Cá Vàng cùng với Lê Ngọc Quốc và 2 người khác.
Yêu thích ·25 Tháng 7 lúc 15:06 ·
CHỢ TÂN AN (CHỢ GIỮA) Ở CẦN THƠ
(Cập nhật ngày 20/7/2025)
Tân An vốn là tên thôn. Theo Gia Định thành thông chí 1820 (Quyển 3: Cương vực chí), “Tân An thôn” 新安村 là 1 trong số 37 thôn, điếm (xóm) thuộc huyện Vĩnh Định (chưa chia tổng), phủ Định Viễn, trấn Vĩnh Thanh, thành Gia Định. Vì trong số 37 thôn, thuộc huyện Vĩnh Định có một số thôn mới lập (“thủy lập” 始立), thí dụ như thôn Bình Trung mới lập, Bình Lâm mới lập, Bình Đức mới lập, Mỹ Phước mới lập…, nên chúng tôi phỏng đoán thôn Tân An được thành lập trước năm 1816.
Năm 1832, tỉnh An Giang được thành lập. Theo địa bạ lập năm 1836 (năm Minh Mạng thứ 17), thôn Tân An thuộc tổng Định Bảo, huyện Vĩnh Định, phủ Tân Thành, tỉnh An Giang. Lúc đó thôn Tân An gồm 2 xứ “Cần Thơ Tả” 芹苴左 và “Cần Thơ Hữu” 芹苴右; đông giáp địa phận thôn Đông Phú (tổng Định An), tây giáp địa phận thôn Thới Bình và giáp địa phận thôn Bình Thủy (tổng Định Thới), nam giáp địa phận 2 thôn Thường Thạnh và Nhơn Ái, bắc giáp sông. (Xứ Cần Thơ Tả và xứ Cần Thơ Hữu có thể hiểu là khu vực bên bờ trái rạch Cần Thơ và khu vực bên bờ phải rạch Cần Thơ. Bắc giáp sông có thể hiểu là bắc giáp sông Hậu).
Năm 1839, thôn Tân An, tổng Định Bảo đổi thuộc huyện Phong Phú, phủ Tuy Biên, tỉnh An Giang. Huyện trị Phong Phú đặt tại thôn Tân An.
Ngày 19 tháng 11 năm Tự Đức thứ 5 (nhằm ngày 8/1/1953 dương lịch), vua Tự Đức ban “Sắc Bổn Cảnh Thành Hoàng”. Trong Sắc ghi địa danh hành chính là “Phong Phú huyện Tân An thôn” 豊富縣新安村.
Theo ghi nhận của Quốc sử quán triều Nguyễn, trong Đại Nam nhất thống chí (tỉnh An Giang), mục “Thị điếm” 巿店, trong huyện Phong Phú có 3 chợ (“thị” 巿) sau đây (lời dịch của Nguyễn Tạo 1959):
“Chợ Thái An Đông 泰安東巿. Ở gần sông Ô-môn huyện Phong-phú.
Chợ Tân An 新安巿. Ở gần bến sông Bình Thủy huyện trị Phong-phú.
Chợ Sưu 螋巿. Ở bến sông Cần-thơ huyện trị Phong-phú.” (tr.70)
3 chợ nêu trên, trong mục “Chợ và quán”, Phạm Trọng Điềm 2006 dịch (Đào Duy Anh hiệu đính) như thế này:
“Chợ Thái An Đông: ở huyện Phong Phú, gần sông Ô Môn.
Chợ Tân An: ở lị sở huyện Phong Phú, gần sông Bình Thủy.
Chợ Cần Thơ: ở lị sở huyện Phong Phú, gần sông Cần Thơ (tr.223)
Về huyện trị Phong Phú, Nguyễn Tạo 1959 dịch như sau:
“Huyện-trị Phong-phú 豊富縣治. Chu vi 50 trượng, trồng rào tre, ở địa phận thôn Tân-an. Nguyên trước là huyện trị Vĩnh-định, nay dùng làm huyện trị P.P.” (tr.44)
Còn Phạm Trọng Điềm 2006 thì dịch là:
“Lị sở huyện Phong Phú: chu vi 50 trượng, rào bằng chông chà, ở địa phận thôn Tân An. Trước kia là lị sở cũ của huyện Vĩnh Định, nay làm lị sở huyện này.” (tr.193)
Có lẽ Nguyễn Tạo 1959 và Phạm Trọng Điềm 2006 dùng 2 bản chữ Hán Đại Nam nhất thống chí khác nhau nên chợ thứ 3, người trước dịch là “Chợ Sưu” và chép thêm chữ Hán là “螋巿” (Sưu thị), còn người sau thì dịch là “Chợ Cần Thơ”.
Về chợ thứ 2, tức chợ Tân An, tuy lời dịch hơi khác nhau, nhưng cả hai đều cho biết chợ này ở huyện trị Phong Phú (lị sở huyện Phong Phú) và ở gần bến sông (hoặc gần sông) Bình Thủy. Vì huyện trị Phong Phú đặt trong địa bàn thôn Tân An nên chợ Tân An, theo chúng tôi, cũng nằm trong địa bàn thôn Tân An (thôn này ở 2 bên bờ sông/ rạch Cần Thơ), tức không thể gần sông/ rạch Bình Thủy được. Vả lại, sông/ rạch Bình Thủy nằm trong địa bàn thôn Bình Thủy, mà thôn này chẳng những không phải là nơi đặt huyện trị (lị sở) của huyện Phong Phú mà nó còn nằm cách thôn Tân An bởi thôn Thới Bình (thôn này ở 2 bên bờ sông/ rạch Cái Khế).
Cũng theo chúng tôi, chợ Tân An nói trên nằm bên bờ trái sông/ rạch Cần Thơ (không phải sông/ rạch Bình Thủy), và chợ này từng được gọi là “Chợ Giữa”.
Chúng tôi chưa biết tên gọi “Chợ Giữa” xuất hiện từ năm nào, chỉ thấy tên chợ “Tan-an” được ghi nhận trong các cuốn Niên giám Nam Kỳ (Annuaire de la Cochinchine) năm 1870, 1871, 1874 (thiếu các cuốn nằm 1872, 1873, 1875). Đến cuốn Niên giám Nam Kỳ năm 1876[2], tên chợ đang xét được in là “Tan-an (Gho-giua)” (tr.171). Như vậy, trễ lắm là vào năm 1876, tên gọi “Chợ Giữa” đã xuất hiện.
Lúc đó làng Tân An có 2 chợ: chợ Cần Thơ và chợ Tân An (chợ Giữa). Có thuyết cho rằng, vì chợ Tân An nằm ở khoảng giữa chợ Cần Thơ và chợ Cái Răng (làng Thường Thạnh) nên chợ Tân An được gọi là Chợ Giữa.
Có lẽ do chợ Cần Thơ (thuộc làng Tân An) là nơi đặt lỵ sở của hạt thanh tra Cần Thơ, hạt tham biện Cần Thơ nên chợ này càng ngày càng phát triển, còn chợ Tân An (Chợ Giữa) (cũng thuộc làng Tân An) lại nằm trong khoảng giữa chợ Cần Thơ và chợ Cái Răng (cũng từng được chọn làm nơi đặt lỵ sở của hạt thanh tra Trà Ôn) nên Chợ Giữa không phát triển được và càng ngày càng mất đi vị thế quan trọng. Cụ thể là các tác giả cuốn Lịch Annam thông dụng trong Nam Kỳ 1889, chỉ ghi nhận “Chợ Cần-thơ, làng Tân-an, tổng Định-bảo” (tr.199), còn chợ “Tân An (Chợ Giữa)”, cũng thuộc làng Tân An, tổng Định Bảo, thì không được nêu tên.
Cũng may là “Chơ Dua” (tức Chợ Giữa bị viết sai chánh tả) được ghi nhận trên Bản đồ địa hình hạt Cần Thơ 1890 (Plan topographique de l’arrondissement de Can Tho 1890).
Trong cuốn Cần Thơ xưa và nay (Nxb Cánh Bằng, 1966), mục Sự-tích đình thần Tân-An (thị trấn Cần Thơ), tác giả Huỳnh Minh kể rằng: “…khoảng năm Canh-thìn 1880[2], ngôi đình đầu tiên được thiết-lập hẳn-hoi tại Chợ Giữa, cách thị-trấn Cần-thơ trên ba cây số ngàn.” (tr.139).
Chúng tôi không biết vào năm 1966 (năm xuất bản cuốn Cần Thơ xưa và nay) “Chợ Giữa” đó còn tồn tại hay không. Dù sau đi nữa, nhờ lời kể chuyện của Huỳnh Minh mà chúng ta có thể phỏng đoán Chợ Giữa cách thị trấn Cần Thơ khoảng hơn 3 km.
Về tên gọi và vị trí Chợ Giữa, trong bài Địa danh Tân An ở Cần Thơ (in trong cuốn Dấu xưa Cần Thơ, Nxb Văn học, Quý II-2025), tác giả Đăng Huỳnh cho biết: “…Chợ Giữa là tên gọi khác của chợ Tân An (không phải chợ Tân An bây giờ). Địa danh Chợ Giữa khoảng đoạn chợ Tầm Vu hiện hữu, thuộc phường Hưng Lợi.” (tr.40).
Từ 1/7/2025, phường Hưng Lợi bị sáp nhập vào phường Tân An.
———-
[1] Trong cuốn Annuaire de la Cochinchine pour l’année 1876 (Niên giám Nam Kỳ 1876) ghi: “Arrondissement de Tra-on. Chef-lieu: Cantho.” (tr.170) (Hạt tham biện Trà Ôn. Lỵ sở: Cần Thơ). Trong cuốn Địa chí hành chính các tỉnh Nam Kỳ thời Pháp thuộc (1859-1954) của Nguyễn Đình Tư có câu này: “Nghị định ngày 23-2-1876 dời lỵ sở hạt Thanh biện Trà Ôn đến chợ Cần Thơ, nên đổi tên thành hạt Tham biện Cần Thơ [BOCF năm 1876, ký hiệu J.1037] (tr.156). Như vậy, rất có thể cuốn Niên giám Nam Kỳ 1876 được in vào khoảng đầu năm 1876, lúc đó hạt tham biện Trà Ôn đã dời lỵ sở đến chợ Cần Thơ rồi nhưng tên hạt tham biện Trà Ôn chưa đổi gọi là hạt tham biện Cần Thơ theo Nghị định ngày 23-2-1876.
[2] Trong Bảng Di Tích Lịch Sử Đình Thần Tân An có câu: “Đình thần Tân An được xây cất vào năm 1880 (năm Canh Thìn) tại chợ Giữa, làng Tân An, tổng Định Bảo, quận Châu Thành, tỉnh Cần Thơ.” Lời này cần xét lại vì: vào năm 1880, làng Tân An, tổng Định Bảo thuộc hạt tham biện Cần Thơ (Arrondissement de Can-tho). Đến đầu năm 1910, hạt tham biện Cần Thơ mới đổi thành tỉnh Cần Thơ (Province de Can-tho). Còn quận Châu Thành, theo Nguyễn Đình Tư, được thành lập vào năm 1913 (Sđd, tr.170), nhưng theo chúng tôi, quận Châu Thành được thành lập vào khoảng 1910-1911 vì trong cuốn Annuaire Général de l’Indochine 1911 (Partie Administrative) có câu: “…Dô-quang-Tru, phu de 2e classe, chargé des cantons d’An-truong et Dinh-bao.” (tr.299) (Do-quang-Tru, phủ hạng nhì, cai quản 2 tổng An Trường và Định Bảo).
