\u1ed1n c\u00e2y l\u1ecdng c\u00e1n v\u00e0ng; c\u00e1c quan k\u1ebf ti\u1ebfp ng\u1ed3i ki\u1ec7u g\u1ecdng v\u00e0ng v\u00e0 m\u1ed9t c\u00e2y l\u1ed9ng c\u00e1n v\u00e0ng, d\u01b0\u1edbi n\u1eefa l\u00e0 quan ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e2y l\u1ecdng c\u00e1n b\u1eb1ng b\u1ea1c, v\u00e0 c\u0169ng c\u00f3 quan ng\u1ed3i ki\u1ec7u g\u1ecdng khi\u00eang b\u1eb1ng b\u1ea1c. Quan ch\u1ee9c n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c che l\u1ecdng v\u00e0ng g\u1ecdi l\u00e0 Ba \u0110inh (\u5df4\u4e01) ho\u1eb7c \u00c1m \u0110inh (\u6697\u4e01), quan n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c che l\u1ecdng b\u1ea1c g\u1ecdi l\u00e0 T\u00ea L\u1ea1c \u0110\u00edch (\u5edd\u8fa3\u7684)\u00a0<em>(nh\u1eefng ch\u1ee9c quan n\u00e0y kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0 g\u00ec \u1edf Ch\u00e2n L\u1ea1p l\u00fac \u1ea5y).<\/em>\u00a0T\u1ea5t c\u1ea3 l\u1ecdng \u0111\u1ec1u l\u00e0m b\u1eb1ng lo\u1ea1i v\u1ea3i m\u1ecfng m\u00e0u \u0111\u1ecf c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi T\u00e0u v\u00e0 th\u00e2n l\u1ecdng bu\u00f4ng d\u00e0i t\u1edbi \u0111\u1ea5t. Lo\u1ea1i l\u1ecdng nh\u00fang d\u1ea7u \u0111\u1ec1u l\u00e0m b\u1eb1ng v\u1ea3i m\u1ecfng m\u00e0u xanh l\u00e1 c\u00e2y v\u00e0 th\u00e2n l\u1ecdng ng\u1eafn.<\/p>\n<p><strong>TAM GI\u00c1O (\u4e09\u6559)<\/strong>\u200b<br \/>C\u00e1c nh\u00e0 h\u1ecdc gi\u1ea3 g\u1ecdi l\u00e0 Ban C\u1eadt (\u73ed\u8a70,\u00a0<em>ti\u1ebfng Ph\u1ea1n l\u00e0 Panditta, ngh\u0129a l\u00e0 c\u00e1c tu s\u1ef9 B\u00e0 La M\u00f4n)<\/em>, S\u01b0 s\u00e3i g\u1ecdi l\u00e0 \u0110inh C\u00f4\u00a0<em>(\u00a0<\/em>\u82e7\u59d1,<em>\u00a0ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 Chaoku)<\/em>, t\u00edn \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea1o gi\u00e1o g\u1ecdi l\u00e0 B\u00e1t-ti-duy\u00a0<em>(<\/em>\u516b\u601d\u60df<em>\u00a0, \u0111\u00e2y l\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer c\u1ed5 sang ti\u1ebfng H\u00e1n, b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u00e0nh ch\u1ecbu kh\u00f4ng d\u1ecbch \u0111\u01b0\u1ee3c r\u00f5).<\/em><\/p>\n<p>\u0110\u1ed1i v\u1edbi gi\u1edbi h\u1ecdc gi\u1ea3, t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft h\u1ecd t\u1ef1 x\u01b0ng theo ki\u1ec1u n\u00e0o, theo ngu\u1ed3n g\u1ed1c n\u00e0o, c\u0169ng kh\u00f4ng nghe n\u00f3i h\u1ecdc \u1edf tr\u01b0\u1eddng n\u00e0o v\u00e0 c\u0169ng kh\u00f3 bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecd \u0111\u1ecdc s\u00e1ch g\u00ec. T\u00f4i ch\u1ec9 th\u1ea5y h\u1ecd \u0103n m\u1eb7c nh\u01b0 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi ngo\u1ea1i tr\u1eeb m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n d\u00e2y nh\u1ecf b\u1eb1ng ch\u1ec9 tr\u1eafng c\u1ed9t tr\u00ean c\u1ed5 l\u00e0 d\u1ea5u hi\u1ec7u \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u1ee7a gi\u1edbi n\u00e0y. C\u00e1c nh\u00e0 h\u1ecdc gi\u1ea3 ph\u1ee5c v\u1ee5 Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh th\u01b0\u1eddng l\u00e0m quan l\u1edbn. \u0110o\u1ea1n d\u00e2y c\u1ed9t \u1edf c\u1ed5 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecd \u0111eo lu\u00f4n su\u1ed1t \u0111\u1eddi.<\/p>\n<p>C\u00e1c s\u01b0 s\u00e3i c\u1ea1o tr\u1ecdc \u0111\u1ea7u, m\u1eb7c \u00e1o v\u00e0ng, \u0111\u1ec1 tr\u1ea7n vai m\u1eb7t, ph\u00eda d\u01b0\u1edbi th\u00e2n h\u1ecd v\u1eadn m\u1ed9t c\u00e1i ch\u0103n v\u1ea3i v\u00e0ng v\u00e0 \u0111i ch\u00e2n kh\u00f4ng. Ch\u00f9a c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 s\u01b0 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3p ng\u00f3i. Gi\u1eefa ch\u00f9a ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t t\u01b0\u1ee3ng gi\u1ed1ng h\u1ec7t \u0110\u1ee9c Th\u00edch-Ca M\u00e2u-Ni v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi l\u00e0 B\u1ed9t L\u1ea1i\u00a0<em>(ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 Preah, t\u00e1c gi\u1ea3 phi\u00ean \u00e2m sang ti\u1ebfng H\u00e1n)<\/em>. T\u01b0\u1ee3ng m\u1eb7c \u00e1o \u0111\u1ecf, t\u1ea1c b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t s\u00e9t, ng\u01b0\u1eddi ta s\u01a1n nhi\u1ec1u m\u00e0u; ngo\u00e0i ra kh\u00f4ng c\u00f3 t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0o kh\u00e1c. C\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt \u0111\u1ec1 tr\u00ean th\u00e1p kh\u00e1c h\u1eb3n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u \u0111\u00fac b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng, kh\u00f4ng c\u00f3 chu\u00f4ng, tr\u1ed1ng, ch\u1eadp ch\u1ecfa, l\u00e1 ph\u01b0\u1edbng, t\u00e0n ki\u1ec7u, v\u00e2n v\u00e2n\u2026\u00a0<em>(t\u00e1c gi\u1ea3 kh\u00f4ng bi\u1ebft Ph\u1eadt gi\u00e1o \u1edf Ch\u00e2n L\u1ea1p, L\u00e0o, Th\u00e1i Lan\u2026l\u00e0 Ph\u1eadt Gi\u00e1o nguy\u00ean th\u1ee7y Ti\u1ec3u Th\u1eeba, kh\u00e1c nhi\u1ec1u so v\u1edbi TQ).<\/em><\/p>\n<p>Nh\u00e0 s\u01b0 \u0103n c\u00e1 v\u00e0 th\u1ecbt nh\u01b0ng kh\u00f4ng u\u1ed1ng r\u01b0\u1ee3u. Trong l\u1ec5 v\u1eadt c\u00fang Ph\u1eadt ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng d\u00f9ng c\u00e1 v\u00e0 th\u1ecbt. S\u01b0 d\u00f9ng c\u01a1m m\u1ed7i ng\u00e0y m\u1ed9t l\u1ea7n t\u1ea1i nh\u00e0 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2ng c\u00fang; trong ch\u00f9a kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ebfp n\u1ea5u. Kinh s\u00e1ch s\u01b0 \u0111\u1ecdc c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u vi\u1ebft tr\u00ean l\u00e1 g\u1ed3i ch\u1ed3ng l\u00ean nhau th\u1eadt \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7n. C\u00e1c nh\u00e0 s\u01b0 vi\u1ebft ch\u1eef \u0111en tr\u00ean l\u00e1 \u1ea5y, nh\u01b0ng v\u00ec s\u01b0 kh\u00f4ng d\u00f9ng vi\u1ebft v\u00e0 m\u1ef1c n\u00ean t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft s\u01b0 vi\u1ebft b\u1eb1ng v\u1eadt g\u00ec\u00a0<em>(ng\u01b0\u1eddi Khmer l\u00fac \u1ea5y d\u00f9ng kim vi\u1ebft tr\u00ean l\u00e1 g\u1ed3i, sau \u0111\u00f3 h\u1ecd xoa nh\u1ecd n\u1ed3i ho\u1eb7c b\u1ed9t \u0111en, n\u00e9t ch\u1eef s\u1ebd l\u1ed9 ra).<\/em>\u00a0V\u00e0i v\u1ecb s\u01b0 c\u00f3 quy\u1ec1n ng\u1ed3i v\u00f5ng v\u00e0 che l\u1ecdng v\u1edbi g\u1ecdng khi\u00eang v\u00e0 c\u00e1ng b\u1eb1ng v\u00e0ng hay b\u1ea1c\u00a0<em>(Vua S\u00e3i, v\u1ecb s\u01b0 coi s\u00f3c gi\u00e1o ph\u00e1i trong to\u00e0n c\u00f5i Khmer)<\/em>; nh\u00e0 Vua tham kh\u1ea3o \u00fd ki\u1ebfn c\u1ee7a v\u1ecb S\u01b0 n\u00e0y khi c\u00f3 vi\u1ec7c quan tr\u1ecdng. Kh\u00f4ng c\u00f3 ni-c\u00f4 Ph\u1eadt gi\u00e1o.<\/p>\n<p>T\u00edn \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea1o gi\u00e1o\u00a0<em>(th\u1ef1c ra l\u00e0 \u0111\u1ea1o Hindu, B\u00e0 La M\u00f4n, t\u00e1c gi\u1ea3 nh\u1ea7m sang \u0110\u1ea1o gi\u00e1o TQ)<\/em>\u00a0\u0103n m\u1eb7c ho\u00e0n to\u00e0n gi\u1ed1ng m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi, ngo\u1ea1i tr\u1eeb tr\u00ean \u0111\u1ea7u c\u00f3 \u0111\u1ed9i m\u1ed9t mi\u1ebfng v\u1ea3i \u0111\u1ecf ho\u1eb7c v\u1ea3i tr\u1eafng theo ki\u1ec1u kh\u0103n C\u1ed5-c\u00f4 (\u7f5f\u59d1) c\u1ee7a ph\u1ee5 n\u1eef M\u00f4ng C\u1ed5, nh\u01b0ng h\u01a1i th\u1ea5p h\u01a1n. H\u1ecd c\u0169ng c\u00f3 \u0111\u1ec1n th\u1edd nh\u1ecf h\u01a1n ch\u00f9a Ph\u1eadt, \u0111\u00f3 l\u00e0 v\u00ec t\u00edn \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea1o gi\u00e1o kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o nh\u01b0 s\u01b0 s\u00e3i theo Ph\u1eadt gi\u00e1o. H\u1ecd kh\u00f4ng th\u1edd t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0o ngo\u00e0i m\u1ed9t c\u1ee5c\u00a0<em>\u0111\u00e1 (t\u1ee9c l\u00e0 Linga, t\u1ea3ng \u0111\u00e1 h\u00ecnh d\u01b0\u01a1ng v\u1eadt th\u1ea7n Shiva)<\/em>\u00a0gi\u1ed1ng nh\u01b0 c\u1ee5c \u0111\u00e1 \u1edf b\u00e0n th\u1edd Th\u1edd Th\u1ea7n \u1edf Trung Hoa. \u0110\u1ed1i v\u1edbi h\u1ecd t\u00f4i c\u0169ng kh\u00f4ng bi\u1ebft h\u1ecd tu theo ngu\u1ed3n g\u1ed1c n\u00e0o. C\u00f3 t\u00edn \u0111\u1ed3 ph\u1ee5 n\u1eef. \u0110\u1ec1n th\u1edd \u0111\u1ea1o gi\u00e1o c\u00f3 th\u1ec1 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3p ng\u00f3i. T\u00edn \u0111\u1ed3 kh\u00f4ng d\u00f9ng c\u01a1m c\u1ee7a k\u1ebb kh\u00e1c, kh\u00f4ng \u0103n u\u1ed1ng n\u01a1i c\u00f4ng c\u1ed9ng. H\u1ecd kh\u00f4ng u\u1ed1ng r\u01b0\u1ee3u. T\u00f4i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ngh\u1eb9 h\u1ecd t\u1ee5ng kinh v\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y h\u1ecd l\u00e0m c\u00f4ng qu\u1ea3 cho m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>Tr\u1ebb con ngo\u00e0i \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc ti\u00ean \u0111\u1ec1u v\u00e0o tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc<em>\u00a0(\u1edf Champa, Ch\u00e2n L\u1ea1p, L\u00e0o, Xi\u00eam\u2026m\u1ed7i ng\u00f4i ch\u00f9a Ph\u1eadt c\u00f3 m\u1ed9t 1 l\u1edbp h\u1ecdc \u0111o s\u01b0 s\u00e3i d\u1ea1y. Tr\u1ebb con trong l\u00e0ng \u0111\u1ec1u v\u00e0o h\u1ecdc ch\u1eef v\u00e0 kinh k\u1ec7)<\/em>\u00a0do c\u00e1c v\u1ecb s\u01b0 s\u00e3i d\u1ea1y d\u1ed7. \u0110\u1ebfn tu\u1ed5i tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh ch\u00fang tr\u1edf v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u1ebf t\u1ee5c. T\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ec1 quan s\u00e1t t\u1ea5t c\u1ea3 t\u1eebng chi ti\u1ebft.<\/p>\n<p><strong>NG\u01af\u1edcI D\u00c2N (\u4eba\u7269)<\/strong>\u200b<br \/>D\u00e2n ch\u00fang \u1edf \u0111\u00e2y theo t\u00f4i bi\u1ebft c\u0169ng g\u1ea7n nh\u01b0 phong t\u1ee5c c\u1ee7a gi\u1ed1ng man di V\u1ec1 dung m\u1ea1o th\u00ec th\u00f4 l\u1ed7, x\u1ea5u x\u00ed v\u00e0 th\u1eadt \u0111en. \u0110\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u01b0 ng\u1ee5 trong v\u00f9ng bi\u1ec7t l\u1eadp tr\u00ean c\u00e1c h\u00f2n \u0111\u1ea3o ngo\u00e0i bi\u1ec3n, m\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ebb\u00a0<em>\u1edf<\/em>\u00a0t\u1ea1i c\u00e1c b\u1ed9 l\u1ea1c th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng ch\u1eafc ch\u1eafn c\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 v\u1eady. V\u1ec1 ph\u1ea7n c\u00e1c b\u00e0 \u1edf trong cung v\u00e0 ph\u1ee5 n\u1eef c\u00e1c nh\u00e0 qu\u00ed ph\u00e1i, n\u1ebfu c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi tr\u1eafng nh\u01b0 ng\u1ecdc th\u1ea1ch l\u00e0 v\u00ec h\u1ecd kh\u00f4ng th\u1ea5y \u00e1nh s\u00e1ng m\u1eb7t tr\u1eddi. To\u00e0n th\u1ec3 \u0111\u00e0n b\u00e0 c\u0169ng nh\u01b0 \u0111\u00e0n \u00f4ng ch\u1ec9 m\u1eb7c m\u1ed9t m\u1ea3nh v\u1ea3i qu\u1ea5n ngang h\u00f4ng, \u0111\u1ec1 tr\u1ea7n b\u1ed9 ng\u1ef1c tr\u1eafng nh\u01b0 s\u1eefa, b\u00fai \u0111\u1ea7u t\u00f3c v\u00e0 \u0111i ch\u00e2n kh\u00f4ng; c\u00e1c b\u00e0 v\u1ee3 Vua c\u0169ng \u0103n m\u1eb7c nh\u01b0 v\u1eady. Nh\u00e0 Vua c\u00f3 n\u0103m v\u1ee3, m\u1ed9t b\u00e0 \u1edf cung ch\u00ednh gi\u1eefa v\u00e0 b\u1ed1n b\u00e0 \u1edf b\u1ed1n h\u01b0\u1edbng, c\u00f2n v\u1ec1 ph\u1ea7n cung phi v\u00e0 th\u1ecb n\u1eef trong cung, t\u00f4i nghe n\u00f3i ba ng\u00e0n \u0111\u1ebfn n\u0103m ng\u00e0n ph\u00e2n ra nhi\u1ec1u h\u1ea1ng; c\u00e1c b\u00e0 \u00edt khi ra kh\u1ecfi cung.<\/p>\n<p>M\u1ed7i l\u1ea7n t\u00f4i v\u00e0o tri\u1ec1u ki\u1ebfn nh\u00e0 Vua, Ng\u00e0i lu\u00f4n lu\u00f4n ng\u1ef1 ra v\u1edbi b\u00e0 v\u1ee3 th\u1ee9 nh\u1ea5t v\u00e0 ng\u1ed3i trong khu\u00f4n c\u1eeda s\u1ed5 v\u00e0ng c\u1ee7a ng\u00f4i \u0111i\u1ec7n ch\u00ednh. C\u00e1c b\u00e0 trong cung \u0111\u1ec1u \u0111\u1ee9ng th\u00e0nh h\u00e0ng c\u00f3 th\u1ee9 t\u1ef1 hai b\u00ean m\u00e1i hi\u00ean v\u00e0 ph\u00eda d\u01b0\u1edbi c\u1eeda s\u1ed5, nh\u01b0ng l\u1ea1i \u0111\u1ed5i ch\u1ed7 v\u00e0 t\u1ef1a v\u00e0o c\u1eeda \u0111\u1ec3 nh\u00ecn ch\u00fang t\u00f4i, nh\u1edd \u0111\u00f3 t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec1 ng\u1eafm h\u1ecd r\u00f5 r\u00e0ng.<\/p>\n<p>Gia \u0111\u00ecnh n\u00e0o c\u00f3 con g\u00e1i \u0111\u1eb9p, t\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c tri\u1ec7u n\u1ea1p v\u00e0o cung. D\u01b0\u1edbi c\u00e1c cung phi l\u00e0 nh\u1eefng b\u00e0 ph\u1ee5 tr\u00e1ch vi\u1ec7c \u0111i l\u1ea1i cho cung Vua g\u1ecdi l\u00e0 Tr\u1ea7n Gia-lan\u00a0<em>(<\/em>\u9673\u5bb6\u862d,<em>\u00a0kh\u00f4ng r\u00f5 l\u00e0 g\u00ec)\u00a0<\/em>t\u1ed5ng s\u1ed1 kh\u00f4ng k\u00e9m m\u1ed9t hay hai ng\u00e0n. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u c\u00f3 ch\u1ed3ng v\u00e0 s\u1ed1ng trong d\u00e2n ch\u00fang kh\u1eafp n\u01a1i, nh\u01b0ng tr\u00ean tr\u00e1n h\u1ecd c\u1ea1o t\u00f3c theo l\u1ed1i ng\u01b0\u1eddi ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc \u201cm\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng n\u01b0\u1edbc<em>\u201d (t\u1ee9c l\u00e0 ch\u1ea3i t\u00f3c r\u1ebd 2 \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1eddng ng\u00f4i ngay gi\u1eefa \u0111\u1ea7u).<\/em>\u00a0H\u1ecd thoa ph\u1ea7m \u0111\u1ecf ch\u1ed7 c\u1ea1o \u1ea5y v\u00e0 hai b\u00ean m\u00e0ng tang, \u0111\u00f3 l\u00e0 d\u1ea5u hi\u1ec7u \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u1ee7a h\u1ecd. Ch\u1ec9 c\u00f3 c\u00e1c b\u00e0 n\u00e0y m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o cung, t\u1ea5t c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o thu\u1ed9c h\u1ea1ng d\u01b0\u1edbi h\u1ecd kh\u00f4ng v\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c. H\u1ecd \u0111i li\u00ean ti\u1ebfp kh\u00f4ng ng\u1eebng tr\u00ean c\u00e1c con \u0111\u01b0\u1eddng ph\u00eda tr\u01b0\u1edbc v\u00e0 ph\u00eda sau cung Vua.<\/p>\n<p>Ph\u1ee5 n\u1eef b\u00ecnh d\u00e2n b\u00fai \u0111\u1ea7u t\u00f3c nh\u01b0ng kh\u00f4ng d\u1eaft tr\u00e2m, kh\u00f4ng c\u00f3 l\u01b0\u1ee3c, kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ed3 trang s\u1ee9c g\u00ec c\u1ea3. H\u1ecd \u0111eo v\u00f2ng v\u00e0ng \u1edf c\u1ed5 tay, nh\u1eabn v\u00e0ng \u1edf ng\u00f3n tay, c\u1ea3 nh\u1eefng cung phi v\u00e0 c\u00e1c b\u00e0 \u1edf trong cung \u0111\u1ec1u \u0111eo nh\u01b0 v\u1eady. \u0110\u00e0n \u00f4ng v\u00e0 \u0111\u00e0n b\u00e0 lu\u00f4n lu\u00f4n x\u1ee9c d\u1ea7u th\u01a1m m\u00f9i b\u1ea1ch \u0111\u00e0n, x\u1ea1 h\u01b0\u01a1ng v\u00e0 c\u00e1c m\u00f9i kh\u00e1c. T\u1ea5t c\u1ea3 gia \u0111\u00ecnh \u0111\u1ec1u th\u1edd Ph\u1eadt\u00a0<em>(ph\u1ea3n \u00e1nh r\u1ea5t quan tr\u1ecdng vi\u1ec7c x\u00e3 h\u1ed9i Khmer l\u00fac \u1ea5y \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed5i m\u1ea1nh t\u1eeb \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o sang Ph\u1eadt gi\u00e1o).<\/em><\/p>\n<p>Trong n\u01b0\u1edbc n\u00e0y c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u nh\u00f3m Nh\u1ecb H\u00ecnh Nh\u00e2n\u00a0<em>(<\/em>\u4e8c\u5f62\u4eba,\u00a0<em>l\u00e0 c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i l\u00e0m ngh\u1ec1 m\u1ea1i d\u00e2m, ho\u1eb7c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng t\u00ednh)<\/em>\u00a0h\u1eb1ng ng\u00e0y \u0111i t\u1eebng nh\u00f3m m\u01b0\u1eddi t\u00ean ho\u1eb7c nhi\u1ec1u h\u01a1n tr\u00ean ph\u1ed1 x\u00e1, ch\u1ee3. Th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng b\u1ecdn ch\u00fang t\u00ecm c\u00e1ch quy\u1ebfn r\u0169 ng\u01b0\u1eddi T\u00e0u\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n \u0110\u01b0\u1eddng Nh\u00e2n\u00a0<\/em>\u5510\u4eba<em>, ng\u01b0\u1eddi TQ coi th\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng l\u00e0 m\u1eabu m\u1ef1c, n\u00ean n\u00f3i \u0110\u01b0\u1eddng nh\u00e2n l\u00e0 n\u00f3i ng\u01b0\u1eddi H\u00e1n)<\/em>\u00a0\u0111\u1ec1 l\u1ea5y nh\u1eefng m\u00f3n qu\u00e0 qu\u00fd gi\u00e1. Th\u1eadt l\u00e0 x\u1ea5u xa, th\u1eadt l\u00e0 \u0111\u00ea ti\u1ec7n.<\/p>\n<p><strong>S\u1ea2N PH\u1ee4 (\u7522\u5a66<\/strong>)\u200b<br \/>V\u1eeba m\u1edbi sinh con xong, ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef b\u1ea3n x\u1ee9 l\u1ea5y c\u01a1m n\u00f3ng l\u0103n mu\u1ed1i \u0111\u1ec3 v\u00e0o b\u1ed9 ph\u1eadn sinh d\u1ee5c. Sau m\u1ed9t ng\u00e0y m\u1ed9t \u0111\u00eam, s\u1ea3n ph\u1ee5 l\u1ea5y mi\u1ebfng c\u01a1m ra. Nh\u1edd \u0111\u1ea5y s\u1ef1 sinh n\u1edf kh\u00f4ng bi\u1ebfn ch\u1ee9ng g\u00ec tai h\u1ea1i v\u00e0 gi\u00fap s\u1ea3n ph\u1ee5 tr\u1edf l\u1ea1i nh\u01b0 m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i c\u00f2n trinh. Khi m\u1edbi nghe l\u1ea7n \u0111\u1ea7u, t\u00f4i ng\u1ea1c nhi\u00ean v\u00e0 kh\u00f4ng tin. Nh\u01b0ng khi ng\u01b0\u1eddi con g\u00e1i trong gia \u0111\u00ecnh t\u00f4i tr\u1ecd sinh con, t\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbp h\u1ecfi \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 chi ti\u1ebft, h\u00f4m sau, c\u00f4 ta b\u1ed3ng \u0111\u1ee9a b\u00e9 xu\u1ed1ng s\u00f4ng t\u1eafm, th\u1eadt h\u1ebft s\u1ee9c l\u1ea1 l\u00f9ng.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u00f4i quen \u0111\u1ec1u n\u00f3i r\u1eb1ng \u0111\u00e0n b\u00e0 x\u1ee9 n\u00e0y r\u1ea5t \u0111a- t\u00ecnh. M\u1ed9t hay hai ng\u00e0y sau khi sanh n\u1edf, h\u1ecd g\u1ea7n ch\u1ed3ng ngay. N\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng kh\u00f4ng \u0111\u00e1p l\u1ea1i s\u1ef1 \u0111\u00f2i h\u1ecfi c\u1ee7a h\u1ecd th\u00ec s\u1ebd b\u1ecb b\u1ecf r\u01a1i nh\u01b0 \u00f4ng M\u00e3i Th\u1ea7n\u00a0<em>(\u0111i\u1ec3n c\u1ed1 TQ, Chu M\u00e3i Th\u00e2n m\u1ea5t n\u0103m 116 TCN, l\u00e0 m\u1ed9t ti\u1ec1u phu b\u1ecb v\u1ee3 b\u1ecf v\u00ec ngh\u00e8o. Sau \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m quan, b\u00e0 v\u1ee3 \u0111\u1ebfn xin t\u00e1i h\u1ee3p, \u00f4ng \u0111\u1ed5 ch\u00e9n n\u01b0\u1edbc xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t b\u1ea3o h\u1ed1t l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec \u1edf. B\u00e0 v\u1ee3 x\u1ea5u h\u1ed5 th\u1eaft c\u1ed5 ch\u1ebft)<\/em><\/p>\n<p>N\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng c\u00f3 vi\u1ec7c ph\u1ea3i \u0111i xa v\u00e0i \u0111\u00eam th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c, nh\u01b0ng qu\u00e1 m\u01b0\u1eddi \u0111\u00eam, ng\u01b0\u1eddi v\u1ef1 t\u1ea5t nhi\u00ean ph\u1ea3i n\u00f3i: \u201cT\u00f4i kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ed3n ma, l\u00e0m sao t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec1 ng\u1ee7 m\u1ed9t m\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c?\u201d<\/p>\n<p>B\u1ea3n t\u00ednh d\u00e2m \u0111\u00e3ng c\u1ee7a h\u1ecd r\u1ea5t m\u00e3nh li\u1ec7t, tuy nhi\u00ean, t\u00f4i c\u0169ng nghe n\u00f3i c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c trinh ti\u1ebft v\u1edbi ch\u1ed3ng. Ph\u1ee5 n\u1eef r\u1ea5t mau gi\u00e0 c\u00f3 l\u1ebd v\u00ec h\u1ecd l\u1ea5y ch\u1ed3ng v\u00e0 sinh s\u1ea3n qu\u00e1 s\u1edbm. N\u0103m hai m\u01b0\u01a1i ho\u1eb7c ba m\u01b0\u01a1i tu\u1ed5i h\u1ecd gi\u1ed1ng nh\u01b0 \u0111\u00e0n b\u00e0 TQ b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i ho\u1eb7c n\u0103m m\u01b0\u01a1i.<\/p>\n<p>TH\u1ea4T N\u1eee (\u5ba4\u5973 G\u00e1i ch\u01b0a ch\u1ed3ng)\u200b<br \/>Khi m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh sinh con\u00a0<em>g\u00e1i,<\/em>\u00a0ng\u01b0\u1eddi cha v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 kh\u00f4ng qu\u00ean van v\u00e1i: \u201cV\u00e1i cho con sau n\u00e0y th\u00e0nh v\u1ee3 c\u1ee7a tr\u0103m v\u00e0 ng\u00e0n ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng!\u201d<\/p>\n<p>Gi\u1eefa n\u0103m b\u1ea3y v\u00e0 ch\u00edn tu\u1ed5i \u0111\u1ed1i v\u1edbi con g\u00e1i nh\u00e0 gi\u00e0u, v\u00e0 ri\u00eang n\u0103m m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t tu\u1ed5i \u0111\u1ed1i v\u1edbi k\u1ebb th\u1eadt ngh\u00e8o, ng\u01b0\u1eddi ta nh\u1edd m\u1ed9t tu s\u0129 Ph\u1eadt gi\u00e1o ho\u1eb7c B\u00e0 La M\u00f4n ph\u00e1 t\u00e2n. Ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi l\u1ec5 \u1ea5y l\u00e0 Tr\u1eadn Th\u1ea3m (\u9663\u6bef<em>\u00a0qu\u1ea3 th\u1ef1c \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t nghi l\u1ec5 kinh kh\u1ee7ng, tuy nhi\u00ean sau khi tra c\u1ee9u nhi\u1ec1u t\u00e0i li\u1ec7u kh\u00e1c nhau th\u00ec c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y l\u00e0 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o nhi\u1ec1u h\u01a1n, gi\u1ed1ng nh\u01b0 l\u1ec5 v\u00e0o b\u00f3ng m\u00e1t, ch\u1ee9ng nh\u1eadn c\u00f4 g\u00e1i \u0111\u1ebfn tu\u1ed5i c\u00f3 ch\u1ed3ng, sau l\u1ec5 \u1ea5y c\u00f4 g\u00e1i m\u1edbi c\u00f3 quy\u1ec1n l\u1eadp gia \u0111\u00ecnh,<\/em><em>trong t\u1eadp Doanh nhai th\u1eafng l\u00e3m c\u1ee7a M\u00e3 Hoan t\u1ef1 V\u0129nh- L\u1ea1c \u0111i c\u00f9ng v\u1edbi Tr\u1ecbnh H\u00f2a n\u0103m 1413, n\u00f3i v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc Xi\u00eam nh\u01b0 sau :<\/p>\n<p>\u201cTrong l\u1ec5 c\u01b0\u1edbi, c\u00e1c s\u01b0 s\u00e3i \u0111i tr\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0a ch\u00fa r\u1ec3 \u0111\u1ebfn nh\u00e0 c\u00f4 d\u00e2u. M\u1ed9t \u00f4ng s\u01b0 ph\u00e1 trinh c\u00f4 g\u00e1i (b\u1eb1ng ng\u00f3n tay) v\u00e0 ch\u1ea5m d\u1ea5u \u0111\u1ecf tr\u00ean tr\u00e1n t\u00e2n lang. L\u1ec5 n\u00e0y g\u1ecdi l\u00e0 L\u1ee3i Th\u1ecb ngh\u0129a l\u00e0: c\u00e1i ch\u1ee3 c\u1ee7a H\u1ea1nh ph\u00fac. Th\u1eadt l\u00e0 b\u1ec9 \u1ed5i! Trong v\u00f2ng ba ng\u00e0y, nh\u00e0 s\u01b0 v\u00e0 cha m\u1eb9 c\u00f4 g\u00e1i \u0111\u01b0a c\u00f4 d\u00e2u \u0111\u1ebfn nh\u00e0 ch\u00fa r\u1ec3 b\u1eb1ng ghe c\u00f3 \u0111em theo tr\u1ea7u cau. N\u01a1i \u1ea5y, m\u1ed9t \u0111\u1ea1i ti\u1ec7c c\u00f3 \u00e2m nh\u1ea1c \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5 ch\u1ee9c vui v\u1ea7y \u00bb.<\/p>\n<p>Trong quy\u1ec3n B\u00e1ch khoa t\u1ef1 \u0111i\u1ec3n: Tam t\u00e0i \u0111\u00f4 h\u1ed9i xu\u1ea5t b\u1ea3n v\u00e0o cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 16 do danh s\u0129 V\u01b0\u01a1ng K\u1ef3 so\u1ea1n c\u1ecf m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n \u1edf gi\u1eefa hai c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 Ch\u00e2n L\u1ea1p:<\/p>\n<p>\u201cKhi m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i l\u00ean 9 tu\u1ed5i, ng\u01b0\u1eddi ta nh\u1edd m\u1ed9t v\u1ecb tu s\u0129 t\u1ee5ng nh\u1eefng b\u00e0i kinh v\u00e0 \u00e1p d\u1ee5ng lu\u1eadt Fan (Brahm\u00e2) cho c\u00f4 b\u00e9. Tu s\u0129 d\u00f9ng ng\u00f3n tay ph\u00e1 trinh c\u00f4 g\u00e1i v\u00e0 ch\u1ea5m d\u1ea5u \u0111\u1ecf tr\u00ean tr\u00e1n. \u00d4ng c\u0169ng ch\u1ea5m tr\u00ean tr\u00e1n b\u00e0 m\u1eb9 n\u1eefa. \u00c2y l\u00e0 l\u1ec5 L\u1ee3i Th\u1ecb. Sau \u0111\u1ea5y, \u0111\u1ebfn ng\u00e0y th\u00e0nh h\u00f4n, c\u00f4 g\u00e1i lu\u00f4n lu\u00f4n vui v\u1ebb v\u00e0 sung s\u01b0\u1edbng. T\u1ea5t c\u1ea3 thi\u1ebfu n\u1eef \u0111\u1ec1u l\u1eadp gia \u0111\u00ecnh v\u00e0o n\u0103m 10 tu\u1ed5i)<\/em><\/p>\n<p>M\u1ed7i n\u0103m, ch\u00ednh quy\u1ec1n l\u1ef1a m\u1ed9t ng\u00e0y trong th\u00e1ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng v\u1edbi th\u00e1ng t\u01b0 c\u1ee7a<\/p>\n<p>Trung Hoa, v\u00e0 truy\u1ec1n rao cho kh\u1eafp n\u01b0\u1edbc bi\u1ebft. Gia \u0111\u00ecnh n\u00e0o c\u00f3 con g\u00e1i d\u1ef1 l\u1ec5 Tr\u1eadn- Th\u1ea3m ph\u1ea3i b\u00e1o tr\u01b0\u1edbc v\u1edbi ch\u00ednh quy\u1ec1n v\u00e0 vi\u00ean ch\u1ee9c ph\u1ee5 tr\u00e1ch trao cho h\u1ecd c\u00e2y \u0111\u00e8n c\u1ea7y c\u00f3 kh\u1eb3c m\u1ed9t c\u00e1i d\u1ea5u. \u0110\u1ebfn ng\u00e0y \u0111\u1ecbnh tr\u01b0\u1edbc, khi tr\u1eddi s\u1eadp t\u1ed1i, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1ed1t c\u00e2y \u0111\u00e8n c\u1ea7y v\u00e0 khi \u0111\u00e8n ch\u00e1y t\u1edbi d\u1ea5u th\u00ec l\u1ec5 Tr\u1eadn Th\u1ea3m b\u1eaft \u0111\u1ea7u.<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc ng\u00e0y \u1ea5y m\u1ed9t th\u00e1ng ho\u1eb7c m\u01b0\u1eddi l\u0103m ng\u00e0y, ho\u1eb7c m\u01b0\u1eddi ng\u00e0y, cha m\u1eb9 c\u00f4 g\u00e1i l\u1ef1a m\u1ed9t tu-s\u0129 Ph\u1eadt gi\u00e1o hay B\u00e0 La M\u00f4n t\u00f9y n\u01a1i h\u1ecd \u1edf. Th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng c\u00e1c ng\u00f4i ch\u00f9a Ph\u1eadt v\u00e0 \u0111\u1ec1n th\u1edd B\u00e0 La M\u00f4n \u0111\u1ec1u c\u00f3 kh\u00e1ch ri\u00eang. C\u00e1c v\u1ecb s\u01b0 h\u1ea3o h\u1ea1ng tu theo \u0111\u01b0\u1eddng l\u1ed1i cao si\u00eau \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng gia \u0111\u00ecnh quan l\u1edbn v\u00e0 ph\u00fa h\u1ed9 \u0111\u1eb7t tr\u01b0\u1edbc, c\u00f2n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ngh\u00e8o th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 th\u00ec gi\u1edd r\u1ea3nh r\u1ed7i m\u00e0 ch\u1ecdn l\u1ef1a. Quan ch\u1ee9c v\u00e0 ph\u00fa gia d\u00e2ng t\u1eb7ng tu-s\u0129 r\u01b0\u1ee3u, g\u1ea1o, h\u00e0ng v\u1ea3i, t\u01a1 l\u1ee5a, v\u1eadt d\u1ee5ng b\u1eb1ng b\u1ea1c n\u1eb7ng \u0111\u1ebfn tr\u0103m t\u1ea1 v\u00e0 tr\u1ecb gi\u00e1 t\u1eeb hai \u0111\u1ebfn ba tr\u0103m l\u01b0\u1ee3ng b\u1ea1c tr\u1eafng c\u1ee7a Trung Hoa. T\u1eb7ng ph\u1ea7m \u00edt h\u01a1n c\u00f3 t\u1eeb ba m\u01b0\u01a1i \u0111\u1ebfn b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i, ho\u1eb7c t\u1eeb m\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn hai m\u01b0\u01a1i t\u1ea1 t\u00f9y theo gia s\u1ea3n c\u1ee7a m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi. N\u1ebfu nh\u1eefng c\u00f4 g\u00e1i ngh\u00e8o \u0111\u1ebfn m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t tu\u1ed5i m\u00e0 ch\u01b0a l\u00e0m l\u1ec5 ph\u00e1 t\u00e2n l\u00e0 t\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ec3 g\u00e1nh n\u1ed5i c\u00e1c t\u1ed1n ph\u00ed \u1ea5y. C\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i ngh\u00e8o ti\u1ec1n l\u1ec7 ph\u00ed cu\u1ed9c l\u1ec5 Tr\u1eadn Th\u1ea3m v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ed9i \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201cth\u1ef1c h\u00e0nh m\u1ed9t vi\u1ec7c t\u1ed1t \u0111\u1eb9p\u201d. M\u1ed9t nh\u00e0 s\u01b0 ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec1 ph\u00e1 t\u00e2n m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i trong n\u0103m v\u00e0 khi nh\u1eadn ti\u1ec1n c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi r\u1ed3i, s\u01b0 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ee9a v\u1edbi k\u1ebb kh\u00e1c.<\/p>\n<p>\u0110\u00eam \u1ea5y, ng\u01b0\u1eddi ta t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u1ed9t \u0111\u1ea1i ti\u1ec7c c\u00f3 \u00e2m nh\u1ea1c. Gi\u1eefa l\u00fac \u0111\u00f3, th\u00e2n nh\u00e2n v\u00e0 l\u00e1ng gi\u1ec1ng t\u1ee5 h\u1ecdp ngo\u00e0i c\u1eeda, tr\u00ean c\u00e1i b\u1ee5c cao c\u00f3 \u0111\u1ec3 t\u01b0\u1ee3ng ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 th\u00fa v\u1eadt n\u1eb7n b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t s\u00e9t, c\u00f3 khi nhi\u1ec1u h\u01a1n m\u01b0\u1eddi ho\u1eb7c c\u00f3 khi ba hay b\u1ed1n t\u01b0\u1ee3ng. Ng\u01b0\u1eddi ngh\u00e8o kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady- \u0110\u00e2y l\u00e0 theo nh\u1eefng phong t\u1ee5c x\u01b0a c\u0169 v\u00e0 ch\u1ea5m d\u1ee9t sau b\u1ea3y ng\u00e0y.<\/p>\n<p>M\u1eb7t tr\u1eddi s\u1eafp l\u1eb7n, ng\u01b0\u1eddi ta khi\u00eang ki\u1ec7u, c\u1ea7m l\u1ecdng \u0111i theo gi\u00e0n nh\u1ea1c \u0111\u1ebfn r\u01b0\u1edbc v\u1ecb tu-s\u0129. Ng\u01b0\u1eddi ta che hai c\u00e1i r\u1ea1p b\u1eb1ng h\u00e0ng l\u1ee5a nhi\u1ec1u m\u00e0u, c\u00f4 g\u00e1i ng\u1ed3i trong m\u1ed9t r\u1ea1p, v\u1ecb tu-s\u0129 ng\u1ed3i r\u1ea1p kia. Ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe h\u1ecd n\u00f3i nh\u1eefng g\u00ec, ti\u1ebfng nh\u1ea1c \u1ed3n \u00e0o v\u00e0 \u0111\u00eam \u1ea5y kh\u00f4ng c\u00f3 l\u1ec7nh c\u1ea5m l\u00e0m n\u00e1o \u0111\u1ed9ng.<\/p>\n<p>T\u00f4i nghe n\u00f3i r\u1eb3ng \u0111\u1ebfn gi\u1edd h\u00e0nh l\u1ec5, v\u1ecb tu- s\u0129 v\u00e0o r\u1ea1p c\u1ee7a c\u00f4 g\u00e1i d\u00f9ng b\u00e0n tay ph\u00e1 t\u00e2n v\u00e0 nh\u00fang tay \u1ea5y v\u00e0o r\u01b0\u1ee3u. Ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n n\u00f3i r\u1eb1ng cha m\u1eb9, th\u00e2n nh\u00e2n v\u00e0 l\u00e1ng gi\u1ec1ng l\u1ea5y r\u01b0\u1ee3u \u1ea5y ch\u1ea5m tr\u00ean tr\u00e1n ho\u1eb7c u\u1ed1ng n\u1eefa. C\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i v\u1ecb tu s\u0129 ph\u00e1 t\u00e2n c\u00f4 g\u00e1i th\u1eadt s\u1ef1, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i kh\u00f4ng c\u00f3. V\u00ec l\u1ebd ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng cho ph\u00e9p ng\u01b0\u1eddi T\u00e0u ch\u1ee9ng ki\u1ebfn c\u00e1c vi\u1ec7c \u1ea5y n\u00ean kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o bi\u1ebft r\u00f5 s\u1ef1 th\u1eadt.<\/p>\n<p>S\u00e1ng l\u1ea1i, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u01b0a v\u1ecb tu-s\u0129 tr\u1edf v\u1ec1 b\u1eb1ng ki\u1ec7u, l\u1ecdng v\u00e0 gi\u00e0n nh\u1ea1c. Ph\u1ea3i l\u1eadp t\u1ee9c xin v\u1ecb tu- s\u0129 cho chu\u1ed9c c\u00f4 g\u00e1i b\u1eb1ng h\u00e0ng v\u1ea3i v\u00e0 t\u01a1 l\u1ee5a, n\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f4 \u1ea5y s\u1ebd v\u0129nh vi\u1ec5n thu\u1ed9c quy\u1ec1n c\u1ee7a v\u1ecb n\u00e0y v\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ea3 cho ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o kh\u00e1c.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng g\u00ec t\u00f4i tr\u00f4ng th\u1ea5y di\u1ec5n ra trong \u0111\u00eam th\u1ee9 s\u00e1u, th\u00e1ng t\u01b0 n\u0103m \u0110inh D\u1eadu, ni\u00ean hi\u1ec7u \u0110\u1ea1i \u0110\u1ee9c\u00a0<em>(28-4 D.L 1297).<\/em>\u00a0Tr\u01b0\u1edbc cu\u1ed9c l\u1ec5, cha m\u1eb9 v\u00e0 con g\u00e1i ng\u1ee7 chung m\u1ed9t ph\u00f2ng, t\u1eeb \u0111\u00f3 v\u1ec1 sau, c\u00f4 g\u00e1i b\u1ecb lo\u1ea1i kh\u1ecfi nh\u00e0 v\u00e0 mu\u1ed1n \u0111i \u0111\u00e2u th\u00ec \u0111i, kh\u00f4ng b\u1ecb c\u1ea5m \u0111o\u00e1n v\u00e0 g\u00ecn gi\u1eef.<\/p>\n<p>Trong l\u1ec5 c\u01b0\u1edbi, d\u00f9 t\u1ee5c l\u1ec7 c\u00f3 m\u1ee5c t\u1eb7ng h\u00e0ng l\u1ee5a, \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c kh\u00f4ng quan tr\u1ecdng, nhi\u1ec1u k\u1ebb \u0103n \u1edf v\u1edbi nhau tr\u01b0\u1edbc r\u1ed3i m\u1edbi c\u01b0\u1edbi sau, phong t\u1ee5c kh\u00f4ng cho \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111i\u1ec1u x\u1ea9u h\u1ed5, kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec \u0111\u00e1ng ng\u1ea1c nhi\u00ean.<\/p>\n<p>Trong \u0111\u00eam c\u00f3 l\u1ec5 Tr\u1eadn-Th\u1ea3m, c\u00f3 khi t\u1ea1i m\u1ed9t x\u00f3m h\u01a1n m\u01b0\u1eddi nh\u00e0 c\u1eed h\u00e0nh l\u1ec5. Gi\u1eefa th\u00e0nh ph\u1ed1, \u0111o\u00e0n ng\u01b0\u1eddi r\u01b0\u1edbc nh\u00e0 s\u01b0 ho\u1eb7c v\u1ecb tu-s\u0129 ch\u1ea1m tr\u00e1n kh\u1eafp \u0111\u01b0\u1eddng s\u00e1; kh\u00f4ng n\u01a1i n\u00e0o m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng nghe ti\u1ebfng nh\u1ea1c th\u1eadt r\u1ed9n r\u00e0ng.<\/p>\n<p><strong>N\u00d4 T\u00cc (\u5974\u5a62)<\/strong>\u200b<br \/>Ng\u01b0\u1eddi ta mua nh\u1eefng d\u00e2n man r\u1ee3 b\u1eaft l\u00e0m c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a k\u1ebb n\u00f4 t\u00ec\u00a0<em>( ho\u1eb7c n\u00f4 l\u1ec7, ngu\u1ed3n n\u00f4 l\u1ec7 \u1edf Ch\u00e2n L\u1ea1p \u0111\u1ebfn kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n t\u1ed9c thi\u1ec3u s\u1ed1 tr\u00ean n\u00fai, m\u00e0 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi v\u00ec thi\u1ebfu n\u1ee3, ho\u1eb7c l\u00e0 t\u00f9 binh chi\u1ebfn tranh nh\u01b0 t\u00f9 binh Xi\u00eam, Champa.., ho\u1eb7c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3n lo\u1ea1n, n\u1ed5i d\u1eady\u2026)<\/em>\u00a0Ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 nhi\u1ec1u n\u00f4 t\u00ec nh\u1ea5t l\u00e0 tr\u00ean m\u1ed9t tr\u0103m t\u00ean, ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u00edt h\u01a1n l\u00e0 t\u1eeb m\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn hai ch\u1ee5c t\u00ean, ch\u1ec9 c\u00f3 k\u1ebb th\u1eadt ngh\u00e8o th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec c\u1ea3. D\u00e2n man r\u1ee3 l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u1edf tr\u00ean n\u00fai hoang. B\u1ecdn ch\u00fang h\u1ee3p th\u00e0nh m\u1ed9t s\u1eafc d\u00e2n ri\u00eang bi\u1ec7t m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi l\u00e0 b\u1ecdn c\u01b0\u1edbp Ch\u00e0ng (\u649e<em>, g\u1ecdi theo ti\u1ebfng Khmer, th\u1ef1c ra \u0111\u00e2y l\u00e0 t\u00ean 1 d\u00e2n t\u1ed9c tr\u00ean n\u00fai ph\u00eda T\u00e2y Bi\u1ec3n H\u1ed3)<\/em>. \u0110em ch\u00fang v\u1ec1 th\u00e0nh ph\u1ed1, ch\u00fang kh\u00f4ng d\u00e1m \u0111i ra kh\u1ecfi nh\u00e0. T\u1ea1i \u0111\u00e2y, trong cu\u1ed9c c\u00e3i v\u00e3 n\u1ebfu c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o g\u1ecdi \u0111\u1ecbch th\u1ee7 l\u00e0 \u201cCh\u00e0ng t\u1eb7c\u201d th\u00ec k\u1ebb kia c\u1ea3m th\u1ea5y s\u1ef1 th\u00f9 gh\u00e9t th\u00e2m nh\u1eadp \u0111\u1ebfn x\u01b0\u01a1ng t\u1ee7y v\u00ec l\u1ebd gi\u1ed1ng d\u00e2n \u1ea5y b\u1ecb m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi khinh b\u1ec9. T\u00ean n\u00e0o c\u00f2n tr\u1ebb v\u00e0 kh\u1ecfe m\u1ea1nh \u0111\u00e1ng gi\u00e1 m\u1ed9t x\u1ea5p v\u1ea3i d\u00e0i c\u1ee1 tr\u0103m th\u01b0\u1edbc, t\u00ean n\u00e0o gi\u00e0 v\u00e0 y\u1ebfu, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ed5i b\u1eb1ng ba ch\u1ee5c hay b\u1ed1n ch\u1ee5c th\u01b0\u1edbc. D\u00e2n n\u00f4 t\u00ec ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p ng\u1ed3i v\u00e0 ng\u1ee7 d\u01b0\u1edbi l\u1ea7u\u00a0<em>(\u0111\u00fang ra l\u00e0 d\u01b0\u1edbi nh\u00e0 s\u00e0n, ng\u01b0\u1eddi Khmer \u1edf nh\u00e0 s\u00e0n);<\/em>\u00a0ch\u00fang c\u00f3 th\u1ec1 l\u00ean l\u1ea7u \u0111\u1ec1 l\u00e0m vi\u1ec7c nh\u01b0ng ph\u1ea3i qu\u1ef3 g\u1ed1i ch\u1eafp hai tay l\u1ea1y r\u1ed3i m\u00f3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i t\u1edbi. Ch\u00fang g\u1ecdi \u00f4ng ch\u1ee7 l\u00e0 ba-\u0111\u00e0 (\u5df4\u99de), b\u00e0 ch\u1ee7 l\u00e0 m\u1ec3 (\u7c73); ba-\u0111\u00e0 ngh\u0129a l\u00e0 cha, m\u1ec3 l\u00e0 m\u1eb9. N\u1ebfu ch\u00fang vi ph\u1ea1m m\u1ed9t l\u1ed7i l\u1ea7m v\u00e0 b\u1ecb \u0111\u00e1nh th\u00ec c\u00fai \u0111\u1ea7u ch\u1ecbu \u0111\u00f2n kh\u00f4ng d\u00e1m c\u1eed \u0111\u1ed9ng ch\u00fat n\u00e0o. \u0110\u00e0n \u00f4ng v\u00e0 \u0111\u00e0n b\u00e0 b\u1ecdn ch\u00fang \u0103n \u1edf v\u1edbi nhau, kh\u00f4ng bao gi\u1edd ch\u1ee7 nh\u00e2n mu\u1ed5n k\u1ebft t\u00ecnh v\u1edbi ch\u00fang.<\/p>\n<p>N\u1ebfu ng\u1eabu nhi\u00ean m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi T\u00e0u \u0111\u1ebfn \u0111\u00f3, sau th\u1eddi gian d\u00e0i s\u1ed1ng c\u00f4 \u0111\u01a1n, l\u1ee1 v\u00f4 \u00fd \u201cgiao ti\u1ebfp m\u1ed9t l\u1ea7n\u201d\u00a0<em>( nguy\u00ean v\u0103n:\u00a0<\/em>\u4e00\u8207\u4e4b\u63a5<em>, \u00fd n\u00f3i quan h\u1ec7 t\u00ecnh d\u1ee5c)<\/em>\u00a0v\u1edbi m\u1ed9t trong \u0111\u00e1m ph\u1ee5 n\u1eef \u1ea5y v\u00e0 b\u1ecb ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec h\u00f4m sau \u00f4ng n\u00e0y s\u1ebd t\u1eeb ch\u1ed1i kh\u00f4ng ng\u1ed3i chung v\u1edbi anh ta n\u1eefa v\u00ec anh ta \u0111\u00e3 giao ti\u1ebfp v\u1edbi d\u00e2n man r\u1ee3.<\/p>\n<p>N\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 n\u00f4 t\u00ec c\u00f3 thai c\u00f9ng k\u1ebb l\u1ea1 v\u1edbi nh\u00e0 ch\u1ee7 v\u00e0 sinh con th\u00ec ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 kh\u00f4ng c\u1ea7n t\u00ecm hi\u1ec1u k\u1ebb n\u00e0o l\u00e0 cha c\u1ee7a \u0111\u1ee9a b\u00e9 v\u00ec ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 kh\u00f4ng thu\u1ed9c giai c\u1ea5p th\u01b0\u1eddng d\u00e2n v\u00e0 ch\u00ednh \u00f4ng ta c\u00f3 l\u1ee3i \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00eam \u0111\u1ee9a nh\u1ecf, \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng t\u00ean n\u00f4 l\u1ec7 trong t\u01b0\u01a1ng lai.<\/p>\n<p>N\u1ebfu b\u1ecdn n\u00f4 t\u00ec b\u1ecf tr\u1ed1n v\u00e0 b\u1ecb b\u1eaft th\u00ec ng\u01b0\u1eddi ta x\u0103m m\u00e0u xanh tr\u00ean m\u1eb7t, ho\u1eb7c tr\u00f2ng v\u00e0o c\u1ed3 m\u1ed9t c\u00e1i v\u00f2ng s\u1eaft \u0111\u1ec1 gi\u1eef, c\u00f3 k\u1ebb mang v\u00f2ng \u1ea5y tr\u00ean c\u00e1nh tay hay \u1edf c\u1ed5 ch\u00e2n.<\/p>\n<p><strong>NG\u00d4N NG\u1eee (\u8a9e\u8a00)<\/strong>\u200b<br \/>Qu\u1ed1c gia n\u00e0y c\u00f3 m\u1ed9t ti\u1ebfng n\u00f3i ri\u00eang bi\u1ec7t. M\u1eb7c d\u1ea7u \u00e2m thanh g\u1ea7n gi\u1ed5ng nhau, nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi Khmer v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam c\u0169ng kh\u00f4ng hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>M\u1ed9t g\u1ecdi l\u00e0\u00a0<em>mai<\/em>, hai:\u00a0<em>bi\u1ec7t<\/em>\u00a0, ba l\u00e0\u00a0<em>ti<\/em>\u00a0, b\u1ed1n:\u00a0<em>ban<\/em>\u00a0, n\u0103m :\u00a0<em>b\u1ed9t gi\u00e1m<\/em><em>(ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 pram)<\/em>, s\u00e1u:\u00a0<em>b\u1ed9t gi\u00e1m mai<\/em><em>(ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 pramuoi),<\/em>\u00a0b\u1ea3y:\u00a0<em>b\u1ed9t gi\u00e1m bi\u1ec7t<\/em><em>(pram-b\u01a1),<\/em>\u00a0t\u00e1m :\u00a0<em>b\u1ed9t gi\u00e1m ti<\/em><em>(pramvey<\/em>), ch\u00edn:\u00a0<em>b\u1ed9t gi\u00e1m ban<\/em><em>(p rambum)<\/em>, m\u01b0\u1eddi:\u00a0<em>\u0111\u00e1p<\/em>\u00a0(\u0111ao), cha :\u00a0<em>ba \u0111\u00e0<\/em>\u00a0, b\u00e1c c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0\u00a0<em>ba-\u0111\u00e0<\/em>, m\u1eb9 :\u00a0<em>m\u1ec1<\/em>\u00a0, c\u00f4, d\u00ec v\u00e0 l\u00e1ng gi\u1ec1ng c\u00f3 tu\u1ed5i \u0111\u00e1ng k\u00ednh tr\u1ecdng c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ec3, anh:\u00a0<em>ban<\/em>\u00a0, ch\u1ecb c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0\u00a0<em>ban<\/em>; em :\u00a0<em>b\u1ed3 \u00f4n<\/em><em>( baau),<\/em>\u00a0c\u1eadu :\u00a0<em>ng\u1eadt l\u1ea1i (khlai)<\/em>\u00a0, ch\u1ed3ng c\u1ee7a c\u00f4 c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0\u00a0<em>ng\u1eadt l\u1ea1i<\/em><em>(t\u00e1c gi\u1ea3 phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer sang ti\u1ebfng H\u00e1n, r\u1ed3i ch\u00fang ta d\u1ecbch l\u1ea1i H\u00e1n Vi\u1ec7t n\u00ean nghe r\u1ea5t bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi v\u00e0 v\u00f4 ngh\u0129a, n\u00ean \u0111o\u1ea1n n\u00e0y coi nh\u01b0 tham kh\u1ea3o th\u00f4i, \u0111\u1ec3 th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1c gi\u1ea3 r\u1ea5t ch\u00fa t\u00e2m quan s\u00e1t, h\u1ecdc h\u1ecfi)<\/em><\/p>\n<p>Theo l\u1ed1i th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c th\u1ee9 t\u1ef1 c\u1ee7a ti\u1ebfng n\u00f3i, v\u00ed nh\u01b0 ch\u00fang ta n\u00f3i: \u201cng\u01b0\u1eddi n\u00e0y l\u00e0 c\u1ee7a Tr\u01b0\u01a1ng Tam \u0111\u1ee9a em\u201d\u00a0<em>( d\u1ecbch \u0111\u00fang c\u00e1ch n\u00f3i s\u1edf h\u1eefu c\u1ee7a ti\u1ebfng H\u00e1n)<\/em>\u00a0, th\u00ec h\u1ecd n\u00f3i \u201cb\u1ed3 \u2013 \u00f4n Tr\u01b0\u01a1ng Tam\u201d :\u00a0<em>Em c\u1ee7a Tr\u01b0\u01a1ng Tam<\/em>\u00a0; \u201cng\u01b0\u1eddi n\u00e0y l\u00e0 c\u1ee7a L\u00fd-T\u1ee9 \u00f4ng c\u1eadu\u201d , h\u1ecd n\u00f3i : \u201cng\u1eadt-l\u1ea1i Li-sseu\u201d\u00a0<em>c\u1eadu c\u1ee7a L\u00fd T\u1ee9<\/em>.\u00a0<em>(c\u00e1ch n\u00f3i n\u00e0y g\u1ea7n gi\u1ed1ng v\u1edbi c\u00e1ch n\u00f3i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t)<\/em><\/p>\n<p>V\u00ed d\u1ee5 kh\u00e1c, h\u1ecd g\u1ecdi n\u01b0\u1edbc Trung Hoa l\u00e0 \u201cB\u1ecb th\u1ebf\u201d (\u5099\u4e16), \u00f4ng quan l\u00e0 \u201cBa-\u0110inh\u201d; nh\u00e0 h\u1ecdc gi\u1ea3 l\u00e0 \u201cBan-c\u1eadt\u201d. Nh\u01b0ng khi g\u1ecdi m\u1ed9t \u00f4ng quan Trung Hoa\u201d th\u00ec h\u1ecd kh\u00f4ng n\u00f3i \u201cPei-che pa-ting\u201d m\u00e0 n\u00f3i \u201cpa-ting pei-che\u201d, \u0111\u1ec1 g\u1ecdi \u201cm\u1ed9t nh\u00e0 h\u1ecdc gi\u1ea3 Trung Hoa\u201d, h\u1ecd kh\u00f4ng n\u00f3i \u201cPei-che pan-k\u2019i m\u00e0 n\u00f3i pan-k\u2019i Pei-che\u201d, th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng h\u1ecd n\u00f3i nh\u01b0 v\u1eady. \u0110\u1ea5y l\u00e0 nh\u1eefng n\u00e9t \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra, c\u00e1c quan ch\u1ee9c c\u00f3 ng\u1eef ph\u00e1p quan l\u1ea1i \u0111\u1ec1 th\u1ea3o lu\u1eadn, c\u00e1c nh\u00e0 h\u1ecdc gi\u1ea3 c\u00f3 l\u1ed1i \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i chu \u0111\u00e1o c\u1ee7a gi\u1edbi tr\u00ed th\u1ee9c, nh\u00e0 s\u01b0 v\u00e0 tu-s\u0129 c\u00f3 ti\u1ebfng n\u00f3i c\u1ee7a s\u01b0 v\u00e0 tu s\u0129, ng\u00f4n ng\u1eef \u1edf th\u00e0nh ph\u1ed1 v\u00e0 l\u00e0ng m\u1ea1c kh\u00e1c nhau. \u0110\u00f3 c\u0169ng kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec v\u1edbi Trung Hoa.<\/p>\n<p><strong>D\u00c3 NH\u00c2N (\u91ce\u4ebang\u01b0\u1eddi man r\u1ee3)<\/strong>\u200b<br \/>C\u00f3 hai s\u1eafc d\u00e2n man r\u1ee3, s\u1eafc th\u1ee9 nh\u1ea5t l\u00e0 d\u00e2n bi\u1ebft n\u00f3i ti\u1ebfng th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta b\u00e1n \u1edf th\u00e0nh ph\u1ed1 l\u00e0m n\u00f4-t\u00ec. S\u1eafc kia l\u00e0 d\u00e2n kh\u00f4ng ch\u1ecbu theo n\u1ec1n v\u0103n minh v\u00e0 kh\u00f4ng bi\u1ebft n\u00f3i ti\u1ebfng th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng. D\u00e2n n\u00e0y kh\u00f4ng \u1edf nh\u00e0, ch\u00fang d\u1eaft gia \u0111\u00ecnh \u0111i lang thang trong n\u00fai, \u0111\u1ed9i tr\u00ean \u0111\u1ea7u m\u1ed9t c\u00e1i h\u0169 b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t s\u00e9t. Khi g\u1eb7p m\u1ed9t con th\u00fa r\u1eebng, ch\u00fang d\u00f9ng cung t\u00ean hay c\u00e2y gi\u00e1o gi\u1ebft ch\u1ebft, l\u1ea5y \u0111\u00e1 \u0111\u1eadp ra l\u1eeda n\u1ea5u n\u01b0\u1edbng r\u1ed3i c\u00f9ng \u0103n v\u1edbi nhau, \u0111o\u1ea1n ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111i. T\u00ednh t\u00ecnh ch\u00fang r\u1ea5t hung t\u1ee3n v\u00e0 thu\u1ed1c \u0111\u1ed9c c\u1ee7a ch\u00fang r\u1ea5t nguy hi\u1ec1m. Ngay trong b\u1ecdn ch\u00fang c\u0169ng th\u01b0\u1eddng gi\u1ebft l\u1eabn nhau.<\/p>\n<p>Trong nh\u1eefng v\u00f9ng g\u1ea7n th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u0169ng c\u00f3 k\u1ebb tr\u1ed3ng c\u00e2y \u0111\u1eadu kh\u1ea5u v\u00e0 c\u00e2y b\u00f4ng \u0111\u1ec1 d\u1ec7t v\u1ea3i. Nh\u01b0ng v\u1ea3i c\u1ee7a h\u1ecd r\u1ea5t th\u00f4 mang nhi\u1ec1u h\u00ecnh b\u00f4ng hoa ph\u00e2n bi\u1ec7t kh\u00e1c nhau\u00a0<em>(c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t c\u00e1c giai c\u1ea5p kh\u00e1c nhau trong x\u00e3 h\u1ed9i)<\/em><\/p>\n<p><strong>V\u0102N T\u1ef0 (\u6587\u5b57 CH\u1eee VI\u1ebeT)<\/strong>\u200b<br \/>Nh\u1eefng v\u0103n ki\u1ec7n th\u01b0\u1eddng c\u0169ng nh\u01b0 t\u00e0i li\u1ec7u ch\u00ednh th\u1ee9c lu\u00f4n lu\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft tr\u00ean da nai ho\u1eb7c da ho\u1eb5ng v\u00e0 nh\u1eefng v\u1eadt t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nhu\u1ed9m m\u00e0u \u0111en. T\u00f9y khu\u00f4n kh\u1ed5 theo b\u1ec1 d\u00e0i hay b\u1ec1 ngang m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 \u00fd c\u1eaft x\u00e9n.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng m\u1ed9t lo\u1ea1i b\u1ed9t gi\u1ed1ng nh\u01b0 ph\u1ea5n c\u1ee7a Trung Hoa v\u00e0 l\u00e0m th\u00e0nh th\u1ecfi g\u1ed9i l\u00e0 thoa<em>.\u00a0<\/em>C\u1ea7m th\u1ecfi ph\u1ea5n tr\u00ean tay h\u1ecd vi\u1ebft ch\u1eef tr\u00ean mi\u1ebfng da m\u00e0 kh\u00f4ng bao gi\u1edd phai m\u00e0u. Khi vi\u1ebft xong, h\u1ecd d\u1eaft th\u1ecfi ph\u1ea5n \u01b0\u00ean v\u00e0nh tai. Nh\u00ecn ch\u1eef c\u00f3 th\u1ec1 nh\u1eadn ra do ai vi\u1ebft. N\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ta ch\u00f9i b\u1eb1ng m\u1ed9t v\u1eadt \u01b0\u1edbt th\u00ec tr\u00f4i m\u1ea5t. Ch\u1eef vi\u1ebft l\u1edbn r\u1ea5t gi\u1ed1ng ch\u1eef c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi H\u1ed3i H\u1ed9t\u00a0<em>(nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Trung \u00c1 n\u00f3i chung thu\u1ed9c s\u1eafc t\u1ed9c Turk, v\u00f9ng T\u00e2n C\u01b0\u01a1ng).<\/em>\u00a0T\u1ea5t c\u1ea3 t\u00e0i li\u1ec7u \u0111\u1ec1u vi\u1ebft t\u1eeb tr\u00e1i sang ph\u1ea3i v\u00e0 kh\u00f4ng t\u1eeb tr\u00ean xu\u1ed1ng d\u01b0\u1edbi. T\u00f4i nghe n\u00f3i \u1edf Gi\u1ea3 ti\u00ean H\u1ea3\u1ec9 nha\u00a0<em>(<\/em>\u4e5f\u5148\u6d77\u7259<em>\u00a0M\u1ed9t v\u00f9ng thu\u1ed9c M\u00f4ng C\u1ed5, \u00fd t\u00e1c gi\u1ea3 n\u00f3i ch\u1eef Khmer c\u00f3 n\u00e9t hao hao gi\u1ed1ng ch\u1eef M\u00f4ng C\u1ed5)<\/em>\u00a0nh\u1eefng ch\u1eef \u0111\u1ecdc g\u1ea7n gi\u1ed1ng ch\u1eef M\u00f4ng C\u1ed5 ch\u1ec9 c\u00f3 hai ho\u1eb7c ba ch\u1eef kh\u00f4ng ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi nhau m\u00e0 th\u00f4i. H\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 con d\u1ea5u n\u00e0o c\u1ea3. V\u1ec1 \u0111\u01a1n t\u1eeb, c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng c\u1eeda ti\u1ec7m c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft thu\u00ea.<\/p>\n<p><strong>CH\u00cdNH S\u00d3C TH\u1edcI T\u1ef0 (\u6b63\u6714\u6642\u5e8f N\u0103m, th\u00e1ng v\u00e0 th\u1eddi ti\u1ebft)<\/strong>\u200b<br \/>Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y lu\u00f4n lu\u00f4n d\u00f9ng th\u00e1ng m\u01b0\u1eddi c\u1ee7a Trung Hoa l\u00e0m th\u00e1ng th\u1ee9 nh\u1ea5t c\u1ee7a h\u1ecd. Th\u00e1ng \u1ea5y g\u1ecdi l\u00e0 Giai-\u0111\u1eafc\u00a0<em>(T\u00e1c gi\u1ea3 phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 Katik: th\u00e1ng m\u01b0\u1eddi d\u1ecbch theo ch\u1eef H\u00e1n kh\u00f4ng c\u00f3 ngh\u0129a g\u00ec, ng\u00e0y nay ng\u01b0\u1eddi Khmer l\u00e0m l\u1ec5 \u0110\u1ea7u n\u0103m v\u00e0o gi\u1eefa th\u00e1ng T\u01b0 D\u01b0\u01a1ng l\u1ecbch, g\u1ecdi l\u00e0 Ch\u00f4l Chn\u0103m Thm\u00e2y)<\/em><\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc Ho\u00e0ng th\u00e0nh, ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ea5t m\u1ed9t c\u00e1i r\u1ea1p l\u1edbn c\u00f3 th\u1ec1 ch\u1ee9a h\u01a1n ng\u00e0n ng\u01b0\u1eddi, v\u00e0 treo \u0111\u1ea7y \u0111\u00e8n, hoa. Ph\u00eda tr\u01b0\u1edbc, c\u00e1ch kho\u1ea3ng hai ch\u1ee5c tr\u01b0\u1ee3ng, ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng nh\u1eefng mi\u1ebfng c\u00e2y s\u1eafp n\u1ed1i ti\u1ebfp nhau c\u1ea5t m\u1ed9t c\u00e1i r\u1ea1p cao gi\u1ed1ng s\u00e0n x\u00e2y c\u00e1c ng\u00f4i th\u00e1p\u00a0<em>( th\u00e1p Stupa c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer, Champa, b\u1ed1n m\u1eb7t b\u1eb1ng nhau, n\u00f3c nh\u1ecdn )<\/em>\u00a0b\u1ec1 cao h\u01a1n hai ch\u1ee5c tr\u01b0\u1ee3ng (\u00a0<em>Tr\u01b0\u1ee3ng c\u1ed5 =10 th\u01b0\u1edbc, m\u1ed7i th\u01b0\u1edbc d\u00e0i 0,32m (ba t\u1ea5c hai), m\u1ed9t tr\u01b0\u1ee3ng d\u00e0i 3,20m, n\u1ebfu ng\u00f4i th\u00e1p cao h\u01a1n 20 tr\u01b0\u1ee3ng l\u00e0 h\u01a1n 64m, \u00d4ng Paul Pelliot l\u1ea1i cho l\u00e0 Toise, m\u1ed7i toise d\u00e0i l,949m, ng\u00f4i th\u00e1p cao h\u01a1n 20 toises t\u1ee9c l\u00e0 h\u01a1n 38,98m. Theo T\u1ef1 \u0111i\u1ec3n Hoa-Ph\u00e1p c\u1ee7a 1 gi\u00e1o s\u1ef9 \u1edf T\u1ee9 Xuy\u00ean xu\u1ea5t b\u1ea3n \u1edf H\u1ed3ng-K\u00f4ng n\u0103m 1893 (trang 513) th\u00ec m\u1ed9t tr\u01b0\u1ee3ng d\u00e0i 10 th\u01b0\u1edbc (x\u00edch) = 3,33m; \u1edf trang 525 th\u00ec x\u00edch l\u00e0 c\u00e1ch \u0111o b\u1ec1 d\u00e0i thay \u0111\u1ed3i t\u00f9y theo \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng v\u00e0 ngh\u1ec1 nghi\u1ec7p. Theo Trung Qu\u1ed1c c\u1ed5 v\u0103n \u0111\u1ea1i-t\u1ef1 \u0111i\u1ec3n c\u1ee7a F. Couvreur t\u00e1i b\u1ea3n l\u1ea7n II \u1edf \u0110\u00e0i B\u1eafc n\u0103m 1967, trang 3, th\u00ec Tr\u01b0\u1ee3ng l\u00e0 c\u00e1ch \u0111o chi\u1ec1u d\u00e0i b\u1eb1ng 10 x\u00edch hay 16 ch\u00e2n; trang 243 gi\u1ea3ng ch\u1eef x\u00edch l\u00e0 ch\u00e2n hay gang tay, b\u1ec1 d\u00e0i th\u01b0\u1eddng thay \u0111\u1ed5i v\u00e0 ch\u01b0a th\u1ed1ng nh\u1ea5t trong kh\u1eafp l\u00e3nh th\u1ed5 Trung Hoa. D\u01b0\u1edbi \u0111\u1eddi nh\u00e0 Chu (1122 \u2014 255 tr\u01b0\u1edbc CN), m\u1ed9t th\u01b0\u1edbc c\u00f3 20cm v\u00e0 hi\u1ec7n th\u1eddi l\u00e0 35cm. H\u1ed3i \u1ea5y t\u00ednh theo b\u1ec1 d\u00e0i c\u00f9a h\u1ed9t k\u00ea l\u00e0 m\u1ed9t ph\u00e2n, 10 ph\u00e2n l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ea5c, 10 t\u1ea5c l\u00e0 m\u1ed9t th\u01b0\u1edbc. D\u01b0\u1edbi \u0111\u1eddi nh\u00e0 H\u1ea1 (2205 \u2013 1766 tr\u01b0\u1edbc CN) 1 th\u01b0\u1edbc c\u00f3 10 t\u1ea5c, \u0111\u1eddi nh\u00e0 \u00c2n (1766 \u2013 1122 tr\u01b0\u1edbc CN) 1 th\u01b0\u1edbc c\u00f3 9 t\u1ea5c, \u0111\u1eddi nh\u00e0 Chu 1122 \u2013 255 tr\u01b0\u1edbc CN) 1 th\u01b0\u1edbc c\u00f3 8 t\u1ea5c. T\u00ednh theo h\u1ed9t k\u00ea kho\u1ea3ng 3mm chi\u1ec1u d\u00e0i th\u00ec 1 ph\u00e2n l\u00e0 3 ly, 10 ph\u00e2n l\u00e0 30 ly, 1 th\u01b0\u1edbc l\u00e0 300 ly b\u1eb1ng 3 t\u1ea5c T\u00e2y (0,30m), 1 tr\u01b0\u1ee3ng: 3 th\u01b0\u1edbc T\u00e2y. Tuy nhi\u00ean, \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 13 kh\u00f4ng bi\u1ebft nh\u00e0 Nguy\u00ean t\u00ednh m\u1ed9t tr\u01b0\u1ee3ng l\u00e0 bao nhi\u00eau)<\/em><\/p>\n<p>M\u1ed7i \u0111\u00eam ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ea5t ba ho\u1eb7c b\u1ed1n, ho\u1eb7c c\u00f3 th\u1ec3 n\u0103m, ho\u1eb7c s\u00e1u c\u00e1i. Tr\u00ean n\u00f3c ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1ec3 ph\u00e1o th\u0103ng thi\u00ean v\u00e0 ph\u00e1o n\u1ed5. T\u1ed1n ph\u00ed n\u00e0y do c\u00e1c t\u1ec9nh v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 qu\u00fd ph\u00e1i g\u00e1nh ch\u1ecbu. T\u1ed1i \u0111\u1ebfn, ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ec9nh nh\u00e0 Vua ng\u1ef1 ra d\u1ef1 l\u1ec5. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1ed1t ph\u00e1o th\u0103ng thi\u00ean v\u00e0 ph\u00e1o n\u1ed5. Ph\u00e1o th\u0103ng thi\u00ean bay cao d\u00f9 \u1edf ngo\u00e0i tr\u0103m d\u1eb7m c\u0169ng nh\u00ecn th\u1ea5y, ph\u00e1o n\u1ed3 l\u1edbn b\u1eb1ng s\u00fang b\u1eafn \u0111\u00e1 v\u00e0 ti\u1ebfng n\u1ed3 l\u00e0m rung chuy\u1ec1n c\u1ea3 th\u00e0nh ph\u1ed1. C\u00e1c quan ch\u1ee9c v\u00e0 nh\u00e0 qu\u00fd ph\u00e1i g\u00f3p ph\u1ea7n \u0111\u00e8n n\u1ebfn v\u00e0 cau, s\u1ed1 ti\u1ec1n t\u1ed1n ph\u00ed th\u1eadt to l\u1edbn<em>. (ch\u1ee9ng t\u1ecf h\u1ed3i \u1ea5y tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 l\u00e0m ph\u00e1o v\u00e0 thu\u1ed1c n\u1ed5 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer th\u1eadt \u0111\u00e1ng n\u1ec3)<\/em><\/p>\n<p>Nh\u00e0 Vua c\u0169ng c\u00f3 m\u1eddi qu\u00fd v\u1ecb S\u1ee9 th\u1ea7n ngo\u1ea1i qu\u1ed1c\u00a0<em>(h\u1ed3i \u1ea5y ch\u01b0a c\u00f3 \u0110\u1ea1i s\u1ee9 qu\u00e1n, ch\u1eafc l\u00e0 c\u00e1c \u0111o\u00e0n ngo\u1ea1i giao th\u00ec \u0111\u00fang h\u01a1n, ho\u1eb7c c\u00f3 l\u1ec7 v\u1eabn g\u1eedi con tin cho nhau gi\u1eefa c\u00e1c n\u01b0\u1edbc)<\/em>\u00a0tham d\u1ef1. Cu\u1ed9c l\u1ec5 c\u1eed h\u00e0nh nh\u01b0 th\u1ebf trong m\u01b0\u1eddi l\u0103m ng\u00e0y r\u1ed3i ng\u01b0ng h\u1ebft.<\/p>\n<p>M\u1ed7i th\u00e1ng c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c l\u1ec5. Th\u00e1ng T\u01b0 \u201cng\u01b0\u1eddi ta li\u1ec7ng tr\u00e1i c\u1ea7u<em>\u201d (nguy\u00ean v\u0103n:\u00a0<\/em>\u5982\u56db\u6708\u5247\u629b\u7403<em>, kh\u00f4ng r\u00f5 \u00fd t\u00e1c gi\u1ea3 l\u00e0 g\u00ec, hay l\u1ec5 h\u1ed9i g\u00ec)<\/em>. Th\u00e1ng Ch\u00edn l\u00e0 l\u1ec5 \u00c1p-L\u1ea1p\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n:\u00a0<\/em>\u4e5d\u6708\u5247\u58d3\u7375,<em>\u00a0kh\u00f4ng r\u00f5 l\u1ec5 g\u00ec)<\/em>\u00a0l\u1ec5 n\u00e0y g\u1ed3m c\u00f3 vi\u1ec7c t\u1ef1u h\u1ecdp d\u00e2n ch\u00fang kh\u1eafp l\u00e3nh th\u1ed5 v\u00e0o th\u00e0nh ph\u1ed1 di\u1ec5n h\u00e0nh tr\u01b0\u1edbc ho\u00e0ng cung. Th\u00e1ng N\u0103m ng\u01b0\u1eddi ta \u201c\u0111i r\u01b0\u1edbc n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt\u201d\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n:\u00a0<\/em>\u4e94\u6708\u5247\u8fce\u4f5b\u6c34<em>)<\/em>; ng\u01b0\u1eddi ta t\u1eadp trung t\u1ea5t c\u1ea3 t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt \u1edf kh\u1eafp c\u00e1c ch\u00f9a trong l\u00e3nh th\u1ed5 r\u1ed3i \u0111em n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ebfn c\u00f9ng v\u1edbi nh\u00e0 Vua t\u1eafm c\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng \u1ea5y. Th\u00e1ng S\u00e1u, ng\u01b0\u1eddi ta \u201cch\u00e8o thuy\u1ec1n tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t\u201d;\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u9678\u5730\u884c\u821f<em>)<\/em>\u00a0nh\u00e0 Vua ng\u1ed3i tr\u00ean l\u1ea7u cao d\u1ef1 l\u1ec5. Th\u00e1ng B\u1ea3y ng\u01b0\u1eddi ta \u201c\u0111\u1ed1t l\u00faa\u201d\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n<\/em>\u4e03\u6708\u5247\u71d2\u7a3b). L\u00fac \u1ea5y l\u00faa v\u1eeba ch\u00edn, ng\u01b0\u1eddi ta ra ngo\u00e0i c\u1eeda th\u00e0nh h\u01b0\u1edbng Nam g\u1eb7t l\u00faa v\u00e0 \u0111\u1ed1t \u0111\u1ec3 c\u00fang Ph\u1eadt. V\u00f4 s\u1ed1 ph\u1ee5 n\u1eef ng\u1ed3i xe ho\u1eb7c c\u01b0\u1ee1i voi \u0111\u1ebfn d\u1ef1 l\u1ec5 nh\u01b0ng nh\u00e0 Vua v\u1eabn \u1edf trong cung. Th\u00e1ng T\u00e1m l\u00e0 l\u1ec5 Ai Lan\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n<\/em>\u516b\u6708\u5247\u6328\u85cd<em>, tuy nhi\u00ean \u0111\u00e2y l\u00e0 phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer: roam)<\/em>\u00a0ngh\u0129a l\u00e0 nh\u1ea3y m\u00faa, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 \u0111\u1ecbnh nh\u1eefng k\u00e9p h\u00e1t v\u00e0 nh\u1ea1c s\u0129 m\u1ed7i ng\u00e0y \u0111\u1ebfn ho\u00e0ng cung tr\u00ecnh di\u1ec5n, ngo\u00e0i ra c\u00f3 nh\u1eefng cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u voi v\u00e0 \u0111\u1ea5u heo. Nh\u00e0 Vua c\u0169ng m\u1eddi qu\u00fd v\u1ecb S\u1ee9 th\u1ea7n ngo\u1ea1i qu\u1ed1c \u0111\u1ebfn d\u1ef1. Cu\u1ed9c l\u1ec5 k\u00e9o d\u00e0i m\u01b0\u1eddi ng\u00e0y. T\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u1edb r\u00f5 r\u00e0ng nh\u1eefng l\u1ec5 g\u00ec trong m\u1ea5y th\u00e1ng kh\u00e1c\u00a0<em>(ch\u1ee9ng t\u1ecf ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e2n L\u1ea1p c\u1ed5 c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u l\u1ec5 h\u1ed9i)<\/em><\/p>\n<p>Trong x\u1ee9 n\u00e0y c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi tinh th\u00f4ng khoa Thi\u00ean v\u0103n (<em>th\u01b0\u1eddng l\u00e0 quan ch\u1ee9c trong tri\u1ec1u g\u1ecdi l\u00e0 Hora, m\u1ed7i n\u0103m so\u1ea1n quy\u1ec3n l\u1ecbch g\u1ecdi l\u00e0 Maha Sangkrau)\u00a0<\/em>nh\u01b0 ch\u00fang ta v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ednh to\u00e1n Nh\u1eadt th\u1ef1c v\u00e0 Nguy\u1ec7t th\u1ef1c. Tuy nhi\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi th\u00e1ng d\u00e0i v\u00e0 ng\u1eafn, h\u1ecd c\u00f3 m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p t\u00ednh kh\u00e1c v\u1edbi ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p c\u1ee7a ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>Trong nh\u1eefng n\u0103m nhu\u1eadn h\u1ecd c\u0169ng b\u1ecb b\u1eaft bu\u1ed9c ph\u1ea3i c\u00f3 m\u1ed9t th\u00e1ng nhu\u1eadn, nh\u01b0ng h\u1ecd ch\u1ec9 chen v\u00e0o th\u00e1ng Ch\u00edn, \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111i\u1ec1u t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft g\u00ec c\u1ea3.<\/p>\n<p>M\u1ed7i \u0111\u00eam ch\u1ec9 chia l\u00e0m b\u1ed1n\u00a0<em>canh (\u1edf c\u00e1c n\u01b0\u1edbc ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng v\u0103n h\u00f3a TQ, \u0111\u00eam chia th\u00e0nh 5 canh)<\/em>. B\u1ea3y ng\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t tu\u1ea7n, c\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 \u1edf Trung Hoa ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi Khai, B\u1ebf, Ki\u1ebfn, Tr\u1eeb\u00a0<em>(Khai, B\u1ebf, Ki\u1ebfn, Tr\u1eeb l\u00e0 4 ng\u00e0y trong s\u1ed5 12 tr\u1ef1c c\u1ee7a m\u1ed9t th\u00e1ng. Tr\u1ef1c l\u00e0 g\u1eb7p. Ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa cho r\u1eb1ng c\u00f3 12 ng\u00e0y tr\u1ef1c trong n\u0103m l\u00e0 Khai, B\u1ebf, Ki\u1ebfn, Tr\u1eeb, M\u00e3ng, Binh, \u0110\u1ecbnh, Ch\u1ea5p, Ph\u00e1, Nguy, Th\u00e0nh, Thu, m\u1ed7i tr\u1ef1c t\u1ed1t, x\u1ea5u kh\u00e1c nhau v\u00e0 tr\u1edf \u0111i tr\u1edf l\u1ea1i su\u1ed1t n\u0103m. C\u00e1c th\u1ea7y b\u00f3i l\u1ef1a ng\u00e0y t\u1ed1t, ng\u00e0y x\u1ea5u, nh\u01b0 m\u1edf c\u1eeda h\u00e0ng th\u00ec l\u1ef1a ng\u00e0y Tr\u1ef1c Khai, c\u01b0\u1edbi h\u1ecfi th\u00ec l\u1ef1a ng\u00e0y Tr\u1ef1c Th\u00e0nh).<\/em><\/p>\n<p>V\u00ec l\u1ebd ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 \u1edf \u0111\u00e2y<em>\u00a0(nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u756a\u4eba\u65e2\u7121\u59d3\u540d phi\u00ean nh\u00e2n k\u00fd v\u00f4 t\u00ednh danh<em>, t\u1eeb phi\u00ean nh\u00e2n t\u00e1c gi\u1ea3 d\u00f9ng c\u00f3 \u00fd coi th\u01b0\u1eddng ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e2n L\u1ea1p, \u0111\u00f3 l\u00e0 quan ni\u1ec7m c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi TQ, coi c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c ngo\u00e0i Trung Nguy\u00ean l\u00e0 man di )\u00a0<\/em>kh\u00f4ng c\u00f3 t\u00ean gia \u0111\u00ecnh (<em>T\u1ee9c l\u00e0 h\u1ecd; ng\u01b0\u1eddi Khmer, Champa c\u1ed5 kh\u00f4ng c\u00f3 h\u1ecd, con l\u1ea5y t\u00ean cha l\u00e0m h\u1ecd v\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0: cha l\u00ean Hun Boklay th\u00ec con \u0111\u1eb7t l\u00e0 Boklay Kompet)<\/em>\u00a0kh\u00f4ng c\u00f3 t\u00ean ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 kh\u00f4ng ghi nh\u1edb ng\u00e0y sinh n\u00ean ph\u1ea7n \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7t m\u1ed9t \u201ct\u00ean ng\u01b0\u1eddi\u201d theo ng\u00e0y trong tu\u1ea7n m\u00e0 h\u1ecd ch\u00e0o \u0111\u1eddi. C\u00f3 hai ng\u00e0y trong tu\u1ea7n th\u1eadt t\u1ed1t, ba ng\u00e0y b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, hai ng\u00e0y th\u1eadt x\u1ea5u; ng\u00e0y n\u00e0o ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng, ng\u00e0y n\u00e0o ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng T\u00e2y. Ph\u1ee5 n\u1eef c\u0169ng bi\u1ebft t\u00ednh to\u00e1n xem ng\u00e0y t\u1ed1t x\u1ea5u. M\u01b0\u1eddi hai con gi\u00e1p c\u1ee7a chu k\u1ef3 c\u0169ng gi\u1ed1ng v\u1edbi m\u01b0\u1eddi hai con gi\u00e1p c\u1ee7a Trung Hoa\u00a0<em>(kh\u00e1c ch\u00fat l\u00e0 S\u1eedu thay b\u1eb1ng B\u00f2, M\u00e3o thay b\u1eb1ng Th\u1ecf)<\/em>\u00a0nh\u01b0ng t\u00ean g\u1ecdi kh\u00e1c nhau. Con ng\u1ef1a g\u1ecdi l\u00e0 \u201cB\u1ed1c-tr\u1ea1i\u201d, con g\u00e0 g\u1ecdi l\u00e0 \u201cloan\u201d con heo g\u1ecdi l\u00e0 \u201ctr\u1ef1c-l\u01b0\u201d, con b\u00f2 g\u1ecdi l\u00e0 \u201cc\u1ea3\u201d v\u00e2n v\u00e2n<em>\u2026( nh\u1eafc l\u1ea1i l\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer c\u1ed5 sang ti\u1ebfng H\u00e1n, n\u00ean d\u1ecbch th\u00ec r\u1ea5t v\u00f4 ngh\u0129a, c\u1ee5 th\u1ec3 con ng\u1ef1a ti\u1ebfng Khmer c\u1ed5 l\u00e0 sek, b\u00f2 l\u00e0 satv ko, g\u00e0 l\u00e0 mon, l\u1ee3n: chruk\u2026)<\/em><\/p>\n<p><strong>TRANH T\u1ee4NG (\u4e89\u8a1f)<\/strong>\u200b<br \/>Nh\u1eefng s\u1ef1 tranh t\u1ee5ng c\u1ee7a d\u00e2n ch\u00fang, d\u00f9 kh\u00f4ng quan tr\u1ecdng c\u0169ng ph\u1ea3i \u0111\u1ebfn tri\u1ec1u tr\u00ecnh nh\u00e0 Vua x\u00e9t x\u1eed (<em>theo \u0111\u00fang t\u1eadp t\u1ee5c c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9).<\/em>\u00a0Ng\u01b0\u1eddi ta n\u00f3i v\u1edbi t\u00f4i r\u1eb1ng d\u00e2n ch\u00fang kh\u00f4ng bi\u1ebft g\u00ec v\u1ec1 l\u1ed1i x\u1eed \u0111\u00e1nh b\u1eb1ng roi tre hay roi da v\u00e0 ch\u1ec9 b\u1ecb ph\u1ea1t\u00a0<em>v\u00e0ng (nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u4f46\u805e\u7f70\u91d1\u800c\u5df2<em>)<\/em>\u00a0m\u00e0 th\u00f4i. \u0110\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t n\u1eb7ng c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 h\u00ecnh th\u1ee9c x\u1eed gi\u1ea3o ho\u1eb7c ch\u00e9m \u0111\u1ea7u, nh\u01b0ng ngo\u00e0i c\u1eeda th\u00e0nh h\u01b0\u1edbng T\u00e2y ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e0o m\u1ed9t c\u00e1i h\u1ed1 r\u1ed3i b\u1eaft t\u1ed9i ph\u1ea1m n\u1eb1m xu\u1ed1ng, l\u1ea5p \u0111\u1ea5t v\u00e0 \u0111\u00e1 l\u00ean, ch\u00e8n \u00e9p th\u1eadt ch\u1eb7t r\u1ed3i th\u00f4i. \u0110\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p nh\u1eb9 h\u01a1n c\u00f3 h\u00ecnh ph\u1ea1t ch\u1eb7t ng\u00f3n tay, ng\u00f3n ch\u00e2n v\u00e0 b\u00e0n tay ho\u1eb7c c\u1eaft m\u0169i. Tuy nhi\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 lu\u1eadt c\u1ea5m t\u1ed9i ngo\u1ea1i t\u00ecnh v\u00e0 c\u1edd b\u1ea1c. Khi ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ee3 ngo\u1ea1i t\u00ecnh, anh ta l\u1ea5y hai m\u1ea3nh g\u1ed7 nh\u1ecdn c\u1ed9t hai ch\u1ea5n t\u00ean gian phu r\u1ed3i si\u1ebft ch\u1eb7t l\u1ea1i, t\u00ean n\u00e0y ch\u1ecbu \u0111au kh\u00f4ng n\u1ed5i ph\u1ea3i giao h\u1ebft t\u00e0i s\u1ea3n m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ef1 do. C\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi s\u1eafp \u0111\u1eb7t m\u01b0u k\u1ebf \u0111\u1ec1 l\u00e0m ti\u1ec1n gi\u1ed1ng nh\u01b0 b\u00ean n\u01b0\u1edbc ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>N\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o th\u1ea5y m\u1ed9t x\u00e1c ch\u1ebft tr\u01b0\u1edbc c\u1eeda nh\u00e0 m\u00ecnh th\u00ec c\u1ed9t gi\u00e2y k\u1ebbo ra kh\u1ecfi th\u00e0nh ph\u1ed1 b\u1ecf tr\u00ean b\u00e3i \u0111\u1ea5t hoang; kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0o m\u00e0 ch\u00fang ta g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed9c \u201cx\u00e9t nghi\u1ec7m \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7\u201d.\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n:\u00a0<\/em>\u521d\u7121\u6240\u8b02\u9ad4\u7a76\u6aa2\u9a57\u4e4b\u4e8b<em>, \u00fd t\u00e1c gi\u1ea3 n\u00f3i l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 quan n\u00e0o \u0111\u1ebfn kh\u00e1m nghi\u1ec7m t\u1eed thi)<\/em><\/p>\n<p>Khi d\u00e2n ch\u00fang b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebb tr\u1ed9m, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 \u00e1p d\u1ee5ng h\u00ecnh ph\u1ea1t c\u1ea7m t\u00f9 v\u00e0 tra t\u1ea5n. Ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng nh\u1edd m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd. N\u1ebfu c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi m\u1ea5t m\u1ed9t m\u00f3n \u0111\u1ed3 v\u00e0 nghi cho ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u0103n c\u1eafp m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y kh\u00f4ng nh\u1eadn, h\u1ecd n\u1ea5u m\u1ed9t n\u1ed3i d\u1ea7u v\u00e0 b\u1eaft bu\u1ed9c k\u1ebb b\u1ecb ng\u1edd nh\u00fang tay v\u00e0o<em>\u00a0(k\u1ebf th\u1eeba t\u1eeb th\u1eddi v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Ph\u00f9 Nam, nh\u01b0ng th\u1eddi \u0111\u00f3 h\u1ecd d\u00f9ng n\u01b0\u1edbc s\u00f4i).<\/em>\u00a0N\u1ebfu qu\u1ea3 th\u1eadt l\u00e0 k\u1ebb gian th\u00ec b\u00e0n tay n\u00e1t t\u1ea3 t\u01a1i, tr\u00e1i l\u1ea1i th\u1ecbt da v\u1eabn l\u00e0nh l\u1eb7n nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc. \u0110\u00f3 l\u00e0 ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p k\u1ef3 di\u1ec7u c\u1ee7a gi\u1ed1ng phi\u00ean d\u00e2n n\u00e0y<em>. (t\u00e1c gi\u1ea3 v\u1eabn d\u00f9ng t\u1eeb phi\u00ean d\u00e2n, c\u00f3 \u00fd khinh mi\u1ec7t)<\/em><\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra, g\u1eb7p tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdp hai ng\u01b0\u1eddi tranh t\u1ee5ng m\u00e0 kh\u00f4ng bi\u1ebft ai ph\u1ea3i ai tr\u00e1i th\u00ec tr\u01b0\u1edbc ho\u00e0ng th\u00e0nh c\u00f3 m\u01b0\u1eddi hai ng\u00f4i th\u00e1p \u0111\u00e1 nh\u1ecf<em>. (g\u1ecdi l\u00e0 Khl\u00e9ang, chia l\u00e0m 2 kh\u00f3m, 6 ng\u00f4i \u1edf h\u01b0\u1eddng B\u1eafc v\u00e0 6 ng\u00f4i \u1edf h\u01b0\u1edbng Nam)<\/em>\u00a0ng\u01b0\u1eddi ta b\u1eaft m\u1ed7i v\u1ecb ng\u1ed3i v\u00e0o m\u1ed9t ng\u00f4i, th\u00e2n nh\u00e2n v\u1ecb n\u00e0y canh ch\u1eebng v\u1ecb kia. Hai v\u1ecb \u1edf trong th\u00e1p m\u1ed9t ho\u1eb7c hai ng\u00e0y, hay l\u00e0 ba ho\u1eb7c b\u1ed1n ng\u00e0y. Khi h\u1ecd ra kh\u1ecfi th\u00e1p, ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o m\u00e0 sai th\u00ec th\u1ec3 n\u00e0o c\u0169ng kh\u00f4ng tr\u00e1nh \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0i ch\u1ee9ng b\u1ec7nh nh\u01b0 n\u1ed5i m\u1ee5c nh\u1ecdt, ho\u1eb7c \u0111au l\u1ed7 m\u0169i, ho\u1eb7c s\u1ed1t r\u00e9t n\u1eb7ng. V\u1ecb n\u00e0o m\u00e0 ph\u1ea3i th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u00fat g\u00ec c\u1ea3. Do \u0111\u00f3 h\u1ecd m\u1edbi quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh ng\u01b0\u1eddi c\u00f4ng minh ch\u00ednh \u0111\u1ea1i hay k\u1ebb b\u1ea5t l\u01b0\u01a1ng; h\u1ecd g\u1ecdi l\u00e0 \u201cnh\u00e0 ng\u1ee5c c\u1ee7a Tr\u1eddi\u201d\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n:<\/em>\u00a0\u8b02\u4e4b\u5929\u7344\u00a0<em>v\u1ecb chi thi\u00ean ng\u1ee5c<\/em>) \u0110\u00e2y l\u00e0 v\u1ecb Th\u1ea7n c\u1ee7a non s\u00f4ng linh \u1ee9ng m\u1edbi c\u00f3 nh\u01b0 v\u1eady.<\/p>\n<p><strong>B\u1ec6NH L\u1ea0I (\u75c5\u7669 B\u1ec7nh phong)<\/strong>\u200b<br \/>Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n x\u1ee9 n\u00e0y th\u01b0\u1eddng m\u1eafc nhi\u1ec1u b\u1ec7nh nh\u1eb9 m\u00e0 h\u1ecd \u0111i\u1ec1u tr\u1ecb r\u1ea5t d\u1ec5 d\u00e0ng b\u1eb1ng c\u00e1ch l\u1eb7n d\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc v\u00e0 g\u1ed9i \u0111\u1ea7u li\u00ean ti\u1ebfp<em>\u00a0(\u0110\u00fang ra l\u00e0 xu\u1ed1ng s\u00f4ng t\u1eafm ho\u1eb7c x\u1ed1i n\u01b0\u1edbc l\u1ea1nh tr\u00ean \u0111\u1ea7u nhi\u1ec1u l\u1ea7n ;c\u00e1ch tr\u1ecb b\u1ec7nh c\u1ea3m, n\u00f3ng s\u1ed1t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Khmer, Champa, x\u00e9t v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n Y h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, c\u00e1ch n\u00e0y kh\u00e1 nguy hi\u1ec3m, nh\u01b0ng l\u00fac \u0111\u00f3 ch\u1eafc s\u1ee9c \u0111\u1ec1 kh\u00e1ng con ng\u01b0\u1eddi t\u1ed1t h\u01a1n)<\/em><\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi b\u1ec7nh phong \u1edf t\u1eebng kho\u1ea3ng tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i. Khi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y \u0111\u1ebfn ng\u1ee7 chung hay \u0103n u\u1ed1ng chung v\u1edbi h\u1ecd, d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t ch\u1ee9ng b\u1ec7nh ph\u00e1t kh\u1edfi do t\u00ecnh tr\u1ea1ng th\u1eddi ti\u1ebft trong x\u1ee9. C\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb Qu\u1ed1c v\u01b0\u01a1ng m\u1eafc ph\u1ea3i b\u1ec7nh n\u00e0y\u00a0<em>(Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft th\u00ec trong ph\u1ea3 h\u1ec7 Vua Ch\u00e2n L\u1ea1p c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb Qu\u1ed1c v\u01b0\u01a1ng m\u1eafc b\u1ec7nh phong nh\u01b0ng trong ch\u00ednh s\u1eed th\u00ec kh\u00f4ng ghi c\u1ee5 th\u1ec3, nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 Ph\u00e1p Aymonier \u0111\u01b0a ra gi\u1ea3 thuy\u1ebft Vua Yacovarman (889-900) Ngo\u00e0i ra \u1edf tr\u00ean S\u00e2n voi trong th\u00e0nh Angkor Thom c\u00f2 m\u1ed9t t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 mang t\u00ean l\u00e0 Vua c\u00f9i ng\u1ed3i gi\u1eefa b\u1ed1n t\u01b0\u1ee3ng cung n\u1eef, nh\u01b0ng c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 Ph\u00e1p nghi ng\u1edd cho \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a Yama, v\u1ecb Di\u00eam v\u01b0\u01a1ng trong th\u1ea7n tho\u1ea1i B\u00e0 La M\u00f4n. Tr\u01b0\u1edbc ch\u00f9a Onalom \u1edf Phnom-Penh c\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t t\u01b0\u1ee3ng Vua c\u00f9i \u0111\u1eafp gi\u1ed1ng nh\u01b0 t\u01b0\u1ee3ng \u1edf Angkor Thom nh\u01b0ng nh\u1ecf h\u01a1n v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 t\u01b0\u1ee3ng cung n\u1eef. T\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c Hoa Ki\u1ec1u r\u1ea5t hay \u0111\u1ebfn c\u1ea7u c\u00fang xin l\u1ed9c l\u00e1)<\/em>, v\u00ec th\u1ebf n\u00ean d\u00e2n ch\u00fang kh\u00f4ng xem l\u00e0 ch\u1ee9ng b\u1ec7nh \u0111\u00e1ng gh\u00ea s\u1ee3\u00a0<em>(\u0111i\u1ec1u n\u00e0y th\u00ec ng\u01b0\u1eddi Khmer kh\u00e1c h\u1eb3n v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, ch\u00fang ta r\u1ea5t gh\u00ea s\u1ee3 b\u1ec7nh phong, g\u1ecdi l\u00e0 c\u00f9i, h\u1ee7i n\u00ean hay n\u00f3i tr\u00e1nh nh\u01b0 tr\u00e1nh h\u1ee7i, b\u1ea9n nh\u01b0 h\u1ee7i, mi\u1ec1n Nam th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 c\u00f9i)<\/em>\u00a0. Theo thi\u1ec1n ki\u1ebfn c\u1ee7a t\u00f4i th\u00ec th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng ng\u01b0\u1eddi m\u1eafc b\u1ec7nh l\u00e0 v\u00ec sau khi th\u1ecfa m\u00e3n x\u00e1c th\u1ecbt r\u1ed3i xu\u1ed1ng s\u00f4ng t\u1eafm li\u1ec1n, v\u00e0 t\u00f4i nghe n\u00f3i d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 \u00e2n \u00e1i xong lu\u00f4n lu\u1ed1n \u0111i t\u1eafm ngay. V\u1ec1 b\u1ec7nh ki\u1ebft l\u1ef5, m\u01b0\u1eddi ng\u01b0\u1eddi \u0111au ch\u1ebft t\u1eeb t\u00e1m \u0111\u1ebfn ch\u00edn. Gi\u1ed1ng \u1edf n\u01b0\u1edbc ch\u00fang ta, h\u1ecd b\u00e1n thu\u1ed1c ngo\u00e0i ch\u1ee3, nh\u01b0ng r\u1ea5t kh\u00e1c c\u00e1c lo\u1ea1i thu\u1ed1c c\u1ee7a Trung Hoa v\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft g\u00ec c\u1ea3\u00a0<em>(t\u1ee9c l\u00e0 c\u00e1c lo\u1ea1i l\u00e1 c\u00e2y, r\u1ec5 c\u00e2y, h\u1ea1t\u2026thu\u1ed1c ki\u1ec3u Khmer)<\/em>. C\u0169ng c\u00f3 lo\u1ea1i ph\u00f9 th\u1ee7y h\u00e0nh ngh\u1ec1 \u0103n ti\u1ec1n thi\u00ean h\u1ea1; th\u1eadt l\u00e0 \u0111\u00e1ng c\u01b0\u1eddi<em>. (th\u1eddi \u1ea5y m\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 \u0111\u00e3 kh\u00f4ng m\u00ea t\u00edn, qu\u1ea3 th\u1eadt \u0111\u00e1ng kh\u00e2m ph\u1ee5c).<\/em><\/p>\n<p><strong>T\u1eec VONG (\u6b7b\u4ea1 Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft)<\/strong>\u200b<br \/>\u0110\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng d\u00f9ng quan t\u00e0\u00ec, ch\u1ec9 d\u00f9ng m\u1ed9t lo\u1ea1i chi\u1ebfu v\u00e0 b\u00f3 b\u1eb1ng v\u1ea3i. Trong \u0111\u00e1m tang, h\u1ecd c\u0169ng c\u1ea7m c\u1edd, ph\u01b0\u1edbn v\u00e0 c\u00f3 gi\u00e0n nh\u1ea1c \u0111i \u0111\u1ea7u, Ngo\u00e0i ra, h\u1ecd b\u01b0ng hai m\u00e2m g\u1ea1o rang n\u1ed5 v\u00e3i t\u1eebng n\u1eafm hai b\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng. H\u1ecd khi\u00eang x\u00e1c ch\u1ebft ra kh\u1ecfi th\u00e0nh ph\u1ed1, \u0111\u1ebfn n\u01a1i v\u1eafng v\u1ebb kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u1edf r\u1ed3i b\u1ecf \u0111\u00f3 tr\u1edf v\u1ec1. H\u1ecd \u0111\u1ee3i k\u1ec1n k\u1ec1n, ch\u00f3 v\u00e0 c\u00e1c th\u00fa v\u1eadt kh\u00e1c \u0111\u1ebfn x\u00e9 x\u00e1c. N\u1ebfu x\u00e1c ch\u1ebft b\u1ecb \u0103n h\u1ebft mau ch\u00f3ng, h\u1ecd n\u00f3i r\u1eb1ng cha, m\u1eb9 h\u1ecd c\u00f3 ph\u00fac \u0111\u1ee9c m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u1edfng \u0111i\u1ec1u qu\u1ea3 b\u00e1o \u1ea5y, n\u1ebfu x\u00e1c kh\u00f4ng b\u1ecb th\u00fa \u0103n ho\u1eb7c \u0103n t\u1eebng mi\u1ebfng, h\u1ecd n\u00f3i r\u1eb1ng cha, m\u1eb9 h\u1ecd mang v\u00e0i t\u1ed9i l\u1ed7i m\u1edbi c\u00f3 h\u1eadu qu\u1ea3 nh\u01b0 v\u1eady (<em>\u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 Thi\u00ean T\u00e1ng ho\u1eb7c \u0110i\u1ec3u T\u00e1ng)<\/em>. Hi\u1ec7n th\u1eddi, d\u1ea7n d\u1ea7n c\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi h\u1ecfa thi\u00eau ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft, \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi ph\u1ea7n \u0111\u00f4ng con ch\u00e1u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa. Khi cha ho\u1eb7c m\u1eb9 ch\u1ebft, con kh\u00f4ng m\u1eb7c qu\u1ea7n \u00e1o tang, nh\u01b0ng con trai c\u1ea1o \u0111\u1ea7u v\u00e0 con g\u00e1i c\u1eaft t\u00f3c ph\u00eda tr\u00ean tr\u00e1n l\u1edbn b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ebfu, \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u1ed1i \u0111\u1ec1 tang cha m\u1eb9. Nh\u00e0 Vua \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00f4n trong ng\u1ed3i th\u00e1p, nh\u01b0ng t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi ta ch\u00f4n th\u00e2n m\u00ecnh hay ch\u1ec9 ch\u00f4n b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng.\u00a0<em>(Nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 Ph\u00e1p Aymonier cho bi\u1ebft L\u1ec5 h\u1ecfa t\u00e1ng c\u1ee7a nh\u00e0 Vua c\u1eed h\u00e0nh r\u1ea5t tr\u1ecdng th\u1ec3, h\u00ecnh th\u1ee9c H\u1ecfa T\u00e1ng ki\u1ec3u \u1ea4n \u0110\u1ed9, Tro c\u1ed1t Vua \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef \u1edf ho\u00e0ng th\u00e0nh trong m\u1ed9t c\u00e1i b\u00ecnh b\u1eb1ng v\u00e0ng. Ch\u00ednh c\u00e1c v\u1ecb Ho\u00e0ng t\u1eed l\u00e0m l\u1ec5 r\u01b0\u1edbc tro v\u1ec1 Tri\u1ec1u v\u00e0 sau \u0111\u00f3 \u0111em \u0111\u1eb7t v\u00e0o ng\u00f4i th\u00e1p<strong>).<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>CANH CH\u1ee6NG (\u8015\u7a2eTr\u1ed3ng tr\u1ecdt)<\/strong>\u200b<br \/>Th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m ba hay b\u1ed1n m\u00f9a trong m\u1ed9t n\u0103m; su\u1ed1t n\u0103m th\u1eddi ti\u1ebft gi\u1ed1ng nh\u01b0 th\u00e1ng N\u0103m v\u00e0 th\u00e1ng S\u00e1u c\u1ee7a ch\u00fang ta v\u00e0 d\u00e2n ch\u00fang kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u1ea1nh v\u00e0 tuy\u1ebft l\u00e0 g\u00ec. \u1ede x\u1ee9 n\u00e0y tr\u1eddi m\u01b0a n\u1eeda n\u0103m, n\u1eeda n\u0103m kia tr\u1eddi kh\u00f4ng m\u01b0a. T\u1eeb th\u00e1ng T\u01b0 \u0111\u1ebfn th\u00e1ng Ch\u00edn, tr\u1eddi m\u01b0a m\u1ed7i ng\u00e0y v\u00e0o x\u1ebf chi\u00eau. B\u1ea5y gi\u1edd m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc \u1edf Bi\u1ec3n H\u1ed3 c\u00f3 th\u1ec1 l\u1ea5n cao t\u1eeb b\u1ea3y \u0111\u1ebfn t\u00e1m tr\u01b0\u1ee3ng. Nh\u1eefng c\u00e2y to \u0111\u1ec1u ch\u00ecm m\u1ea9t ch\u1ec9 c\u00f2n l\u00f3 ng\u1ecdn. D\u00e2n ch\u00fang \u1edf tr\u00ean b\u1edd h\u1ed3 r\u00fat h\u1ebft v\u00e0o trong n\u00fai, k\u1ebf \u0111\u00f3 t\u1eeb th\u00e1ng M\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn th\u00e1ng Ba (n\u0103m sau) Tr\u1eddi kh\u00f4ng r\u1edbt m\u1ed9t gi\u1ecdt m\u01b0a! B\u1ea5y gi\u1edd ch\u1ec9 c\u00f3 ghe nh\u1ecf \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ean Bi\u1ec1n H\u1ed3; \u1edf n\u01a1i s\u00e2u c\u00f3 t\u1eeb ba \u0111\u1ebfn n\u0103m ch\u00e2n n\u01b0\u1edbc\u00a0<em>(c\u00e1ch \u0111o b\u1eb1ng ch\u00e2n ng\u00e0y x\u01b0a, g\u1ecdi l\u00e0 c\u01b0\u1edbc = 20cm)<\/em>. D\u00e2n ch\u00fang tr\u1edf v\u1ec1. C\u00e1c nh\u00e0 n\u00f4ng t\u00ednh theo th\u1eddi ti\u1ebft l\u00fac n\u00e0o l\u00faa ch\u00edn v\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0o n\u01b0\u1edbc c\u00f3 th\u1ec1 ng\u1eadp l\u00fac \u1ea5y m\u00e0 nh\u00e2n \u0111\u00f3 gieo gi\u1ed1ng t\u00f9y cu\u1ed9c \u0111\u1ea5t. H\u1ecd kh\u00f4ng d\u00f9ng b\u00f2 k\u00e9o c\u00e0y. C\u00e2y c\u00e0y, l\u01b0\u1ee1i h\u00e1i v\u00e0 cu\u1ed1c c\u1ee7a h\u1ecd t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u gi\u1ed1ng v\u00e0i ph\u1ea7n tr\u00ean nguy\u00ean t\u1eafc v\u1edbi d\u1ee5ng c\u1ee5 c\u1ee7a ch\u00fang ta, nh\u01b0ng c\u00e1ch ki\u1ebfn t\u1ea1o ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00e1c h\u1eb3n. Ngo\u00e0i ra c\u00f3 m\u1ed9t lo\u1ea1i ru\u1ed9ng thi\u00ean nhi\u00ean l\u00faa m\u1ecdc lu\u00f4n lu\u00f4n kh\u00f4ng ai gieo tr\u1ed3ng; khi n\u01b0\u1edbc d\u00e2ng \u0111\u1ebfn m\u1ed9t\u00a0<em>tr\u01b0\u1ee3ng (g\u1ecdi l\u00e0 l\u00faa tr\u1eddi, l\u00faa ngoi, mi\u1ec1n Nam v\u00e0 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y mi\u1ec1n B\u1eafc c\u0169ng c\u00f3),<\/em>\u00a0l\u00faa c\u0169ng m\u1ecdc cao nh\u01b0 v\u1eady; t\u00f4i cho r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t gi\u1ed1ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t.<\/p>\n<p>H\u1ecd kh\u00f4ng d\u00f9ng m\u1ed9t th\u1ee9 ph\u00e2n n\u00e0o \u0111\u1ec1 b\u00f3n ru\u1ed9ng v\u00e0 tr\u1ed3ng rau v\u00ec h\u1ecd ch\u00ea d\u01a1 d\u00e1y. Ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y kh\u00f4ng bao gi\u1edd cho h\u1ecd bi\u1ebft c\u00e1ch r\u1ea3i ph\u00e2n \u1edf n\u01b0\u1edbc m\u00ecnh v\u00ec s\u1ee3 h\u1ecd khinh b\u1ec9. Hai ho\u1eb7c ba gia \u0111\u00ecnh \u0111\u00e0o chung m\u1ed9t c\u00e1i h\u1ed1 (ch\u1ee9a ph\u00e2n) d\u00f9ng c\u1ecf che \u1edf tr\u00ean, khi n\u00e0o \u0111\u1ea7y h\u1ecd l\u1ea5p \u0111\u1ea5t v\u00e0 \u0111\u00e0o ch\u1ed7 kh\u00e1c. Sau khi \u0111i v\u1ec7 sinh r\u1ed3i, h\u1ed9 lu\u00f4n lu\u00f4n v\u00e0o h\u1ed3 n\u01b0\u1edbc r\u1eeda, nh\u01b0ng ch\u1ec9 d\u00f9ng b\u00e0n tay tr\u00e1i; tay ph\u1ea3i \u0111\u1ec1 c\u1ea7m th\u1ee9c \u0103n\u00a0<em>(gi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi \u1ea4n \u0110\u1ed9 v\u00e0 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc theo \u0111\u1ea1o H\u1ed3i kh\u00e1c)<\/em>\u00a0Khi h\u1ecd th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa \u0111i \u0111\u1ea1i ti\u1ec7n v\u00e0 ch\u00f9i b\u1eb1ng gi\u1ea5y th\u00ec h\u1ecd ch\u1ebf nh\u1ea1o \u0111\u1ebfn n\u1ed7i kh\u00f4ng mu\u1ed1n cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 v\u00e0o nh\u00e0 h\u1ecd n\u1eefa. Trong gi\u1edbi ph\u1ee5 n\u1eef c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u0111i ti\u1ec3u \u0111\u1ee9ng th\u1eadt l\u00e0 \u0111\u00e1ng c\u01b0\u1eddi v\u00f4 c\u00f9ng.\u00a0<em>(t\u00e1c gi\u1ea3 quan s\u00e1t r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb, kh\u00f4ng hi\u1ec3u ph\u1ee5 n\u1eef \u0111i ti\u1ec3u \u0111\u1ee9ng ki\u1ec3u g\u00ec???)<\/em><\/p>\n<p><strong>S\u01a0N XUY\u00caN (\u5c71\u5dddN\u00fai, s\u00f4ng<\/strong>)\u200b<br \/>B\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u00e0o Ch\u00e2n B\u1ed3\u00a0<em>(v\u00f9ng B\u00e0 R\u1ecba-V\u0169ng T\u00e0u ng\u00e0y nay, \u0111o\u1ea1n n\u00e0y r\u1ea5t quan tr\u1ecdng v\u00ec t\u00e1c gi\u1ea3 l\u00fac n\u00e0y tuy mi\u00eau t\u1ea3 Ch\u00e2n L\u1ea1p, nh\u01b0ng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t m\u00e0 \u00f4ng n\u00f3i n\u00e0y b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u00e3 l\u00e0 mi\u1ec1n Nam n\u01b0\u1edbc ta r\u1ed3i)<\/em>\u00a0h\u1ea7u h\u1ebft c\u1ea3 v\u00f9ng \u0111\u1ec1u l\u00e0 b\u1ee5i r\u1eadm c\u1ee7a khu r\u1eebng th\u1ea5p, nh\u1eefng c\u1eeda r\u1ed9ng c\u1ee7a con s\u00f4ng l\u1edbn ch\u1ea1y d\u00e0i h\u00e0ng tr\u0103m l\u00ed, b\u00f3ng m\u00e1t um t\u00f9m c\u1ee7a nh\u1eefng g\u1ed1c c\u1ed5 th\u1ee5 v\u00e0 c\u00e2y m\u00e2y d\u00e0i t\u1ea1o th\u00e0nh nhi\u1ec1u ch\u1ed7 tr\u00fa xum-xu\u00ea. Ti\u1ebfng chim h\u00f3t v\u00e0 th\u00fa v\u1eadt k\u00eau vang d\u1ed9i kh\u1eafp n\u01a1i. V\u00e0o n\u1eeda \u0111\u01b0\u1eddng trong c\u1eeda s\u00f4ng, ng\u01b0\u1eddi ta m\u1edbi th\u1ea5y l\u1ea7n \u0111\u1ea7u c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng ru\u1ed9ng b\u1ecf hoang, kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t g\u1ed1c c\u00e2y n\u00e0o. Xa h\u01a1n t\u1ea7m m\u1eaft ch\u1ec9 to\u00e0n l\u00e0 c\u1ecf k\u00ea \u0111\u1ea7y r\u1eaby. H\u00e0ng tr\u0103m h\u00e0ng ng\u00e0n tr\u00e2u r\u1eebng t\u1ef1u h\u1ecdp t\u1eebng b\u1ea7y trong v\u00f9ng n\u00e0y. Ti\u1ebfp \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u con \u0111\u01b0\u1eddng d\u1ed1c \u0111\u1ea7y tre ch\u1ea1y d\u00e0i h\u00e0ng tr\u0103m l\u00ed. T\u1ea1i m\u1eaft lo\u1ea1i tre n\u00e0y c\u00f3 gai m\u1ed9c v\u00e0 m\u0103ng th\u00ec c\u00f3 v\u1ecb r\u1ea5t \u0111\u1eafng. B\u1ed1n ph\u00eda c\u00f3 n\u00fai cao.<\/p>\n<p><strong>XU\u1ea4T S\u1ea2N (\u51fa\u7522 S\u1ea3n v\u1eadt)<\/strong>\u200b<br \/>Trong n\u00fai c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u g\u1ed7 qu\u00ed. V\u00f9ng n\u00e0o kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e2y l\u00e0 n\u01a1i t\u00ea gi\u00e1c c\u00f9ng voi t\u1ef1u h\u1ecdp v\u00e0 sinh n\u1edf. Lo\u1ea1i chim qu\u00ed, lo\u1ea1i th\u00fa l\u1ea1 l\u00f9ng c\u00f3 v\u00f4 s\u1ed1. S\u1ea3n ph\u1ea9m c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb l\u00e0 l\u00f4ng chim tr\u0129, ng\u00e0 voi, s\u1eebng t\u00ea gi\u00e1c, s\u00e1p ong. V\u1ec1 s\u1ea3n ph\u1ea9m th\u01b0\u1eddng c\u00f3 c\u00e2y tr\u1ea7m h\u01b0\u01a1ng, \u0111\u1eadu-kh\u1ea5u, c\u00e2y h\u1ecda ho\u00e0ng, c\u00e2y c\u00e1nh ki\u1ebfn, d\u1ea7u c\u00e2y m\u00e1u ch\u00f3 (\u0111\u1ea1i phong t\u1eed du).<\/p>\n<p>Chim tr\u1ea3 r\u1ea5t kh\u00f3 b\u1eaft. Trong r\u1eebng r\u1eadm c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ed3 n\u01b0\u1edbc v\u00e0 d\u01b0\u1edbi h\u1ed3 c\u00f3 c\u00e1. Chim tr\u1ea3 \u1edf trong r\u1eebng bay ra ki\u1ebfm c\u00e1. Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 n\u00fap d\u01b0\u1edbi l\u00e1 c\u00e2y tr\u00ean b\u1edd h\u1ed3, treo c\u00e1i l\u1ed3ng nh\u1ed1t con chim m\u00e1i l\u00e0m m\u1ed3i tay c\u1ea7m m\u1ed9t mi\u1ebfng l\u01b0\u1edbi nh\u1ecf, r\u00ecnh chim \u0111\u1ebfn tung l\u01b0\u1edbi b\u1eaft. C\u00f3 ng\u00e0y anh ta b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c ba hay n\u0103m con, c\u00f3 khi su\u1ed1t bu\u1ed5i kh\u00f4ng c\u00f3 con n\u00e0o.<\/p>\n<p>Th\u1ed3 d\u00e2n s\u1ed1ng trong d\u00e3y n\u00fai h\u1ebbo l\u00e1nh m\u1edbi c\u00f3 ng\u00e0 voi. M\u1ed7i con voi ch\u1ebft c\u00f3 hai c\u00e1i ng\u00e0\u00a0<em>(t\u00e1c gi\u1ea3 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi TQ, n\u00ean ch\u01b0a th\u1ea1o v\u1ec1 voi).<\/em>\u00a0Ng\u01b0\u1eddi ta n\u00f3i r\u1eb1ng x\u01b0a kia voi thay ng\u00e0 m\u1ed7i n\u0103m m\u1ed9t l\u1ea7n, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 kh\u00f4ng \u0111\u00fang. Ng\u00e0 c\u1ee7a con th\u00fa b\u1ecb gi\u1ebft b\u1eb1ng gi\u00e1o v\u00e0 lo\u1ea1i t\u1ed1t nh\u1ea5t. K\u1ebf \u0111\u00f3 l\u00e0 lo\u1ea1i ng\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta t\u00ecm th\u1ea5y sau khi con v\u1eadt t\u1ef1 nhi\u00ean ch\u1ebft \u00edt l\u00e2u. Lo\u1ea1i k\u00e9m gi\u00e1 tr\u1ecb l\u00e0 lo\u1ea1i ng\u01b0\u1eddi ta g\u1eb7p trong r\u1eebng sau khi con v\u1eadt ch\u1ebft nhi\u1ec1u n\u0103m.<\/p>\n<p>S\u00e1p ong \u1edf tr\u00ean c\u00e2y kh\u00f4 trong x\u00f3m l\u00e0ng do m\u1ed9t gi\u1ed1ng ong l\u01b0ng nh\u1ecf nh\u01b0 l\u01b0ng con ki\u1ebfn t\u1ea1o ra. Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 l\u1ea5y s\u00e1p ong. M\u1ed7i thuy\u1ec1n c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1edf t\u1eeb hai \u0111\u1ebfn ba ng\u00e0n t\u1ea3ng ong, t\u1ea3ng l\u1edbn n\u1eb7ng t\u1eeb ba ch\u1ee5c \u0111\u1ebfn b\u1ed1n ch\u1ee5c c\u00e2n, t\u1ea3ng nh\u1ecf n\u1eb7ng kh\u00f4ng d\u01b0\u1edbi m\u01b0\u1eddi t\u00e1m \u0111\u1ebfn m\u01b0\u1eddi ch\u00edn c\u00e2n.<\/p>\n<p>S\u1eebng t\u00ea gi\u00e1c m\u00e0u tr\u1eafng v\u00e0 c\u00f3 g\u00e2n m\u00e1u \u0111\u1ecf l\u00e0 lo\u1ea1\u1ec9 qu\u00fd gi\u00e1 nh\u1ea5t, s\u1eebng m\u00e0u \u0111en k\u00e9m gi\u00e1 tr\u1ecb h\u01a1n. C\u00e2y tr\u1ea7m h\u01b0\u01a1ng m\u1ecdc trong r\u1eebng r\u1eadm. Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 c\u1eaft l\u1ea5y r\u1ea5t kh\u00f3 nh\u1ecdc v\u00ec lo\u1ea1i n\u00e0y \u1edf trong ru\u1ed9t c\u00e2y v\u00e0 xung quanh c\u00f3 ch\u1ea5t g\u1ed7 d\u00e1c d\u1ea7y t\u1eeb t\u00e1m \u0111\u1ebfn ch\u00edn t\u1ea5c, nh\u1eefng g\u1ed1c nh\u1ecf d\u1ea7y \u00edt nh\u1ea5t t\u1eeb b\u1ed1n \u0111\u1ebfn n\u0103m t\u1ea5c.<\/p>\n<p>T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1eadu kh\u1ea5u \u0111\u1ec1u do ng\u01b0\u1eddi man m\u1ecdi<em>\u00a0(\u0111\u00e2y l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n t\u1ed9c v\u00f9ng T\u00e2y Nguy\u00ean)\u00a0<\/em>tr\u1ed3ng trong n\u00fai<em>.<\/em><\/p>\n<p>C\u00e2y h\u1ecda ho\u00e0ng l\u00e0 ch\u1ea5t nh\u1ef1a c\u1ee7a m\u1ed9t gi\u1ed1ng c\u00e2y ri\u00eang bi\u1ec7t. Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 r\u1ea1ch th\u00e2n c\u00e2y m\u1ed9t n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec1 nh\u1ef1a ch\u1ea3y ra v\u00e0 n\u0103m sau \u0111\u1ebfn l\u1ea5y.<\/p>\n<p>C\u00e2y c\u00e1nh ki\u1ebfn m\u1ecdc tr\u00ean nh\u00e1nh m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t v\u00e0 c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng th\u1eadt gi\u1ed1ng lo\u1ea1i k\u00fd sinh c\u1ee7a c\u00e2y d\u00e2u. C\u0169ng r\u1ea5t kh\u00f3 t\u00ecm th\u1ee9 n\u00e0y.<\/p>\n<p>D\u1ea7u c\u00e2y m\u00e1u ch\u00f3 (\u0111\u1ea1i phong t\u1eed) do h\u1ed9t c\u1ee7a m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y l\u1edbn. Tr\u00e1i c\u00e2y gi\u1ed1ng tr\u00e1i d\u1eeba, nh\u01b0ng h\u00ecnh tr\u00f2n c\u00f3 m\u1ea5y m\u01b0\u01a1i h\u1ed9t.<\/p>\n<p>C\u00e2y h\u1ea1t ti\u00eau \u0111\u00f4i khi c\u0169ng c\u00f3. Ti\u00eau m\u1ecdc leo xung quanh c\u00e2y m\u00e2y v\u00e0 \u0111eo d\u00ednh nh\u01b0 lo\u1ea1i l\u1ee5c th\u1ea3o t\u1eed. Lo\u1ea1i n\u00e0o t\u01b0\u01a1i v\u00e0 xanh l\u1ee5c l\u00e0 th\u1ee9 r\u1ea5t cay.<\/p>\n<p><strong>M\u1eacU D\u1ecaCH (\u8cbf\u6613 Th\u01b0\u01a1ng M\u1ea1i)<\/strong>\u200b<br \/>Trong x\u1ee9 n\u00e0y ph\u1ee5 n\u1eef r\u1ea5t th\u00f4ng hi\u1ec3u vi\u1ec7c mua b\u00e1n\u00a0<em>(ch\u1ee9ng t\u1ecf ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef Khmer c\u1ed5 r\u1ea5t th\u00e1o v\u00e1t, h\u01a1n ph\u1ee5 n\u1eef ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, TQ, L\u00e0o, Xi\u00eam c\u00f9ng th\u1eddi),<\/em>\u00a0th\u1ebf n\u00ean khi m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y lu\u00f4n lu\u00f4n l\u1eadp gia \u0111\u00ecnh ngay \u0111\u1ec3 l\u1ee3i d\u1ee5ng t\u00e0i th\u01b0\u01a1ng m\u00e3i c\u1ee7a v\u1ee3. M\u1ed7i ng\u00e0y ch\u1ee3 h\u1ecdp t\u1eeb s\u00e1u gi\u1edd \u0111\u1ebfn tr\u01b0a th\u00ec tan. T\u1ea1i ch\u1ee3 n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 c\u1eeda ti\u1ec7m c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u1edf, ng\u01b0\u1eddi b\u00e1n d\u00f9ng m\u1ed9t lo\u1ea1i chi\u1ebfu tr\u1ea3i d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t. M\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 ch\u1ed7 c\u1ee7a m\u00ecnh. T\u00f4i nghe n\u00f3i ng\u01b0\u1eddi ta n\u1ed9p ti\u1ec1n cho ch\u00ednh quy\u1ec1n \u0111\u1ec1 m\u01b0\u1edbn ch\u1ed7 ng\u1ed3i. \u0110\u1ed1i v\u1edbi vi\u1ec7c giao d\u1ecbch nh\u1ecf, ng\u01b0\u1eddi ta tr\u1ea3 b\u1eb1ng g\u1ea1o, ng\u0169 c\u1ed1c c\u00e1c lo\u1ea1i v\u00e0 \u0111\u1ed3 v\u1eadt c\u1ee7a Trung Hoa r\u1ed3i k\u1ebf \u0111\u1ebfn h\u00e0ng v\u1ea3i, \u0111\u1ed1i v\u1edbi vi\u1ec7c l\u1edbn ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng v\u00e0ng v\u00e0 b\u1ea1c.<\/p>\n<p>N\u00f3i chung, ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n x\u1ee9 n\u00e0y h\u1ebft s\u1ee9c gi\u1ea3n d\u1ecb. Khi g\u1eb7p m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa, h\u1ecd t\u1ecf v\u1ebb r\u1ea5t s\u1ee3 s\u1ec7t, cung k\u00ednh v\u00e0 g\u1ecdi l\u00e0 \u201cPh\u1eadt\u201d. V\u1eeba th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa, h\u1ecd li\u1ec1n qu\u1ef3 xu\u1ed1ng l\u1ea1y. Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y \u00edt l\u00e2u c\u0169ng c\u1ecf k\u1ebb l\u01b0\u1eddng g\u1ea1t ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 g\u00e2y nhi\u1ec1u thi\u1ec7t h\u1ea1i. \u0110\u00f3 l\u00e0 vi\u1ec7c \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra cho m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa \u0111\u1ebfn x\u1ee9 n\u00e0y.\u00a0<em>(T\u00e1c gi\u1ea3 \u0111\u1ec1 cao ng\u01b0\u1eddi TQ, th\u1ef1c ra v\u1eabn b\u1ecb l\u1eeba nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng, ng\u01b0\u1eddi Khmer c\u1ed5 ph\u00e2n chia \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p nh\u01b0 \u1ea4n \u0110\u1ed9, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi qu\u1ef3 l\u1ea1y ng\u01b0\u1eddi TQ l\u00e0 n\u00f4 t\u00ec, ho\u1eb7c \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p th\u1ea5p, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n r\u1ea5t tinh-qu\u00e1i, h\u1ecd n\u1ecbnh ng\u01b0\u1eddi TQ \u0111\u1ec3 l\u1eeba cho d\u1ec5)<\/em><\/p>\n<p><strong>D\u1ee4C \u0110\u1eaeC \u0110\u01af\u1edcNG H\u00d3A<\/p>\n<p>(\u6b32\u5f97\u5510\u8ca8Mu\u1ed1n mua \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0ng h\u00f3a c\u1ee7a Trung Hoa)<\/strong>\u200b<br \/>T\u00f4i tin r\u1eb1ng x\u1ee9 n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ea3n xu\u1ea5t v\u00e0ng v\u00e0 b\u1ea1c; nh\u1eefng m\u00f3n ng\u01b0\u1eddi ta th\u00edch nh\u1ea5t \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 v\u00e0ng v\u00e0 b\u1ea1c c\u1ee7a Trung Hoa, k\u1ebf l\u00e0 h\u00e0ng l\u1ee5a nh\u1eb9 m\u00e0u s\u1eb7c s\u1ee1 d\u1ec7t ch\u1ec9 \u0111\u00f4i. Sau \u0111\u00f3 l\u00e0 thi\u1ebfc c\u1ee7a v\u00f9ng Ch\u00e2n Chu, m\u00e2m s\u01a1n m\u00e0i c\u1ee7a v\u00f9ng \u00d4n Ch\u00e2u, \u0111\u1ed3 s\u1ee9 m\u00e0u l\u1ee5c l\u1ee3i c\u1ee7a v\u00f9ng B\u00e0n Ch\u00e2u v\u00e0 Tuy\u1ec1n Ch\u00e2u , th\u1ee7y ng\u00e2n, son, gi\u1ea9y, di\u00eam sinh, thu\u1ed1c s\u00fang, b\u1ea1ch \u0111\u00e0n, r\u1ec5 c\u00e2y b\u1ea1ch ch\u1ec9, x\u1ea1 h\u01b0\u01a1ng, v\u1ea3i lanh, v\u1ea3i ho\u00e0ng th\u1ea3o, n\u1ed3i s\u1eaft, m\u00e2m \u0111\u1ed3ng, n\u1ed3i \u0111\u1ed3ng, ng\u1ecdc trai, d\u1ea7u tr\u1ea9u, l\u1edd tre (b\u1eaft c\u00e1), nia, l\u01b0\u1ee3c g\u1ed7, kim kh\u00e2u. Nh\u1eefng \u0111\u1ed3 v\u1eadt th\u01b0\u1eddng d\u00f9ng v\u00e0 n\u1eb7ng x\u1ea5u nh\u01b0 chi\u1ebfu \u1edf v\u00f9ng Minh Ch\u00e2u. Nh\u1eefng v\u1eadt m\u00e0 h\u1ecd r\u1ea5t mu\u1ed1n c\u00f3 l\u00e0 c\u00e1c lo\u1ea1i c\u00e2y \u0111\u1eadu v\u00e0 l\u00faa m\u1ea1ch nh\u01b0ng s\u1ef1 xu\u1ea5t c\u1ea3ng (kh\u1ecfi Trung Hoa) b\u1ecb c\u1ea5m.<\/p>\n<p><strong>TH\u1ea2O M\u1ed8C (\u8349\u6728)<\/strong>\u200b<br \/>Ch\u1ec9 c\u00f3 l\u1ef1u, \u0111\u00e0o, m\u00eda, hoa v\u00e0 ng\u00f3 sen, khoai, chu\u1ed1i, khoai m\u00f4n l\u00e0 gi\u1ed1ng v\u1edbi c\u00e1c lo\u1ea1i tr\u00e1i c\u00e2y b\u00ean Trung Hoa. Tr\u00e1i v\u1ea3i v\u00e0 qu\u00edt c\u0169ng l\u1edbn b\u1eb1ng nh\u01b0ng chua h\u01a1n. T\u1ea5t c\u1ea3 tr\u00e1i c\u00e2y kh\u00e1c\u00a0<em>\u1edf\u00a0<\/em>Trung Hoa kh\u00f4ng bao gi\u1edd c\u00f3. C\u00e1c lo\u1ea1i c\u00e2y c\u0169ng r\u1ea5t kh\u00e1c l\u1ea1. Hoa c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u01a1n, th\u01a1m v\u00e0 \u0111\u1eb9p h\u01a1n. Hoa m\u1ecdc d\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u lo\u1ea1i m\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft t\u00ean. C\u00f2n c\u00e2y \u0111\u00e0o, c\u00e2y l\u00fd, c\u00e2y h\u1ea1nh, c\u00e2y mai, c\u00e2y b\u00e1ch (tr\u1eafc b\u00e1ch di\u1ec7p) c\u00e2y t\u00f9ng, c\u00e2y v\u00e2n sam, c\u00e2y l\u00ea, c\u00e2y t\u00e1o, c\u00e2y b\u1ea1ch d\u01b0\u01a1ng, c\u00e2y li\u1ec5u, c\u00e2y qu\u1ebf, c\u00e2y lan, c\u00e2y c\u00fac v\u00e2n v\u00e2n th\u00ec kh\u1ed5ng c\u00f3\u00a0<em>(nh\u1eefng gi\u1ed1ng c\u00e2y n\u00e0y th\u01b0\u1eddng m\u1ecdc \u1edf x\u1ee9 \u00f4n \u0111\u1edbi v\u00e0 h\u00e0n \u0111\u1edbi nh\u01b0 TQ, Nh\u1eadt, Tri\u1ec1u Ti\u00ean, B\u1eafc Vn, ch\u1ee9 Ch\u00e2n L\u1ea1p l\u00e0 x\u1ee9 nhi\u1ec7t \u0111\u1edbi th\u00ec l\u1ea5y \u0111\u00e2u ra).\u00a0<\/em>Trong x\u1ee9 n\u00e0y v\u00e0o th\u00e1ng gi\u00eang \u0111\u00e3 c\u00f3 hoa sen.<\/p>\n<p><strong>PHI \u0110I\u1ec0U (\u98db\u9ce5 Lo\u00e0i chim)<\/strong>\u200b<br \/>Trong c\u00e1c lo\u00e0i chim, con c\u00f4ng, chim tr\u1ea3, con v\u1eb9t l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 \u1edf Trung Hoa. S\u1ed1 c\u00f2n l\u1ea1i c\u00f3 chim \u01b0ng, qu\u1ea1, di\u1ec7c, chim s\u1ebb, chim c\u1ed3ng c\u1ed9c, h\u1ea1c, s\u1ebfu, v\u1ecbt tr\u1eddi, chim b\u1ea1ch y\u1ebfn v\u00e2n v\u00e2n, nh\u01b0ng thi\u1ebfu chim \u00e1c l\u00e0, ng\u1ed7ng tr\u1eddi, chim ho\u00e0ng oanh, chim qu\u1ed1c, chim \u00e9n, b\u1ed3 c\u00e2u.<\/p>\n<p><strong>T\u1ea8U TH\u00da (\u8d70\u7378 Lo\u00e0i th\u00fa c\u00f3 ch\u00e2n)<\/strong>\u200b<br \/>Trong c\u00e1c lo\u00e0i th\u00fa b\u1ed1n ch\u00e2n, t\u00ea gi\u00e1c, voi, tr\u00e2u r\u1eebng v\u00e0 \u201cng\u1ef1a n\u00fai\u201d (nguy\u00ean<em>\u00a0v\u0103n<\/em>\u00a0\u5c71\u99ac\u00a0<em>s\u01a1n m\u00e3<\/em>) kh\u00f4ng c\u00f3 b\u00ean Trung Hoa. C\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u1ecdp, beo, g\u1ea5u, heo r\u1eebng, nai, h\u01b0\u01a1u, ho\u1eb5ng, v\u01b0\u1ee3n, ch\u1ed3n c\u00e1o v\u00e2n v\u00e2n; thi\u1ebfu s\u01b0 t\u1eed, \u0111\u01b0\u1eddi \u01b0\u01a1i, l\u1ea1c \u0111\u00e0. Kh\u1ecfi c\u1ea7n n\u00f3i \u1edf \u0111\u00e2y c\u00f3 g\u00e0 m\u00e1i, v\u1ecbt, tr\u00e2u, b\u00f2, ng\u1ef1a, heo, c\u1eebu. Ng\u1ef1a r\u1ea9t nh\u1ecf con. B\u00f2 r\u1ea5t nhi\u1ec1u. Ng\u01b0\u1eddi ta c\u01b0\u1ee1i b\u00f2 l\u00fac c\u00f2n s\u1ed1ng, nh\u01b0ng khi n\u00f3 ch\u1ebft h\u1ecd kh\u00f4ng d\u00e1m \u0103n th\u1ecbt, kh\u00f4ng d\u00e1m l\u1ed9t da, h\u1ecd \u0111\u1ee3i con th\u00fa th\u1ed1i r\u1eefa v\u00e0 n\u00eau l\u00fd do l\u00e0 con v\u1eadt n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111em s\u1ee9c l\u1ef1c gi\u00fap vi\u1ec7c cho ng\u01b0\u1eddi. H\u1ecd ch\u1ec9 b\u1eaft b\u00f2 k\u00e9o xe.<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc kia h\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u1ed7ng; t\u1eeb khi c\u00e1c th\u1ee7y th\u1ee7 b\u00ean Trung Hoa \u0111em \u0111\u1ebfn m\u1edbi c\u00f3. \u1ede \u0111\u00e2y c\u00f3 nhi\u1ec1u con chu\u1ed9t l\u1edbn nh\u01b0 con m\u00e8o v\u00e0 c\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t lo\u1ea1i chu\u1ed9t c\u00e1i \u0111\u1ea7u th\u1eadt gi\u1ed1ng \u0111\u1ea7u con ch\u00f3 m\u1edbi sinh.<\/p>\n<p><strong>S\u01a0, TH\u00c1I (\u852c\u83dc Rau, c\u1ea3i)<\/strong>\u200b<br \/>V\u1ec1 rau c\u1ee7, c\u00f3 c\u1ee7 h\u00e0nh, c\u00e2y c\u1ea3i, t\u1ecfi, c\u00e0, d\u01b0a h\u1ea5u, b\u00ed, d\u01b0a chu\u1ed9t, rau sam; kh\u00f4ng c\u00f3 c\u1ea3i c\u1ee7, rau di\u1ebfp, rau di\u1ebfp \u0111\u1eafng, rau m\u1ed3ng t\u01a1i. V\u00e0o th\u00e1ng gi\u00eang \u0111\u00e3 c\u00f3 c\u00e1c lo\u1ea1i b\u1ea7u b\u00ed v\u00e0 c\u00e0, c\u00f3 nhi\u1ec1u gi\u1ed1ng c\u00e0 s\u1ed1ng nhi\u1ec1u n\u0103m li\u1ec1n. C\u00e2y b\u00f4ng v\u1ea3i cao t\u1edbi n\u00f3c nh\u00e0, c\u00f3 c\u00e2y s\u1ed1ng h\u01a1n m\u01b0\u1eddi n\u0103m. C\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u lo\u1ea1i rau m\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft t\u00ean, c\u00e1c lo\u1ea1i m\u1ecdc d\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc c\u0169ng th\u1eadt nhi\u1ec1u.<\/p>\n<p><strong>NG\u01af LONG (\u9b5a\u9f8d C\u00e1 R\u1ed3ng?) (kh\u00f4ng<em>\u00a0r\u00f5 \u00fd t\u00e1c gi\u1ea3 l\u1eafm, c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ecbch l\u00e0 c\u00e1 v\u00e0 b\u00f2 s\u00e1t v\u00ec t\u1eeb Long c\u00f3 ngh\u0129a n\u1eefa l\u00e0 con c\u00e1 s\u1ea5u l\u1edbn<\/em>)<\/strong>\u200b<br \/>Trong c\u00e1c lo\u00e0i c\u00e1 v\u00e0 ba ba, c\u00e1 l\u00fd ng\u01b0 \u0111en\u00a0<em>(c\u00e1 ch\u00e9p, c\u00e1 ch\u00e9p \u0111en \u1edd Trung Hoa c\u00f3 b\u1ed1n lo\u1ea1i v\u00e0 c\u00f3 b\u1ed1n m\u00e0u \u0111\u1ecf, v\u00e0ng, tr\u1eafng, \u0111en. Lo\u1ea1i \u0111\u1ecf qu\u00ed nh\u1ea5t vi th\u1ecbt r\u1ea5t ngon. M\u00f9a m\u01b0a l\u00e0 m\u00f9a sinh s\u1ea3n)<\/em>\u00a0l\u00e0 gi\u1ed1ng nhi\u1ec1u nh\u1ea5t, k\u1ebf \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00e1 ch\u00e9p th\u01b0\u1eddng, c\u00e1 ch\u00e9p hoang v\u00e0 c\u00e1 m\u00e8 c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0 c\u00e1 tr\u1eafm tr\u1eafng\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u8349\u9b5a<em>\u2013 th\u1ea3o ng\u01b0- lo\u00e0i c\u00e1 n\u00e0y \u0103n c\u1ecf, c\u00e1 tr\u1eafm TQ r\u1ea5t to)\u00a0<\/em>c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u. C\u00f3 gi\u1ed1ng th\u1ed3 -b\u1ed9-ng\u01b0 (nguy\u00ean<em>\u00a0v\u0103n<\/em>\u00a0\u5410\u54fa\u9b5a,\u00a0<em>c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 th\u1ed5 ph\u1ee5 ng\u01b0 ho\u1eb7c \u0111\u1ed5 -ph\u1ee5-ng\u01b0, ch\u00ednh l\u00e0 c\u00e1 b\u1ed1ng t\u01b0\u1ee3ng, ch\u00fang<\/em><em>sinh s\u1ea3n v\u00e0o m\u00f9a b\u00f4ng c\u1ea3i n\u1edf, t\u1ee9c l\u00e0 m\u00f9a Xu\u00e2n n\u00ean c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Th\u00e1i Hoa Ng\u01b0; c\u00e1 hoa c\u1ea3i)<\/em>\u00a0con l\u1edbn n\u1eb7ng hai c\u00e2n v\u00e0 c\u00f3 khi n\u1eb7ng h\u01a1n n\u1eefa. R\u1ea5t nhi\u1ec1u gi\u1ed1ng c\u00e1 kh\u00e1c m\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft t\u00ean. T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1 tr\u00ean \u0111\u00e2y \u0111\u1ec1u \u1edf Bi\u1ec3n H\u1ed3. C\u00f2n c\u00e1 bi\u1ec3n th\u00ec c\u00f3 \u0111\u1ee7 lo\u1ea1i, con l\u01b0\u01a1n, c\u00e1 ch\u1ea1ch. Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng \u0103n th\u1ecbt \u1ebfch, v\u00ec th\u1ebf v\u1ec1 \u0111\u00eam ch\u00fang ra \u0111\u1ea7y \u0111\u01b0\u1eddng. R\u00f9a bi\u1ec1n v\u00e0 k\u1ef3 \u0111\u00e0 l\u1edbn nh\u01b0 h\u1ee3p-tr\u1eef\u00a0<em>(h\u1ee3p-tr\u1eef l\u00e0 h\u00ecnh-dung-t\u1eeb \u0111\u1ec3 so s\u00e1nh m\u1ed9t v\u1eadt to l\u1edbn nh\u01b0 c\u00e2y l\u1ecdng ho\u1eb7c c\u00e1i b\u00e0n)<\/em>. Ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng \u0103n th\u1ecbt nh\u1eefng con r\u00f9a \u201cl\u1ee5c t\u1ea1ng\u201d (nguy\u00ean<em>\u00a0v\u0103n<\/em>\u00a0\u516d\u6b72\u4e4b\u9f9c \u2013 l\u1ee5c t\u1ea1ng chi quy-,\u00a0<em>ng\u01b0\u1eddi TQ cho r\u1eb1ng con r\u00f9a l\u00e0 linh v\u1eadt c\u00f3 \u0111\u1ee7 ng\u0169 l\u1ea1ng, l\u1ee5c ph\u1ee7 nh\u01b0 con ng\u01b0\u1eddi n\u00ean kh\u00f4ng \u0103n th\u1ecbt r\u00f9a v\u00e0 d\u00f9ng mai r\u00f9a \u0111\u1ec3 b\u00f3i to\u00e1n)<\/em>. Lo\u1ea1i t\u00f4m \u1edf Tra -Nam\u00a0<em>(t\u1ee9c l\u00e0 Kompongchhnang)<\/em>\u00a0n\u1eb7ng m\u1ed9t c\u00e2n v\u00e0 c\u00f3 khi n\u1eb7ng h\u01a1n n\u1eefa. Ch\u00e2n r\u00f9a \u1edf Ch\u00e2n B\u1ed3 d\u00e0i t\u1eeb t\u00e1m \u0111\u1ebfn ch\u00edn t\u1ea5c. C\u1ecf nh\u1eefng con c\u00e1 s\u1ea5u l\u1edbn nh\u01b0 chi\u1ebfc thuy\u1ec1n c\u00f3 b\u1ed1n ch\u00e2n v\u00e0 r\u1ea5t gi\u1ed1ng con r\u1ed3ng ch\u1ec9 tr\u1eeb n\u00f3 kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1eebng, b\u1ee5ng n\u00f3 r\u1ea5t d\u00f2n. Trong Bi\u1ec3n H\u1ed3, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 b\u1eaft c\u00e1c lo\u1ea1i s\u00f2 h\u1ebfn v\u00e0 \u1ed0c, ngao b\u1eb1ng tay. Ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng th\u1ea5y gi\u1ed1ng cua, t\u00f4i ngh\u0129 r\u1eb1ng c\u0169ng c\u00f3 nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng \u0103n.<\/p>\n<p><strong>\u00d4N NH\u01af\u1ee0NG (\u9196\u91c0 N\u1ea5u r\u01b0\u1ee3u)<\/strong>\u200b<br \/>Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 c\u00f3 b\u1ed1n h\u1ea1ng r\u01b0\u1ee3u. H\u1ea1ng th\u1ee9 nh\u1ea5t ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa g\u1ecdi l\u00e0 M\u1eadt \u0111\u01b0\u1eddng t\u1eedu (\u871c\u7cd6\u9152 r\u01b0\u1ee3u m\u1eadt) ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ebf b\u1eb1ng m\u1ed9t th\u1ee9 thu\u1ed1c l\u00ean men tr\u1ed9n ph\u00e2n n\u1eeda m\u1eadt v\u00e0 n\u01b0\u1edbc. H\u1ea1ng k\u1ebf \u0111\u00f3 ng\u01b0\u1eddi b\u00f2n x\u1ee9 g\u1ecdi l\u00e0 B\u1eb1ng-nha-t\u1ee9 (\u670b\u7259\u56db) ch\u1ebf b\u1eb1ng l\u00e1 c\u00e2y, B\u1eb1ng-nha-t\u1ee9 l\u00e0 t\u00ean l\u00e1 c\u1ee7a m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2y. D\u01b0\u1edbi h\u1ebft l\u00e0 r\u01b0\u1ee3u ch\u1ebf b\u1eb1ng g\u1ea1o ho\u1eb7c c\u01a1m c\u00f2n d\u01b0, ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi l\u00e0 Bao-l\u0103ng-d\u1ed1c (\u5305\u7a1c\u89d2); pao-leng-kia ngh\u0129a l\u00e0 g\u1ea1o. H\u1ea1ng ch\u00f3t l\u00e0 r\u01b0\u1ee3u \u0110\u01b0\u1eddng d\u00e1m, ch\u1ebf b\u1eb1ng \u0111\u01b0\u1eddng. Ngo\u00e0i ra khi m\u1edbi v\u00e0o c\u1eeda bi\u1ec1n, d\u1ed9c theo s\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 ch\u1ebf m\u1ed9t th\u1ee9 r\u01b0\u1ee3u b\u1eb1ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ef1a c\u00e2y \u201cgiao\u201d g\u1ecdi l\u00e0 Giao t\u01b0\u01a1ng t\u1eedu (<em>ch\u00ednh l\u00e0 c\u00e2y Th\u1ed1t N\u1ed1t)<\/em>. D\u1ecdc theo b\u1edd s\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t lo\u1ea1i l\u00e1 giao v\u00e0 nh\u1ef1a l\u00e1 c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ebf r\u01b0\u1ee3u b\u1eb1ng c\u00e1ch \u0111\u1ec3 d\u1eady men.<\/p>\n<p><strong>DI\u00caM, TH\u1ed0, T\u01af\u01a0NG, MI\u1ebeN (\u9e7d\u918b\u91ac\u9eb4 Mu\u1ed1i, D\u1ea5m, T\u01b0\u01a1ng, B\u00fan)<\/strong>\u200b<br \/>Trong x\u1ee9 n\u00e0y, ng\u00e0nh khai th\u00e1c ru\u1ed9ng mu\u1ed1i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t d\u01b0\u1edbi m\u1ed9t s\u1ef1 h\u1ea1n ch\u1ebf n\u00e0o. D\u1ecdc theo b\u1edd bi\u1ec1n t\u1eeb Ch\u00e2n B\u1ed3\u00a0<em>(t\u1ee9c l\u00e0 t\u1eeb B\u00e0 R\u1ecba-V\u0169ng T\u00e0u)<\/em>\u00a0v\u00e0 Ba Gi\u00e0ng\u00a0<em>(nay l\u00e0 S\u00f3c Tr\u0103ng-B\u1ea1c Li\u00eau)<\/em>, ng\u01b0\u1eddi ta l\u00e0m mu\u1ed1i b\u1eb1ng c\u00e1ch n\u1ea5u n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n. Trong n\u00fai c\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t h\u1ea7m m\u1ecf m\u00e0 m\u00f9i v\u1ecb nh\u01b0 mu\u1ed1i, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ebdo ra v\u00e0 l\u00e0m v\u1eadt d\u1ee5ng.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0m d\u1ea5m. N\u1ebfu mu\u1ed1n n\u1ea5u m\u00f3n \u0103n chua, h\u1ecd b\u1ecf\u00a0<em>l\u00e1<\/em>\u00a0c\u00e2y \u201ch\u00e0m- b\u00ecnh \u201c (\u00a0<em>nguy\u00ean v\u0103n<\/em>\u00a0\u54b8\u5e73\u6a39\u8449\u00a0<em>H\u00e0m B\u00ecnh th\u1ee5 di\u1ebfp<\/em>). Khi c\u00e2y m\u1ecdc m\u1ea7m, h\u1ecd d\u00f9ng \u0111\u1ecdt non, khi c\u00e2y c\u00f3 tr\u00e1i, h\u1ecd d\u00f9ng tr\u00e1i.<\/p>\n<p>H\u1ecd c\u0169ng kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0m t\u01b0\u01a1ng v\u00ec kh\u00f4ng c\u1ecf l\u00faa m\u1ea1ch v\u00e0 \u0111\u1eadu.<\/p>\n<p>H\u1ecd kh\u00f4ng l\u00e0m men b\u1eb1ng h\u1ed9t tr\u00e1i c\u00e2y. H\u1ecd ch\u1ebf r\u01b0\u1ee3u v\u1edbi m\u1eadt, n\u01b0\u1edbc v\u00e0 l\u00e1 c\u1ecf, \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ee9 r\u01b0\u1ee3u c\u1ed1t m\u00e0 h\u1ecd d\u00f9ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 r\u01b0\u1ee3u c\u1ed1t m\u00e0u tr\u1eafng \u1edf trong l\u00e0ng ch\u00fang ta.<\/p>\n<p><strong>T\u00c0M TANG (\u8836\u6851 Tr\u1ed3ng D\u00e2u nu\u00f4i T\u1eb1m)<\/strong>\u200b<br \/>Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng chuy\u00ean t\u00e2m v\u00e0o vi\u1ec7c nu\u00f4i t\u1eb1m v\u00e0 tr\u1ed3ng d\u00e2u, v\u1ee3 h\u1ecd c\u0169ng kh\u00f4ng bi\u1ebft nhi\u1ec1u g\u00ec v\u1ec1 kim, ch\u1ec9, may, v\u00e1. H\u1ecd bi\u1ebft d\u1ec7t v\u1ea3i b\u1eb1ng b\u00f4ng v\u1ea3i m\u00e0 kh\u00f4ng bi\u1ebft k\u00e9o ch\u1ec9 b\u1eb1ng gu\u1ed3ng quay s\u1ee3i v\u00e0 ch\u1ec9 k\u00e9o b\u1eb1ng tay. H\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 khung d\u1ec7t, h\u1ecd c\u1ed9t m\u1ed9t \u0111\u1ea7u v\u1ea3i v\u00e0o l\u01b0ng v\u00e0 d\u1ec7t l\u1ea7n \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea7u kia. H\u1ecd l\u00e0m c\u00e1i thoi b\u1eb1ng \u1ed1ng tre.<\/p>\n<p>M\u1edbi \u0111\u00e2y, ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam \u0111\u1ebfn l\u1eadp nghi\u1ec7p \u1edf x\u1ee9 n\u00e0y chuy\u00ean v\u1ec1 vi\u1ec7c nu\u00f4i t\u1eb1m v\u00e0 tr\u1ed3ng d\u00e2u, h\u1ed9t c\u00e2y d\u00e2u v\u00e0 tr\u1ee9ng t\u1eb1m \u0111\u1ec1u \u1edf Xi\u00eam \u0111em \u0111\u1ebfn. Ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng tr\u1ed3ng c\u00e2y gai m\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 c\u00e2y \u201cl\u1ea1c-ma\u201d (\u7d61\u9ebb-\u00a0<em>m\u1ed9t gi\u1ed1ng c\u00e2y \u0111ay ho\u1eb7c c\u00e2y gai<\/em>) Ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam d\u1ec7t lo\u1ea1i v\u1ea3i m\u00e0u \u0111\u1eadm b\u1eb1ng t\u01a1 t\u1eb1m m\u00e0 h\u1ecd m\u1eb7c. Ph\u1ee5 n\u1eef Xi\u00eam bi\u1ebft may v\u00e0 v\u00e1. Khi \u00e1o ch\u0103n r\u00e1ch, ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 m\u01b0\u1edbn \u0111\u00e0n b\u00e0 Xi\u00eam v\u00e1 l\u1ea1i.<\/p>\n<p><strong>KH\u00cd D\u1ee4NG (\u5668\u7528 \u0110\u1ed3 Gia d\u1ee5ng)<\/strong>\u200b<br \/>Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n th\u01b0\u1eddng c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 nh\u01b0ng kh\u00f4ng c\u00f3 b\u00e0n, gh\u1ebf, thau ho\u1eb7c th\u00f9ng m\u00fac n\u01b0\u1edbc. H\u1ecd ch\u1ec9 d\u00f9ng m\u1ed9t c\u00e1i n\u1ed3i \u0111\u1ea5t \u0111\u1ec3 n\u1ea5u c\u01a1m, ngo\u00e0i ra h\u1ecd d\u00f9ng m\u1ed9t c\u00e1i ch\u1ea3o \u0111\u1ea5t \u0111\u00ea n\u1ea5u canh. H\u1ecd ch\u00f4n ba c\u1ee5c \u0111\u00e1 \u0111\u1ec1 l\u00e0m l\u00f2 v\u00e0 d\u00f9ng m\u1ed9t c\u00e1i g\u00e1o d\u1eeba l\u00e0m mu\u00f4i m\u00fac. Khi \u0103n c\u01a1m, h\u1ecd d\u00f9ng m\u00e2m b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t ho\u1eb7c b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng c\u1ee7a Trung Hoa. H\u1ecd d\u00f9ng l\u00e1 c\u00e2y n\u1ea5u canh r\u1ed3i m\u00fac ra b\u00e1t nh\u1ecf d\u00f9 m\u00fac \u0111\u1ea7y c\u0169ng kh\u00f4ng tr\u00e0n ra ngo\u00e0i. Ngo\u00e0i ra h\u1ecd l\u1ea5y l\u00e1 c\u00e2y \u201cgiao\u201d (th\u1ed1t n\u1ed1t) l\u00e0m mu\u1ed7ng m\u00fac canh trong ch\u00e9n \u0111\u01b0a v\u00e0o mi\u1ec7ng, \u0103n xong, h\u1ecd b\u1ecf l\u00e1. Trong nh\u1eefng bu\u1ed5i l\u1ec5 c\u00fang Th\u1ea7n v\u00e0 c\u00fang Ph\u1eadt h\u1ecd c\u0169ng l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady. H\u1ecd \u0111\u1ec3 g\u1ea7n b\u00ean m\u00ecnh m\u1ed9t c\u00e1i t\u00f4 b\u1eb1ng thi\u1ebfc hay b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t \u0111\u1ef1ng \u0111\u1ea7y n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec1 nh\u00fang tay v\u00e0o; h\u1ecd ch\u1ec9 d\u00f9ng ng\u00f3n tay \u0111\u1ec3 b\u1ed1c c\u01a1m, khi c\u01a1m d\u00ednh tay m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 n\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 th\u00ec kh\u00f4ng r\u1edbt ra. H\u1ecd u\u1ed1ng ru\u1ee3u \u0111\u1ef1ng trong ch\u00e9n b\u1eb1ng thi\u1ebfc, ng\u01b0\u1eddi ngh\u00e8o d\u00f9ng t\u00f4 b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t, c\u00e1c nh\u00e0 qu\u00fd t\u1ed9c ho\u1eb7c ph\u00fa h\u1ed9 d\u00f9ng m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi m\u1ed9t m\u00f3n \u0111\u1ed3 b\u1eb1ng b\u1ea1c, c\u00f3 khi b\u1eb1ng v\u00e0ng.<\/p>\n<p>Trong c\u00e1c bu\u1ed5i l\u1ec5 c\u1ee7a nh\u00e0 Vua, ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng r\u1ea5t nhi\u1ec1u \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea1c l\u00e0m b\u1eb1ng v\u00e0ng theo ki\u1ec3u m\u1eabu v\u00e0 h\u00ecnh d\u00e1ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. D\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t ng\u01b0\u1eddi ta tr\u1ea3i chi\u1ebfu l\u00e0m t\u1eeb Minh\u00a0<em>Ch\u00e2u (nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u660e\u5dde\u4e4b\u8349\u84c6 Minh Ch\u00e2u Chi th\u1ea3o t\u1ecbch-\u00a0<em>chi\u1ebfu do v\u00f9ng Minh Ch\u00e2u, TQ s\u1ea3n xu\u1ea5t, r\u1ea5t \u0111\u1eb9p),<\/em>\u00a0c\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi tr\u1ea3i da c\u1ecdp, da beo, da nai, da ho\u1eb5ng v\u00e2n v\u00e2n, ho\u1eb7c chi\u1ebfu d\u1ec7t b\u1eb1ng m\u00e2y. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, ng\u01b0\u1eddi ta b\u1eaft \u0111\u1ea7u d\u00f9ng lo\u1ea1i b\u00e0n th\u1ea5p, b\u1ec1 cao l\u1ed1i m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc ch\u00e2n\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n: C\u01b0\u1edbc, c\u00e1ch \u0111o kho\u1ea3ng c\u00e1ch b\u1eb1ng ch\u00e2n)<\/em>. Ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 d\u00f9ng chi\u1ebfu tre \u0111\u1ec3 ng\u1ee7 v\u00e0 n\u1eb1m tr\u00ean v\u00e1n; c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng d\u00f9ng gi\u01b0\u1eddng th\u1ea5p th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng do ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa \u0111\u00f3ng. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1eady th\u1ee9c \u0103n b\u1eb1ng m\u1ed9t mi\u1ebfng v\u1ea3i trong cung Vua, ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng l\u1ee5a d\u1ec7t ch\u1ec9 \u0111\u00f4i c\u00f3 ch\u1ea5m v\u00e0ng to\u00e0n l\u00e0 ph\u1ea9m v\u1eadt c\u1ee7a c\u00e1c th\u01b0\u01a1ng gia ngo\u1ea1i qu\u1ed1c d\u00e2ng t\u1eb7ng. Ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng d\u00f9ng th\u1edbt c\u1ed1i \u0111\u1ec1 xay l\u00faa, h\u1ecd ch\u1ec9 v\u1ee5t b\u1eb3ng c\u00e1i ch\u00e0y v\u00e0 c\u00e1i c\u1ed1i.<\/p>\n<p><strong>XA, KI\u1ec6U\u00a0<em>(<\/em>\u8eca\u8f4eXe v\u00e0 Ki\u1ec7u)<\/strong>\u200b<br \/>Ki\u1ec7u l\u00e0m b\u1eb1ng m\u1ed9t mi\u1ebfng c\u00e2y cong \u1edf gi\u1eefa hai \u0111\u1ea7u \u0111\u1ee9ng th\u1eb3ng l\u00ean, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ea1m tr\u00ean ki\u1ec7u h\u00ecnh hoa ph\u1ee7 v\u00e0ng hay b\u1ea1c v\u00e0 g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111\u00f2n ki\u1ec7u b\u1eb1ng v\u00e0ng hay b\u1eb1ng b\u1ea1c. C\u00e1ch m\u1ed7i \u0111\u1ea7u c\u1ee1 m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc ch\u00e2n (c\u01b0\u1edbc), ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00f3ng m\u1ed9t c\u00e1i m\u00f3c v\u00e0 d\u00f9ng gi\u00e2y c\u1ed9t mi\u1ebfng v\u1ea3i r\u1ed9ng x\u1ebfp th\u00e0nh n\u1ebfp l\u1edbn v\u00e0o hai c\u00e1i m\u00f3c \u1ea5y. Ng\u01b0\u1eddi ng\u1ed3i cong m\u00ecnh d\u01b0\u1edbi t\u1ea5m v\u1ea3i cho hai ng\u01b0\u1eddi khi\u00eang. Ngo\u00e0i ra c\u00f3 th\u00eam m\u1ed9t m\u00f3n \u0111\u1ed3 gi\u1ed1ng nh\u01b0 l\u00e1 bu\u1ed3m c\u1eeda chi\u1ebfc thuy\u1ec1n nh\u01b0ng r\u1ed9ng h\u01a1n, trang tr\u00ed b\u1eb1ng nhi\u1ec1u h\u00e0ng l\u1ee5a l\u1ea1 l\u00f9ng; b\u1ed1n ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m v\u1eadt \u1ea5y ch\u1ea1y theo ki\u1ec7u. C\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi c\u01b0\u1ee1i voi ho\u1eb7c c\u01b0\u1ee1i ng\u1ef1a \u0111\u1ec3 \u0111i xa, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ng\u1ed3i xe b\u00f2 ki\u1ec3u m\u1eabu gi\u1ed1ng lo\u1ea1i xe\u00a0<em>\u1edf<\/em>\u00a0c\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c. Ng\u1ef1a c\u01b0\u1ee1i kh\u00f4ng c\u00f3 y\u00ean, voi c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 gh\u1ebf \u0111\u1ec3 ng\u1ed3i.<\/p>\n<p><strong>CHU, TI\u1ec2P (\u821f\u696b Ghe thuy\u1ec1n v\u00e0 Ch\u00e8o thuy\u1ec1n)<\/strong>\u200b<br \/>Nh\u1eefng chi\u1ebfc ghe l\u1edbn l\u00e0m b\u1eb1ng v\u00e1n l\u1ea5y trong th\u00e2n c\u00e2y c\u1ee9ng. Ng\u01b0\u1eddi th\u1ee3 kh\u00f4ng c\u00f3 c\u01b0a ch\u1ec9 d\u00f9ng b\u00faa t\u00e1ch t\u1eebng t\u1ea5m v\u00e1n ra, \u0111\u1ecf l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ph\u00ed ph\u1ea1m g\u1ed7 r\u1ea5t l\u1edbn v\u00e0 ph\u00ed s\u1ee9c r\u1ea5t nhi\u1ec1u. Khi mu\u1ed1n l\u00e0m m\u00f3n \u0111\u1ed3 b\u1eb1ng g\u1ed7, ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng ch\u1ec9 d\u00f9ng c\u00e2y \u0111\u1ee5c \u0111\u1ec1 m\u00f3c v\u00e0 \u0111\u1ebdo, khi c\u1ea5t nh\u00e0 c\u0169ng l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady. Ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng \u0111inh s\u1eaft \u0111\u00f3ng ghe l\u1edbn b\u1ed9c ngo\u00e0i b\u1eb1ng l\u00e1 c\u00e2y \u201cgiao\u201d, l\u1ea5y n\u1eb9p b\u1eb1ng c\u00e2y cau gi\u1eef l\u1ea1i. Chi\u1ebfc ghe lo\u1ea1i n\u00e0y g\u1ed9i l\u00e0 T\u00e2n n\u00f4 (\u65b0\u62ff \u2013<em>kh\u00f4ng r\u00f5 ti\u1ebfng Khmer l\u00e0 g\u00ec).<\/em>\u00a0Ghe \u0111i b\u1eb1ng ch\u00e8o. Ng\u01b0\u1eddi ta tr\u00e9t ghe b\u1eb1ng m\u1ee1 c\u00e1 tr\u1ed9n v\u1edbi v\u00f4i.<\/p>\n<p>Ghe nh\u1ecf l\u00e0m b\u1eb1ng m\u1ed9t th\u00e2n c\u00e2y l\u1edbn kho\u00e9t theo h\u00ecnh c\u00e1i m\u00e1ng, ng\u01b0\u1eddi ta h\u01a1 l\u1eedacho m\u1ec1m v\u00e0 n\u1edbi r\u1ed9ng ra b\u1eb1ng nh\u1eefng \u0111o\u1ea1n c\u00e2y, n\u00ean ghe r\u1ed9ng \u1edf gi\u1eefa v\u00e0 nh\u1ecdn \u1edf hai \u0111\u1ea7u. Ghe kh\u00f4ng c\u00f3 bu\u1ed3m v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1edf nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 \u0111i\u1ec1u khi\u1ec1n b\u1eb1ng ch\u00e8o. Ghe g\u1ecdi l\u00e0 \u201cB\u00ec-lan\u201d (\u76ae\u95cc).<\/p>\n<p><strong>THU\u1ed8C QU\u1eacN (\u5c6c\u90e1 C\u00e1c t\u1ec9nh v\u00e0 qu\u1eadn<\/strong>)\u200b<br \/>C\u00f3 h\u01a1n ch\u00edn ch\u1ee5c t\u1ec9nh: Ch\u00e2n B\u1ed3 (\u771f\u84b2 nay l\u00e0 B\u00e0 R\u1ecba-V\u0169ng T\u00e0u) , Tra-Nam, Ba-Gi\u00e0ng (\u5df4\u6f97 nay l\u00e0 B\u1ea1c Li\u00eau- H\u00e0 Ti\u00ean) , M\u1ea1c-L\u01b0\u01a1ng (\u83ab\u826f- nay l\u00e0 An Giang-Ki\u00ean Giang) , B\u00e1t-Ti\u1ebft ( \u516b\u859b -nay l\u00e0 S\u00e0i G\u00f2n- \u0110\u1ed3ng Nai), B\u1ed3-M\u00e3i (\u84b2\u8cb7- nay l\u00e0 T\u00e2y Ninh), Tr\u0129 \u2013 C\u00f4n (\u96c9\u68cd- nay l\u00e0 C\u00e0 Mau), M\u1ed9c-T\u00e2n-Ba (\u6728\u6d25\u6ce2 nay l\u00e0 \u0110\u1ed3ng Th\u00e1p-Sray Vieng), L\u1ea1i- C\u1ea3m-Khanh (\u8cf4\u6562\u5751nay l\u00e0 v\u00f9ng Phnong Penh), B\u00e1t-T\u00ea-L\u00fd (\u516b\u5edd\u91cc -nay l\u00e0 Battambang)\u2026. t\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ec1 nh\u1edb chi ti\u1ebft c\u00e1c t\u1ec9nh kh\u00e1c. M\u1ed7i t\u1ec9nh c\u1ecf quan ch\u1ee9c v\u00e0 trong m\u1ed7i t\u1ec9nh ng\u01b0\u1eddi ta l\u1eadp m\u1ed9t v\u00f2ng th\u00e0nh v\u1eefng ch\u1eafc b\u1eb1ng h\u00e0ng r\u00e0o c\u00e2y\u00a0<em>(th\u1ef1c t\u1ebf b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u1ecba danh, v\u00f9ng \u0111\u1ea5t c\u0169ng thay \u0111\u1ed5i nhi\u1ec1u, kh\u00f4ng th\u1ec3 so s\u00e1nh v\u1edbi c\u00e1c t\u00ean \u0111\u1ecba danh m\u1edbi ch\u00ednh x\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c, ch\u1ec9 n\u00f3i t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i m\u00e0 th\u00f4i).<\/em><\/p>\n<p><strong>TH\u00d4N L\u1ea0C (\u6751\u843d L\u00e0ng x\u00f3m)<\/strong>\u200b<br \/>M\u1ed7i l\u00e0ng c\u00f3 ho\u1eb7c m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0, ho\u1eb7c m\u1ed9t ng\u00f4i th\u00e1p. D\u00f9 d\u00e2n c\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o h\u1ecd c\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb quan \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng g\u1ecdi l\u00e0 \u201cM\u00e3i-ti\u1ebft<em>\u201d (nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u8cb7\u7bc0 -phi\u00ean \u00e2m\u00a0<em>ti\u1ebfng Khmer c\u1ed5: M\u00ea Srok).<\/em>\u00a0Tr\u00ean c\u00e1c \u0111\u01b0\u1eddng l\u1edbn, c\u00f3 nh\u1eefng n\u01a1i ngh\u1ec9 ch\u00e2n gi\u1ed1ng nh\u01b0 tr\u1ea1m d\u1ecbch c\u00f9a ch\u00fang ta; ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi l\u00e0 \u201cX\u00e2m-M\u1ed9c\u201d (\u68ee\u6728 \u2013<em>phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer c\u1ed5: Thala)<\/em>. M\u1edbi \u0111\u00e2y trong tr\u1eadn chi\u1ebfn v\u1edbi n\u01b0\u1edbc Xi\u00eam c\u00e1c l\u00e0ng b\u1ecb t\u00e0n ph\u00e1 ho\u00e0n to\u00e0n.<\/p>\n<p><strong>TH\u1ee6 \u0110\u1ea2M (\u53d6\u81bd L\u1ea5y M\u1eadt ng\u01b0\u1eddi)<\/strong>\u200b<br \/>Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, trong th\u00e1ng T\u00e1m\u00a0<em>(theo l\u1ecbch Trung Hoa),<\/em>\u00a0ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea5y m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi: \u0111\u00f3 l\u00e0 Vua Chi\u00eam-Th\u00e0nh bu\u1ed9c m\u1ed7i n\u0103m ph\u1ea3i n\u1ed9p m\u1ed9t h\u0169 \u0111\u1ef1ng h\u1eb1ng ng\u00e0n v\u00e0 h\u1eb1ng h\u00e0 sa s\u1ed1 m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi. V\u1ec1 \u0111\u00eam, ng\u01b0\u1eddi ta c\u1eaft ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng r\u00ecnh \u1edf nh\u1eefng v\u00f9ng trong c\u00e1c th\u00e0nh ph\u1ed1 v\u00e0 c\u00e1c l\u00e0ng x\u00f3m c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi qua l\u1ea1i. Khi b\u1eaft g\u1eb7p k\u1ebb n\u00e0o \u0111i \u0111\u00eam, h\u1ecd ch\u00f9m \u0111\u1ea7u b\u1eb1ng m\u1ed9t c\u00e1i m\u0169 v\u1ea3i r\u00fat gi\u00e2y v\u00e0 d\u00f9ng dao nh\u1ecf m\u1ed5 d\u01b0\u1edbi c\u1ea1nh s\u01b0\u1eddn b\u00ean ph\u1ea3i l\u1ea5y m\u1eadt ra. Ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1edd \u0111\u1ee7 s\u1ed1 r\u1ed3i m\u1edbi \u0111em d\u00e2ng Vua Chi\u00eam-Th\u00e0nh. Tuy nhi\u00ean, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng l\u1ea5y m\u1eadt c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa, v\u00ec l\u1ebd c\u00f3 m\u1ed9t n\u0103m, ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea5y m\u1eadt c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa \u0111\u1ec3 chung v\u1edbi m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c t\u1ee9c th\u00ec t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1eadt trong h\u0169 \u0111\u1ec1u th\u1ed1i h\u1ebft kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o d\u00f9ng \u0111\u01b0\u1ee3c. M\u1edbi \u0111\u00e2y, ng\u01b0\u1eddi ta b\u00e3i b\u1ecf t\u1eadp t\u1ee5c l\u1ea5y m\u1eadt v\u00e0 an tr\u00ed ri\u00eang c\u00e1c quan ch\u1ee9c ph\u1ee5 tr\u00e1ch c\u00f4ng t\u00e1c n\u00e0y c\u00f9ng nh\u1eefng thu\u1ed9c h\u1ea1 cho \u1edf trong th\u00e0nh g\u1ea7n c\u1eeda B\u1eafc.<\/p>\n<p><em>(\u0110\u00e2y qu\u1ea3 th\u1ef1c l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ee5c l\u1ec7 gh\u00ea r\u1ee3n v\u00e0 d\u00e3 man, trong t\u1ea1p ch\u00ed c\u1ee7a Tr\u01b0\u1eddng B\u00e1c C\u1ed5 t\u1eadp 2 n\u0103m 1902, trang 173, \u00f4ng Paul Pelliot ghi r\u1eb1ng: T\u1ee5c l\u1ec7 gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi l\u1ea5y m\u1eadt l\u00e0 c\u00f3 \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng. Ng\u01b0\u1eddi \u00c1 \u0110\u00f4ng tin r\u1eb1ng m\u1eadt l\u00e0 trung khu c\u1ee7a t\u00ednh can \u0111\u1ea3m. V\u00ec th\u1ebf m\u1eadt c\u00e1c lo\u00e0i th\u00fa v\u00e0 m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng thu\u1ed1c th\u1ea7n hi\u1ec7u trong ng\u00e0nh Y h\u1ecdc Trung Hoa, ng\u01b0\u1eddi Champa v\u00e0 c\u1ea3 Vi\u1ec7t Nam cho r\u1eb1ng bi\u1ebft l\u1ea5y m\u1eadt chu\u1ed9t xoa tr\u00ean mi\u1ebfng gi\u1ea5y ban \u0111\u00eam k\u00ea v\u00e0o m\u1eaft nh\u01b0 mang k\u00ednh s\u1ebd th\u1ea5y m\u1ecdi v\u1eadt r\u00f5 nh\u01b0 ban ng\u00e0y; m\u1eadt r\u00e1i c\u00e1 xoa tr\u00ean v\u1ea3i hay gi\u1ea5y b\u1ecbt m\u0169i l\u1eb7n xu\u1ed1ng s\u00f4ng thi n\u01b0\u1edbc s\u1ebd r\u1ebd ra c\u00e1ch m\u1eb7t l\u1ed5i m\u1ed9t t\u1ea5c???<\/p>\n<p>C\u00f3 thuy\u1ebft cho r\u1eb1ng n\u1ebfm m\u1eadt \u0111\u1ec3 nu\u1ed5t v\u1ecb \u0111\u1eb3ng cho tri \u00f3c kh\u00f4ng ngh\u0129 \u0111\u1ebfn s\u1ef1 h\u01b0\u1edfng l\u1ea1c m\u00e0 ch\u0103m ch\u00fa v\u00e0o vi\u1ec7c tr\u1ea3 th\u00f9 (Vi\u1ec7t V\u01b0\u01a1ng C\u00e2u Ti\u1ec5n)<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u01a1ng V\u0129nh K\u00fd trong quy\u1ec3n \u201cCours d\u2019hisloire Annamite trang 110: \u201cV\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 14, v\u1ecb Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng Annam b\u1ea5t l\u1ef1c, ng\u01b0\u1eddi ta tr\u1ecb b\u1eb1ng m\u1ed9t thang thu\u1ed1c tr\u1ed9n v\u1edbi m\u1eadt c\u1ee7a m\u1ed9t g\u00e3 trai t\u01a1\u201d<\/p>\n<p>Aymonier, nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 Champa n\u1ed5i ti\u1ebfng ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p, trong quy\u1ec3n: Les Tchames et leurs religions, trang 33 c\u00f3 ghi: \u201cNh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Chi\u00eam Th\u00e0nh (B\u00ecnh Thu\u1eadn) th\u01b0\u1eddng nh\u1eafc l\u1ea1i r\u1eb1ng x\u01b0a kia, nh\u1eefng tay th\u1ee3 s\u0103n c\u1ecdp v\u00e0 voi c\u1ee7a nh\u00e0 Vua l\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00e2n ch\u00fang n\u1ec3 s\u1ee3. Nh\u01b0ng gh\u00ea g\u1edbm h\u01a1n l\u00e0 c\u00e1c v\u1ecb Djalaouech l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi chuy\u00ean m\u00f4n l\u1ea5y m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1 t\u01b0\u1edbi tr\u00ean m\u00ecnh voi tr\u1eadn c\u1ee7a Ho\u00e0ng gia\u201d. \u201cQu\u1ea3 th\u1eadt, nh\u1eefng b\u1ea3n v\u0103n Ch\u0103m kh\u1eafc tr\u00ean \u0111\u00e1 cho ch\u00fang ta bi\u1ebft: V\u1ecb Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng t\u1ed1i cao c\u1ee7a c\u00e1c Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng c\u00f3 con voi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u1edbi m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi mang t\u00ean Pittadvipa.<\/p>\n<p>\u00d4ng c\u0169ng cho bi\u1ebft: Ng\u01b0\u1eddi Ch\u0103m c\u00f3 m\u1ed9t ni\u1ec1m tin gh\u00ea r\u1ee3n r\u1eb1ng m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi d\u00f9ng \u0111\u1ec3 u\u1ed1ng l\u00e0 m\u1ed9t ch\u1ea5t thu\u1ed1c k\u00edch th\u00edch th\u1ea7n di\u1ec7u gi\u00fap c\u00e1c chi\u1ebfn s\u0129 \u0111\u00e1nh gi\u1eb7c r\u1ea5t h\u0103ng. Ng\u01b0\u1eddi ta m\u1ed5 nh\u1eefng binh l\u00ednh b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng l\u1ea5y m\u1eadt ngay tr\u00ean chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng.<\/p>\n<p>Trong quy\u1ec1n: Kinh sai th\u1eafng l\u00e3m xu\u1ea5t b\u00e0n n\u0103m 1436 t\u1eadp I trang 3, c\u00e1c Ho\u1ea1n quan TQ ghi v\u1ec1 Ch\u0103m-pa: \u201cv\u1ecb t\u00f9 tr\u01b0\u1edfng h\u1eb1ng n\u0103m l\u1ea5y m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng h\u00f2a v\u1edbi r\u01b0\u1ee3u c\u00f9ng ng\u01b0\u1eddi nh\u00e0 u\u1ed1ng, r\u1ed3i thoa \u01b0\u1edbt m\u00ecnh m\u1ea9y\u201d<\/p>\n<p>Minh S\u1eed c\u0169ng ghi nh\u1eefng chi ti\u1ebft nh\u01b0 th\u1ebf v\u00e0 vi\u1ebft th\u00eam \u1edf \u0111o\u1ea1n Thi \u0110\u1ea3m: \u201cNg\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc \u1ea5y -Ch\u00e2n L\u1ea1p- l\u1ea5y m\u1eadt d\u00e2ng nh\u00e0 Vua, ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng d\u00f9ng m\u1eadt r\u1eeda m\u1eaft voi. Th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng r\u00ecnh ng\u01b0\u00f2i d\u1ecdc \u0111\u01b0\u1eddng th\u1eeba l\u00fac kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 \u00fd gi\u1ebft th\u1eadt nhanh, l\u1ea5y m\u1eadt \u0111em \u0111i. N\u1ebfu k\u1ebb \u0111\u00f3 s\u1ee3 h\u00e3i bi\u1ebft d\u01b0\u1ee3c th\u00ec tr\u00e1i m\u1eadt \u0111\u00e3 tan tr\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng d\u00f9ng \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa. M\u1eadt \u0111\u1ec3 trong h\u0169, m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi T\u1ea7u n\u1ed5i l\u00ean tr\u00ean ngay n\u00ean r\u1ea5t qu\u00ed\u201d<\/p>\n<p>Trong b\u00e0i: Premi\u00e8re \u00e9tude sur les inscriptions tchames \u0111\u0103ng \u1edf t\u1ea1p ch\u00ed Journal Asiatique, Aymonier vi\u1ebft: \u201c\u1ede Cambodia t\u1ee5c l\u1ec7 n\u00e0y ho\u00e0n to\u00e0n b\u1ecb b\u00e3i b\u1ecf v\u00e0o gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 19 d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u Vua Ang Duong (1845-1859). Linh m\u1ee5c Bouillevaux vi\u1ebft r\u1eb1ng: \u201cth\u00e1ng 12 n\u0103m 1850, khi Linh m\u1ee5c v\u1eeba \u0111\u1ebfn t\u1ec9nh Battambang th\u00ec l\u1eddi \u0111\u1ed3n l\u00e0m ng\u01b0\u1eddi ta s\u1ee3 h\u00e3i; ng\u01b0\u1eddi ta n\u00f3i trong v\u00f9ng c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u00ean \u201cioc pomat\u201d ngh\u0129a l\u00e0 k\u1ebb gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi l\u1ea5y m\u1eadt. V\u00e0i ng\u01b0\u1eddi t\u1ecf v\u1ebb nghi ng\u1edd Linh m\u1ee5c, e r\u1eb1ng \u00f4ng l\u00e0 m\u1ed9t \u201cioc pomat\u201d.<\/p>\n<p>T\u00e0i li\u1ec7u \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 nh\u1ea5t v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u1ea5y m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a gi\u00e1o s\u0129 Filippo de Marini, ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha, nhan \u0111\u1ec1: Historia e relatione del Tunchino e del Giappone xu\u1ea5t b\u1ea3n \u1edf Rome n\u0103m 1665, \u0111o\u1ea1n n\u00f3i v\u1ec1 Ch\u00e2n L\u1ea1p: \u201cHo\u00e0ng tri\u1ec1u \u0111\u1ec1u c\u00f3 g\u00f3p ph\u1ea7n v\u00e0o. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t l\u1ed1i gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi t\u00e0n b\u1ea1o v\u00e0 \u0111\u00e1ng th\u01b0\u01a1ng, d\u00f9 s\u1ef1 vi\u1ec7c kh\u00f4ng x\u1ea3y ra th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean, trong m\u1ed9t kho\u1ea3ng th\u1eddi gian n\u00e0o c\u1ee7a m\u00f9a \u0110\u00f4ng c\u00f3 nh\u1eefng k\u1ebb h\u1ebft s\u1ee9c d\u00e3 man v\u00e0 v\u00f4 nh\u00e2n \u0111\u1ea1o ch\u1ec9 v\u00ec ti\u1ec1n -hai m\u01b0\u01a1i l\u0103m ho\u1eb7c ba mu\u01a1i \u0111\u1ed3ng v\u00e0ng- m\u00e0 ch\u00fang v\u00e0o r\u1eebng r\u00ecnh b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 v\u00f4 ph\u00fac cho ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o ch\u00fang g\u1eb7p \u0111\u1ea7u ti\u00ean d\u00f9 \u0111\u00e0n \u00f4ng hay \u0111\u00e0n b\u00e0, gi\u00e0 hay tr\u1ebb, tu s\u0129 hay th\u01b0\u1eddng d\u00e2n, ch\u00fang s\u1ebd r\u01b0\u1ee3t b\u1eaft s\u1ed1ng r\u1ed3i m\u1ed5 b\u1ee5ng c\u1eaft t\u00fai m\u1eadt. Ch\u00fang kh\u00f4ng cho h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng n\u00e0y l\u00e0 s\u00e1t nh\u00e2n, l\u1ea1i th\u1ea3n nhi\u00ean ch\u1eb7t \u0111\u1ee9t \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi x\u1ea5u s\u1ed1 m\u00e0 th\u00e2n m\u00ecnh \u0111\u1eabm m\u00e1u c\u00f2n \u0111ang run r\u1ea9y, \u0111o\u1ea1n \u0111em n\u1ed9p cho v\u1ecb quan n\u00e0o ch\u00fang t\u00f4n tr\u1ecdng \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh ch\u00fang l\u1ea5y m\u1eadt c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u1eadt. N\u1ebfu ch\u00fang kh\u00f4ng t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c ai v\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebf ho\u1ea1ch kinh t\u1edfm, t\u00e0n b\u1ea1o kia trong th\u1eddi h\u1ea1n \u1ea5n \u0111\u1ecbnh v\u1edbi v\u1ecb quan th\u1ec9 bu\u1ed9c l\u00f2ng ch\u00fang ph\u1ea3i t\u1ef1 s\u00e1t ho\u1eb7c gi\u1ebft v\u1ee3 hay m\u1ed9t \u0111\u1ee9a con. K\u1ebb b\u1ecf ti\u1ec1n mua t\u00fai m\u1eadt nh\u1ecf m\u1ed9t gi\u1ecdt th\u1ee9 nh\u1ea5t v\u00e0o r\u01b0\u1ee3u r\u1ed3i \u0111em l\u1ec5 b\u00e1i trong cu\u1ed9c l\u1ec5 gh\u00ea r\u1ee3n, ho\u1eb7c \u0111\u1ec1 xoa tr\u00ean \u0111\u1ea7u con voi. H\u1ecd tin t\u01b0\u1edfng ch\u1eafc ch\u1eafn \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 th\u1eadt hi\u1ec3n nhi\u00ean, con th\u00fa \u0111\u01b0\u1ee3c xoa m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean m\u1ea1nh b\u1ea1o, can \u0111\u1ea3m, m\u1eadp b\u00e9o, nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh s\u1ebd th\u1eafng d\u1ec5 d\u00e0ng trong c\u00e1c tr\u1eadn \u0111\u1ea5u s\u1ee9c v\u00e0 tr\u00ean c\u00e1c chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng<\/em>.)<\/p>\n<p><strong>D\u1eca S\u1ef0 (\u7570\u4e8b Chuy\u1ec7n d\u1ecb th\u01b0\u1eddng)<\/strong>\u200b<br \/>Trong th\u00e0nh g\u1ea7n c\u1eeda \u0110\u00f4ng, c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ean man m\u1ecdi gian d\u00e2m v\u1edbi \u0111\u1ee9a con g\u00e1i. Da th\u1ecbt c\u1ee7a hai ng\u01b0\u1eddi d\u00ednh nhau kh\u00f4ng th\u1ec1 t\u00e1ch r\u1eddi, sau ba ng\u00e0y kh\u00f4ng \u0103n u\u1ed1ng, c\u1ea3 hai \u0111\u1ec1u ch\u1ebft. B\u1ea1n \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng v\u1edbi t\u00f4i, h\u1ecd Ti\u1ebft, \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u1edf x\u1ee9 n\u00e0y ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m c\u00f3 x\u00e1c nh\u1eadn r\u1eb1ng c\u00f3 th\u1ea5y chuy\u1ec7n n\u00e0y x\u1ea3y ra hai l\u1ea7n, n\u1ebfu qu\u1ea3 \u0111\u00fang v\u1eady, \u0111\u00f3 l\u00e0 d\u00e2n ch\u00fang bi\u1ebft \u00e1p d\u1ee5ng uy l\u1ef1c thi\u00eang li\u00eang c\u1ee7a \u0111\u1ee9c Ph\u1eadt. (<em>\u0111o\u1ea1n n\u00e0y h\u01a1i kh\u00f3 hi\u1ec3u, c\u00f3 l\u1ebd b\u1ecb thi\u1ebfu<\/em>)<\/p>\n<p><strong>T\u00c1O D\u1ee4C (\u6fa1\u6d74 T\u1eafm g\u1ed9i)<\/strong>\u200b<br \/>X\u1ee9 n\u00e0y n\u00f3ng d\u1eef- d\u1ed9i, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o ch\u1ecbu n\u1ed5i m\u1ed9t ng\u00e0y m\u00e0 kh\u00f4ng t\u1eafm nhi\u1ec1u l\u1ea7n. Ban \u0111\u00eam c\u0169ng v\u1eady, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o kh\u00f4ng t\u1eafm m\u1ed9t ho\u1eb7c hai l\u1ea7n. Kh\u00f4ng c\u00f3 nh\u00e0 t\u1eafm, kh\u00f4ng c\u00f3 thau, kh\u00f4ng c\u00f3 th\u00f9ng nh\u01b0ng m\u1ed7i gia \u0111\u00ecnh c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i ao, n\u1ebfu kh\u00f4ng hai hay ba gia \u0111\u00ecnh x\u00e0i chung m\u1ed9t c\u00e1i. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u00e0n \u00f4ng v\u00e0 \u0111\u00e0n b\u00e0 v\u00e0o t\u1eafm tr\u1ea7n- tru\u1ed3ng, ch\u1ec9 khi n\u00e0o cha m\u1eb9 ho\u1eb7c ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tu\u1ed5i\u00a0<em>\u1edf<\/em>\u00a0trong ao th\u00ec con trai, con g\u00e1i ho\u1eb7c ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i kh\u00f4ng v\u00e0o.Khi b\u1ed9n tr\u1ebb \u1edf trong ao th\u00ec ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tr\u00e1nh ra nh\u01b0ng n\u1ebfu c\u00f9ng m\u1ed9t tu\u1ed5i thi ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng ch\u00fa \u00fd; \u0111\u00e0n b\u00e0 che ch\u1ed7 k\u00edn b\u1eb1ng tay tr\u00e1i, h\u1ecd tr\u1ea7m m\u00ecnh xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc v\u00e0 th\u1ebf l\u00e0 h\u1ebft.<\/p>\n<p>Lu\u00f4n lu\u00f4n ba hay b\u1ed1n, n\u0103m hay s\u00e1u ng\u00e0y, c\u00e1c ph\u1ee5 n\u1eef trong th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0111i t\u1eebng \u0111o\u00e0n ba ho\u1eb7c n\u0103m ng\u01b0\u1eddi ra kh\u1ecfi ch\u1ee3 t\u1eafm d\u01b0\u1edbi s\u00f4ng. \u0110\u1ebfn b\u1edd s\u00f4ng, h\u1ed9 c\u1edfi mi\u1ebfng v\u1ea3i qu\u1ea5n ngang m\u00ecnh r\u1ed3i \u0111i xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc. H\u00e0ng ng\u00e0n ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1u h\u1ecdp d\u01b0\u1edbi s\u00f4ng nh\u01b0 th\u1ebf. C\u1ea3 \u0111\u1ebfn c\u00e1c b\u00e0 thu\u1ed9c gia \u0111\u00ecnh qu\u00ed ph\u00e1i c\u0169ng tham d\u1ef1 v\u00e0o v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 \u00fd th\u1eb9n th\u00f9ng ch\u00fat n\u00e0o. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 ng\u1eafm h\u1ecd t\u1eeb \u0111\u1ea7u t\u1edbi ch\u00e2n. Tr\u00ean d\u00f2ng s\u00f4ng l\u1edbn ngo\u00e0i th\u00e0nh ph\u1ed1, kh\u00f4ng ng\u00e0y n\u00e0o kh\u00f4ng c\u00f3 c\u1ea3nh \u1ea5y. Ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0o ng\u00e0y r\u1ea3nh r\u1ed7i th\u01b0\u1eddng hoan h\u1ec9 \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y xem ch\u01a1i cho vui. T\u00f4i nghe n\u00f3i c\u00f3 k\u1ebb l\u1eb7n d\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc th\u1eeba c\u01a1 h\u1ed9i l\u00e0m x\u1eb1ng.<\/p>\n<p>N\u01b0\u1edbc lu\u00f4n lu\u00f4n n\u00f3ng nh\u01b0 \u1edf tr\u00ean l\u1eeda, ch\u1ec9 \u0111\u1ebfn canh n\u0103m m\u1edbi m\u00e1t m\u1ed9t ch\u00fat, nh\u01b0ng khi m\u1eb7t tr\u1eddi m\u1ecdc th\u00ec n\u00f3ng l\u1ea1i nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng.<\/p>\n<p><strong>L\u01afU NG\u1ee4 (\u6d41\u5bd3 Ng\u01b0\u1eddi ng\u1ee5 c\u01b0)<\/strong>\u200b<br \/>Ng\u01b0\u1eddi th\u1ee7y th\u1ee7 Trung Hoa nh\u1eadn th\u1ea5y \u1edf x\u1ee9 n\u00e0y r\u1ea5t thu\u1eadn ti\u1ec7n, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng c\u1ea7n m\u1eb7c qu\u1ea7n \u00e1o v\u00e0 ngo\u00e0i ra g\u1ea1o r\u1ea5t d\u1ec5 ki\u1ebfm, \u0111\u00e0n b\u00e0 d\u1ec5 ki\u1ebfm, nh\u00e0 d\u1ec5 c\u1ea5t, \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea1c d\u1ec5 mua, vi\u1ec7c mua b\u00e1n d\u1ec5 thao t\u00fang n\u00ean th\u01b0\u1eddng c\u00f3 k\u1ebb b\u1ecf tr\u1ed1n \u1edf l\u1ea1i<em>. (ch\u1ee9ng t\u1ecf Ch\u00e2n L\u1ea1p r\u1ea5t gi\u00e0u c\u00f3,v\u00e0 c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi TQ di c\u01b0 \u0111\u1ebfn l\u1eadp nghi\u1ec7p, ngay c\u1ea3 t\u00e1c gi\u1ea3 c\u0169ng g\u1eb7p ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng Chi\u1ebft Giang \u1edf \u0111\u00e2y)<\/em><\/p>\n<p><strong>QU\u00c2N M\u00c3 (\u8ecd\u99ac Qu\u00e2n \u0111\u1ed9i)<\/strong>\u200b<br \/>Qu\u00e2n l\u00ednh c\u0169ng\u00a0<em>\u1edf\u00a0<\/em>tr\u1ea7n v\u00e0 \u0111i ch\u00e2n kh\u00f4ng. Tay ph\u1ea3i h\u1ecd c\u1ea7m gi\u00e1o, tay tr\u00e1i c\u1ea7m khi\u00ean. Kh\u00f4ng c\u00f3 cung, t\u00ean, kh\u00f4ng c\u00f3 n\u1ecf, kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ea1n, kh\u00f4ng c\u00f3 \u00e1o gi\u00e1p, kh\u00f4ng c\u00f3 n\u00f3n\u00a0<em>( kh\u00f4ng hi\u1ec3u t\u00e1c gi\u1ea3 mi\u00eau t\u1ea3 th\u1ebf n\u00e0o, nh\u01b0ng trong T\u00f9y Th\u01b0 v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 7, \u0111o\u1ea1n 82, trang 4, n\u00f3i v\u1ec1 Ch\u00e2n L\u1ea1p ghi r\u1eb1ng: \u201cc\u00f3 h\u01a1n ng\u00e0n th\u1ecb-v\u1ec7 lu\u00f4n lu\u00f4n v\u00f5 trang \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc Ho\u00e0ng cung, m\u1eb7c \u00e1o gi\u00e1p v\u00e0 s\u1eb5n s\u00e0ng chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u\u201d. C\u1ef1u \u0110\u01b0\u1eddng-th\u01b0 v\u00e0o th\u1ebf-k\u1ef7 th\u1eed 10, \u0111o\u1ea1n 197, trang 2 ghi r\u1eb1ng: \u201cc\u00e1c th\u1edbt voi tr\u1eadn c\u1ee7a Ch\u00e2n L\u1ea1p mang tr\u00ean l\u01b0ng m\u1ed9t c\u00e1i th\u00e1p (b\u00e0nh) ch\u1edf b\u1ed1n chi\u1ebfn binh v\u00e0 trang cung t\u00ean).<\/em><\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta thu\u1eadt l\u1ea1i r\u1eb1ng trong tr\u1eadn \u0111\u00e1nh v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam ng\u01b0\u1eddi ta b\u1eaft bu\u1ed9c t\u1ea5t c\u1ea3 d\u00e2n ch\u00fang ph\u1ea3i tham chi\u1ebfn. V\u1edbi m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 chi\u1ebfn thu\u1eadt v\u00e0 chi\u1ebfn l\u01b0\u1ee3c.<br \/><em>( Qua mi\u00eau t\u1ea3 c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3, c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y l\u00e0 qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Ch\u00e2n L\u1ea1p kh\u00f4ng m\u1ea1nh, h\u1ecd \u0111\u00e3 b\u1ecb qu\u00e2n Xi\u00eam, Ch\u0103m-pa \u0111\u00e1nh, th\u1eadm ch\u00ed ph\u1ea3i n\u1ed9p c\u1ed1ng m\u1eadt ng\u01b0\u1eddi cho vua Ch\u0103m-pa)<\/em><\/p>\n<p><strong>QU\u1ed0C CH\u1ee6 XU\u1ea4T NH\u1eacP (\u570b\u4e3b\u51fa\u5165Nh\u00e0 Vua ra, v\u00e0o)<\/strong>\u200bT\u00f4i nghe n\u00f3i r\u1eb1ng d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u c\u00e1c Vua tr\u01b0\u1edbc, d\u1ea5u b\u00e1nh xe c\u1ee7a c\u00e1c Ng\u00e0i kh\u00f4ng bao gi\u1edd in kh\u1ecfi c\u1eeda cung, \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111\u1ec1 \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u01a1p b\u1ea5t tr\u1eafc. T\u00e2n v\u01b0\u01a1ng l\u00e0 r\u1ec3 c\u1ee7a nh\u00e0 Vua tr\u01b0\u1edbc. X\u01b0a kia, Ng\u00e0i gi\u1eef ch\u1ee9c ch\u1ec9 huy qu\u00e2n \u0111\u1ed9i. \u00d4ng cha v\u1ee3\u00a0<em>(b\u1ecb con r\u1ec3 l\u1eadt \u0111\u1ed5)<\/em>\u00a0th\u01b0\u01a1ng con g\u00e1i, \u0111\u1ee9a con g\u00e1i \u0103n c\u1eafp c\u00e2y g\u01b0\u01a1m v\u00e0ng (<em>Prah Khan<\/em>) c\u1ee7a cha \u0111em cho ch\u1ed3ng. Ng\u01b0\u1eddi con ru\u1ed9t sau n\u00e0y kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00ean ng\u00f4i. \u00d4ng ta \u00e2m m\u01b0u chi\u00eau m\u1ed9 qu\u00e2n s\u0129 nh\u01b0ng T\u00e2n v\u01b0\u01a1ng bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eaft ch\u1eb7t ng\u00f3n ch\u00e2n v\u00e0 nh\u1ed1t trong ng\u1ee5c t\u1ed1i (<em>T\u00f9y Th\u01b0 v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 7 c\u00f3 ghi vi\u1ec7c c\u00e1c Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng Ch\u00e2n L\u1ea1p khi l\u00ean ng\u00f4i truy\u1ec1n ch\u1eb7t tay ho\u1eb7c c\u1eaft m\u0169i m\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi em r\u1ed3i \u0111em giam v\u00e0o m\u1ed9t n\u01a1i k\u00edn \u0111\u00e1o cho \u0103n u\u1ed1ng t\u1eed t\u1ebf, nhung kh\u00f4ng giao ph\u00f3 ch\u1ee9c v\u1ee5 n\u00e0o c\u1ea3)<\/em>. Tr\u00ean th\u00e2n th\u1ec3 T\u00e2n v\u01b0\u01a1ng c\u00f3 kh\u1ea3m\u00a0<em>(c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 g\u1eafn v\u00e0o)<\/em>\u00a0m\u1ed9t mi\u1ebfng s\u1eaft thi\u00eang d\u00f9 dao v\u00e0 t\u00ean ch\u1ea1m v\u00e0o c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 g\u00e2y th\u01b0\u01a1ng t\u00edch. Tin ch\u1eafc nh\u01b0 v\u1eady n\u00ean Ng\u00e0i m\u1edbi d\u00e1m ra kh\u1ecfi cung.<br \/>T\u00f4i \u1edf trong n\u01b0\u1edbc h\u01a1n m\u1ed9t n\u0103m v\u00e0 t\u00f4i th\u1ea5y Ng\u00e0i \u0111i ra b\u1ed1n hay n\u0103m l\u1ea7n. Khi nh\u00e0 Vua du h\u00e0nh, qu\u00e2n \u0111\u1ed9i \u0111i \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec3 h\u1ed9 t\u1ed1ng, k\u1ebf \u0111\u1ebfn l\u00e0 c\u1edd c\u1ee7a k\u1ef5 binh, c\u1edd hi\u1ec7u, gi\u00e0n nh\u1ea1c. C\u00e1c th\u1ecb n\u1eef trong cung t\u1eeb ba \u0111\u1ebfn n\u0103m tr\u0103m, m\u1eb7c h\u00e0ng v\u1ea3i th\u00eau c\u00e0nh l\u00e1, d\u1eaft b\u00f4ng tr\u00ean \u0111\u1ea7u t\u00f3c, tay c\u1ea7m \u0111\u00e8n c\u1ea7y, h\u1ecdp th\u00e0nh m\u1ed9t to\u00e1n ri\u00eang, m\u1eb7c d\u00f9 gi\u1eefa ban ng\u00e0y \u0111\u00e8n c\u1ea7y v\u1eabn \u0111\u1ed1t ch\u00e1y. Ti\u1ebfp \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00e1c th\u1ecb n\u1eef b\u01b0ng v\u1eadt d\u1ee5ng c\u1ee7a nh\u00e0 Vua b\u1eb1ng v\u00e0ng, b\u1eb1ng b\u1ea1c, v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 b\u1ed9 \u0111\u1ed3 trang ho\u00e0ng v\u1edbi ki\u1ec1u m\u1eabu h\u1ebft s\u1ee9c \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t m\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00e1ch d\u00f9ng. K\u1ec3 \u0111\u1ebfn c\u00e1c th\u1ecb n\u1eef c\u1ea7m khi\u00ean, v\u00e1c gi\u00e1o l\u00e0 \u0111o\u00e0n canh ph\u00f2ng ri\u00eang bi\u1ec7t trong cung; c\u00e1c th\u1ecb n\u1eef n\u00e0y c\u0169ng h\u1ee3p th\u00e0nh to\u00e1n ri\u00eang. Ti\u1ebfp theo l\u00e0 xe do d\u00ea k\u00e9o, xe ng\u1ef1a t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u trang ho\u00e0ng b\u1eb1ng v\u00e0ng.<br \/>C\u00e1c quan, c\u00e1c v\u1ecb Ho\u00e0ng th\u00e2n \u0111\u1ec1u c\u01b0\u1ee1i voi, tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t qu\u00ed v\u1ecb ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y nh\u1eefng c\u00e2y l\u1ecdng \u0111\u1ecf c\u1ee7a nh\u1eefng b\u1eadc quy\u1ec1n qu\u00ed t\u1eeb xa, nhi\u1ec1u v\u00f4 s\u1ed1.<br \/>Sau c\u00e1c b\u1eadc quy\u1ec1n qu\u00ed l\u00e0 c\u00e1c b\u00e0 v\u1ee3 v\u00e0 cung phi c\u1ee7a nh\u00e0 Vua ng\u1ed3i ki\u1ec7u, ng\u1ed3i xe, c\u01b0\u1ee1i ng\u1ef1a, c\u01b0\u1ee1i voi, c\u00e1c b\u00e0 c\u00f3 h\u01a1n tr\u0103m c\u00e2y l\u1ecdng th\u00eau ch\u1ec9 v\u00e0ng l\u00f3ng l\u00e1nh. Sau qu\u00fd b\u00e0 l\u00e0 nh\u00e0 Vua \u0111\u00fang tr\u00ean l\u01b0ng voi, tay c\u1ea7m g\u01b0\u01a1m b\u00e1u. Ng\u00e0 voi c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ecdc trong bao v\u00e0ng. C\u00f3 h\u01a1n hai ch\u1ee5c c\u00e2y l\u1ecdng tr\u1eafng th\u00eau ch\u1ec9 v\u00e0ng l\u00f3ng l\u00e1nh v\u00e0 c\u00e1n b\u1eb1ng v\u00e0ng. R\u1ea5t nhi\u1ec1u voi \u0111i xung quanh Ng\u00e0i v\u00e0 c\u00f3 th\u00eam to\u00e1n qu\u00e2n l\u00ednh h\u1ed9 v\u1ec7 Ng\u00e0i.<br \/>N\u1ebfu nh\u00e0 Vua \u0111\u1ebfn m\u1ed9t v\u00f9ng l\u00e1ng gi\u1ec1ng, Ng\u00e0i ch\u1ec9 d\u00f9ng ki\u1ec7u v\u00e0ng do c\u00e1c cung n\u1eef khi\u00eang.<br \/>Th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng Ng\u00e0i ra ngo\u00e0i \u0111\u1ec3 vi\u1ebfng ng\u00f4i th\u00e1p v\u00e0ng nh\u1ecf, tr\u01b0\u1edbc th\u00e1p c\u00f3 m\u1ed9t t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt v\u00e0ng. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o tr\u00f4ng th\u1ea5y nh\u00e0 Vua ph\u1ea3i qu\u1ef3 g\u1ed1i v\u00e0 d\u1eadp \u0111\u1ea7u xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t, ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201cTam b\u00e3i\u201d (\u4e09\u7f77,\u00a0<em>phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Khmer, kh\u00f4ng r\u00f5 l\u00e0 g\u00ec<\/em>) n\u1ebfu kh\u00f4ng h\u1ecd s\u1ebd b\u1ecb c\u00e1c \u00f4ng M\u1ea1o S\u1ef1 (\u4e8b\u8005-quan coi vi\u1ec7c nghi l\u1ec5) b\u1eaft m\u00e0 kh\u00f4ng khi n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ef1 do kh\u00f4ng. (nguy\u00ean<em>\u00a0v\u0103n<\/em>\u00a0\u4e0d\u865a\u91cb\u4e5f -s\u1edf c\u1ea7m b\u1ea5t h\u01b0 th\u00edch d\u00e3-\u00a0<em>kh\u00f4ng khi n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ef1 do kh\u00f4ng, kh\u00f4ng hi\u1ec3u \u201ckh\u00f4ng\u201d \u0111\u00e2y l\u00e0 kh\u00f4ng n\u1ed9p ti\u1ec1n ph\u1ea1t, n\u1ed9p h\u1ed1i l\u1ed9 ho\u1eb7c b\u1ecb t\u00f9 t\u1ed9i, v\u00ec t\u00e1c gi\u1ea3 kh\u00f4ng gi\u1ea3i th\u00edch r\u00f5 r\u00e0ng)<\/em>\u00a0M\u1ed7i ng\u00e0y, nh\u00e0 Vua thi\u1ebft tri\u1ec1u hai l\u1ea7n \u0111\u1ec1 x\u00e9t \u0111o\u00e1n c\u00e1c vi\u1ec7c qu\u1ed1c gia. Kh\u00f4ng c\u00f3 gi\u1ea5y t\u1edd, c\u00f4ng v\u0103n quy \u0111\u1ecbnh. C\u00f4ng ch\u1ee9c ho\u1eb7c d\u00e2n ch\u00fang mu\u1ed1n tri\u1ec1u ki\u1ebfn nh\u00e0 Vua \u0111\u1ec1u ng\u1ed3i d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t ch\u1edd. M\u1ed9t l\u00e1t, ng\u01b0\u1eddi ta nghe m\u1ed9t \u0111i\u1ec7u nh\u1ea1c v\u0103ng v\u1eb3ng trong cung v\u00e0 \u1edf ngo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ta li\u1ec1n th\u1ed3i v\u1ecf \u1ed1c\u00a0<em>( \u0111i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y, d\u00f9 \u0111\u1ea1o Ph\u1eadt \u0111\u00e3 r\u1ea5t th\u1ecbnh h\u00e0nh, nh\u01b0ng \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9 Gi\u00e1o v\u1eabn r\u1ea5t m\u1ea1nh, c\u00e1c tu s\u0129 B\u00e0 La M\u00f4n \u1edf trong tri\u1ec1u th\u1ed5i v\u1ecf \u1ed1c khi Vua ng\u1ef1 ra ngai v\u00e0ng ho\u1eb7c trong c\u00e1c bu\u1ed5i l\u1ec5 l\u1edbn)<\/em>\u00a0nh\u01b0 \u0111\u00f3n ch\u00e0o nh\u00e0 Vua.<br \/>T\u00f4i nghe n\u00f3i r\u1eb1ng nh\u00e0 Vua ch\u1ec9 ng\u1ed3i tr\u00ean m\u1ed9t c\u00e1i ki\u1ec7u v\u00e0ng \u0111\u1ebfn \u0111\u00f3. Ng\u00e0i d\u1eebng l\u1ea1i c\u00e1ch xa ch\u00fang t\u00f4i. L\u00e1t sau, ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y hai cung n\u1eef \u0111\u01b0a ng\u00f3n tay thon nh\u1ecf v\u00e9n m\u00e0n, v\u00e0 nh\u00e0 Vua tay c\u1ea7m g\u01b0\u01a1m xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u0111\u1ee9ng trong c\u1eeda s\u1ed5 v\u00e0ng. C\u00e1c quan v\u00e0 d\u00e2n ch\u00fang ch\u1eafp tay, d\u1eadp \u0111\u1ea7u xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t. Khi ti\u1ebfng v\u1ecf \u1ed1c ng\u01b0ng th\u1ed5i, h\u1ed9 m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec1 ng\u1ea9ng l\u00ean. Li\u1ec1n khi \u1ea5y, nh\u00e0 Vup ng\u1ed3i xu\u1ed1ng. N\u01a1i Ng\u00e0i ng\u1ed3i c\u00f3 m\u1ed9t mi\u1ebfng da s\u01b0 t\u1eed l\u00e0 b\u1ea3o v\u1eadt c\u1ee7a Ho\u00e0ng tri\u1ec1u truy\u1ec1n l\u1ea1i. Khi c\u00e1c vi\u1ec7c th\u01b0\u01a1ng ngh\u1ecb ch\u1ea5m d\u1ee9t, nh\u00e0 Vua tr\u1edf v\u1ec1 cung, hai cung n\u1eef b\u1ecf m\u00e0n xu\u1ed1ng, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng d\u1eady. Theo \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y r\u1eb1ng m\u1eb7c d\u1ea7u l\u00e0 m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc man di, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i kh\u00f4ng bi\u1ebft th\u1ebf n\u00e0o l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecb Qu\u1ed1c v\u01b0\u01a1ng\u00a0<em>(nguy\u00ean v\u0103n\u00a0<\/em>\u4ee5\u6b64\u89c0\u4e4b\uff0c\u5247\u96d6\u883b\u8c8a\u4e4b\u90a6\uff0c\u672a\u5617\u4e0d\u77e5\u6709\u541b\u4e5f -d\u0129 th\u1eed quan chi t\u1eafc tuy man, m\u1ecbch chi ban, v\u1ecb th\u01b0\u1eddng b\u1ea5t tri h\u1eefu qu\u00e2n d\u00e3- ngh\u0129a l\u00e0:\u00a0<em>c\u1ee9 th\u1eed m\u00e0 coi th\u00ec m\u1eb7c d\u1ea7u l\u00e0 m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc man di c\u0169ng v\u1eabn bi\u1ebft c\u00f3 Vua).<\/em><\/p>\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\">\n<p>V\u00e0i h\u00ecnh \u1ea3nh minh h\u1ecda cho sinh \u0111\u1ed9ng c\u1ee5 \u1ea1, cho \u1ea5n b\u1ea3n xu\u1ea5t b\u1ea3n n\u0103m 2001 t\u1ea1i Trung Qu\u1ed1c.<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407776-d72db63510e91b3aec12a248b54fd3ea.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<p>Ho\u00e0ng Gia Ch\u00e2n L\u1ea1p, tranh v\u1ebd c\u1ee7a h\u1ecda s\u0129 B\u1eafc Tri\u1ec1u Ti\u00ean, cho l\u1ea7n xu\u1ea5t b\u1ea3n 2001 c\u1ee7a TQ:<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407783-3d8b820cc8a1056502faf032e1e98240.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<p>Qu\u00e2n Ch\u0103m-pa t\u1ea5n c\u00f4ng Ch\u00e2n L\u1ea1p, tranh c\u1ee7a h\u1ecda s\u0129 B\u1eaec Tri\u1ec1u Ti\u00ean, cho l\u1ea7n xu\u1ea5t b\u1ea3n 2001<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407789-a7655e4b015c4931c932dee6254019bd.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<p>Cu\u1ed9c s\u1ed1ng Ch\u00e2n L\u1ea1p m\u00e0 Chu \u0110\u1ea1t Quan \u0111\u00e3 m\u00f4 t\u1ea3, tranh c\u1ee7a h\u1ecda s\u0129 B\u1eafc Tri\u1ec1u Ti\u00ean, cho l\u1ea7n xu\u1ea5t b\u1ea3n 2001<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407790-c2ed9786ee1815a4ae14a043ba92c9a9.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407791-c1d0c5ea0a8206bb893c091d947fe7b8.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407794-a7d028fc258c96aa19906ef04cf7e78b.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407795-96f45d2f748acc955494da2ee6f19450.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407796-3d4be9d84c86e59d9ac5a0ee6e75434b.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407798-a9d14c83dfc5f71205ab1e130e14c423.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407807-8293d02a8cb0f22a46925110952b00e7.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407808-c468174a95451be6da62163e9d637128.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407816-324a91d5d3367b5b1ee8895a1bd1b7e3.jpg\" alt=\"\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407837-04da7d74022d9673ef26d508796e53c5.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407927-292ebf68352c390c1096e5d23cd9d7d9.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4407\/4407928-079beff13c6b2c16e8b84a881db60d93.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408514-fbaa8abbc13da4674a0a10cb9b85412e.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408520-0801c6e6b08b6ad89ef0bf5aa777bd6e.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408524-bf265877bef074fba2181b41c966f438.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<p>B\u1ea3n \u0111\u1ed3 h\u00e0nh tr\u00ecnh c\u1ee7a c\u1ee5 Chu \u0110\u1ea1t Quan t\u1eeb TQ sang Ch\u00e2n L\u1ea1p:<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408560-79a973da105b5fb77de28d3481d6f646.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408561-dddd283548d7f17047c886b824fb3d1b.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<p>Ch\u00e2n dung t\u00e1c gi\u1ea3, c\u1ee5 Chu \u0110\u1ea1t quan, r\u1ea5t \u0111\u00fang trang ph\u1ee5c th\u1eddi nh\u00e0 Nguy\u00ean<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408567-ceab50d299f455f45033194bd1783846.jpg\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.otofun.net\/upload\/v7\/images\/4408\/4408568-ce7ef26df5fc67db8fcfbde595404a62.png\" alt=\"\" style=\"width:690px;height:auto\"><\/figure>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ngu\u1ed3n: https:\/\/www.otofun.net\/threads\/dich-sach-co-chan-lap-phong-tho-ky.1677149\/ B\u1ea3n ch\u1eef H\u00e1n: https:\/\/zh.wikisource.org\/wiki\/%E7%9C%9F%E8%87%98%E9%A2%A8%E5%9C%9F%E8%A8%98 B\u1ea3n ch\u1eef H\u00e1n tr\u00ean ctext: https:\/\/ctext.org\/wiki.pl?if=gb&amp;res=764938 doctor76: Nh\u00e2n d\u1ecbp \u0111ang r\u1ea3nh, xin \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1edbi thi\u1ec7u v\u1edbi c\u00e1c c\u1ee5 b\u1ea3n d\u1ecbch s\u00e1ch c\u1ed5: Ch\u00e2n L\u1ea1p Phong Th\u1ed5 K\u00fd, \u0111\u00e2y l\u00e0 cu\u1ed1n s\u00e1ch \u0111\u00e3 c\u00f3 tu\u1ed5i \u0111\u1eddi h\u01a1n 800 n\u0103m.N\u0103m 1295, theo l\u1ec7nh c\u1ee7a vua Nguy\u00ean Th\u00e0nh T\u00f4ng, m\u1ed9t \u0111o\u00e0n s\u1ee9 &hellip; <a href=\"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/2025\/04\/24\/chan-lap-phong-tho-ky-doctor76-dich\/\" class=\"more-link\">\u0110\u1ecdc ti\u1ebfp <span class=\"screen-reader-text\">Ch\u00e2n L\u1ea1p Phong Th\u1ed5 K\u00fd \u2013 doctor76 d\u1ecbch<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[116],"tags":[],"class_list":["post-949","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-chan-lap-phong-tho-ky"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/949","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=949"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/949\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=949"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=949"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiki.nguoianphu.com\/diadanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=949"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}