Đào Thái Sơn

特别关注 ·2天前2天 ·

ĐỊA DANH BÌNH THANH – GÒ BẮP – TRONG SỰ KIỆN NGUYỄN CƯ TRINH ĐƯA NGƯỜI CHĂM HỒI HƯƠNG.

Bình Thanh – Gò Bắp – là một địa danh cổ có liên quan đến sự kiện lịch sử Nguyễn Cư Trinh đưa 5000 người Côn Man về nước. Sự kiện ấy xảy ra vào năm 1755, đến nay gần 300 năm. Vậy Bình Thanh – Gò Bắp ở vị trí nào trên bản đồ Nam Bộ nói chung và Tây Ninh nói riêng ? Trong bài viết ngắn này chúng tôi xin đưa vài cứ liệu lịch sử như sau.

Sự kiện nói trên, sách Gia Định Thành thông chí của Trịnh Hoài Đức có chép như sau: “Mùa xuân năm thứ 18, Ất Hợi (1755) (Lê Hiển Tông niên hiệu Cảnh Hưng thứ 16, Đại Thanh Càn Long thứ 20), đại binh của Thiện Chính hầu đã về trước ở đồn Mỹ Tho, rồi lệnh cho người Côn Man Thuận Thành phải bỏ vùng Ca Khâm (Kha Khom) đem hết bộ lạc xe cộ xuống đồn trú ở Bình Thanh (nay là Gò Bắp), tinh tráng hơn vạn người, khi đến đất Vô Tà Ân liền bị hơn một vạn binh của Cao Miên thừa cơ tập kích…” (sđd, trang 113, Lý Việt Dũng dịch – NXB Tổng hợp Đồng Nai – 2006). Và cũng ở phần nội dung này, dịch giả Lý Việt Dũng có chú thích như sau: “Nguyên văn chỗ này có bản chép Gò Bắp ( 𣔟 hay 𥟼 ). Có bản chép Gò Chua (墥珠). Nguyễn Tạo ghi là Gò Vấp chưa đúng, gây hiểu nhầm Gò Vấp ở Gia Định, trong khi Gò Bắp ở đây thuộc Tây Ninh ngày nay. Có người chép là Gò Vầu e không ổn, vì không thấy tự điển Nôm nào có chữ Vầu cả. Cả hai cuốn tự điển chữ Nôm của Yonosuke Takeuchi và Vũ Văn Kính đều ghi là bắp, chữ 𣔟 cũng còn viết là 𥟼 ”.

Riêng bản Gia Định Thành thông chí do Phạm Hoàng Quân dịch thì ông chú thích như sau: “Bình Thanh (平清), Gò Bắp (塸𣔟), phỏng định là khu vực xã Bình Thạnh, huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh. Hiệu khám, chữ Bắp, bản SEI, bản R.258, bản VSH đều chép là “𣔟 ” (bắp); riêng bản VHN chép là “ 珠” (châu)” (chú thích số 79, trang 448).

Theo những cứ liệu trên thì địa danh Bình Thanh còn có tên Nôm là Gò Bắp. Vậy Bình Thanh – Gò Bắp giờ ở chỗ nào trên địa phận Tây Ninh (trước khi sáp nhập) ? Bình Thanh vốn là tên một thôn làng thời Gia Long thuộc tổng Bình Cách. Theo Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ của Nguyễn Đình Tư cho biết về tổng Bình Cách như sau: “Tổng thuộc huyện Thuận An, phủ Tân Bình, trấn Phiên An triều Gia Long với 33 xã thôn phường (trong đó có thôn Bình Thanh)…năm Minh Mạng thứ 13 chia làm hai tổng: Bình Cách Thượng và Bình Cách Trung”. Cũng trong quyển từ điển này cho biết Bình Cách Thượng có 16 xã thôn, Bình Cách Trung có 24 xã thôn. Như vậy so với tổng Bình Cách lập hồi đầu bản triều thì năm 1832 (Minh Mạng thứ 13) giảm đi 03 thôn, trong đó có thôn Bình Thanh.

Về không gian địa lý thì huyện Thuận An xưa được Trịnh Hoài Đức chép như sau: “Phía đông giáo sông Xá Hương (Vàm Cỏ Đông); Tây giáp rừng hoang thuộc nguồn Quang Hóa (Trảng Bàng), phủ Tầm Đuông của Cao Miên; Nam giáp sông cái Hưng Hòa thuộc trấn Định Tường, ngược theo dòng Bát Chiên là đến thủ sở đạo Tuyên Oai; Bắc giáp cửa sông Xá Hương, đi lên là sông Thuận An, ngòi Miễn Mộ rồi giáp chằm lớn ở núi Bà Đinh (Bà Đen)” (Gia Định Thành thông chí, trang 131, Lý Việt Dũng dịch). Như vậy, huyện Thuận An xưa bao gồm phần đất rất lớn từ Long An qua Trảng Bàng, Gò Dầu và lên tận huyện Châu Thành đến núi Bà Đen hiện nay. Riêng về tổng Bình Cách thì “ Phía đông giáp ngã ba Nước Mặn cửa sông Rạch Chanh của tổng Thuận Đạo, Tây giáp nguồn Quang Hóa, chằm lớn núi Bà Đinh (Đen) và phủ Tầm Đuông của Cao Miên; Nam giáp Thuộc Lãng sông Tra Giang của trấn Định Tường; Bắc giáp sông Đôi Ma (Song Ma), dọc theo sông Thuận An đến ngòi Miễn Mộ”(Gia Định Thành thông chí, trang 131, Lý Việt Dũng dịch). Qua phần trích này, ta thấy tổng Bình Cách có một phần lớn là trên đất Tây Ninh hiện nay. Bên cạnh đó, trong danh sách 33 thôn làng của tổng Bình Cách có các địa danh quen thuộc của Tây Ninh mãi còn đến bây giờ như Cẩm Giang Tây, Long Tuyền, Thạnh Đức, Bình Tịnh, Thái Bình Thượng, Thanh Phước….

Trở lại địa danh Bình Thanh, ta có thể khẳng định rằng Bình Thanh hoàn toàn không phải là xã Bình Thạnh của huyện Trảng Bàng trước đây. Bởi xã Bình Thạnh xưa kia là vùng đất người Khmer cư trú có tên là Phum Prey Chêt, nghĩa là làng rừng chuối. Mãi sau này, người Pháp phân định lại biên giới giữa Việt Nam và Camphuchia và cắt hẳn tỉnh Svay Riêng giao cho Camphuchia quản lý thì người Khmer ở Prey Chêt mới di cư dần qua Svay Riêng, để phần đất này cho người Việt ở. Và địa danh Bình Thạnh cũng chỉ mới xuất hiện chính thức vào năm 1903 mà thôi, tức là sau khi lập tỉnh Tây Ninh ba năm.

Nếu dựa vào thời gian lập phủ Tân Bình năm 1808 thì thôn Bình Thanh chỉ tồn tại chỉ khoảng 25 năm, bởi vì năm Minh Mạng thứ 13 (1832) tách tổng Bình Cách thành Bình Cách Thượng và Bình Cách Trung thì thôn Bình Thanh đã bị giải thể. Nhưng may mắn là còn địa danh Nôm dân gian vẫn lưu giữ là Gò Bắp.

Gò Bắp còn gọi là Xóm Bắp thuộc Gò Dầu Hạ, tức là huyện Gò Dầu của Tây Ninh xưa kia. Đầu tiên, Gò Bắp nằm trong làng Thanh Phước thuộc về tổng Mỹ Ninh, huyện Quang Hóa, phủ Tây Ninh. Tới thời Pháp thuộc thì thuộc về Hạt thanh tra Tây Ninh, Quang Hóa, Trảng Bàng. Từ năm 1876 thuộc về Hạt tham biện Tây Ninh.

Từ năm 1877 thì tách một phần đất Thanh Phước để lập làng Phước Thạnh (福盛). Đầu năm 1900, hạt tham biện Tây Ninh đổi thành tỉnh Tây Ninh. Trong khoảng 1902- 1903, quận Trảng Bàng được thành lập gồm 4 tổng: Giai Hóa, Hàm Ninh Hạ, Mỹ Ninh Triêm Hóa. Lúc đó 2 làng Thanh Phước và Phước Thạnh thuộc tổng Mỹ Ninh, quận Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh.

Ngày 26 tháng 9 năm 1981, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 93-HĐBT năm 1981 về việc phân vạch địa giới một số xã thuộc tỉnh Tây Ninh. Theo đó, thành lập xã Phước Đông từ ấp Phước Đức của xã Phước Thạnh và các ấp Cây Trắc, Suối Cao của xã Thanh Phước. Lúc bấy giờ Thanh Phước đã không còn nguyên dạng diện tích như ban đầu, mà đã bị chia cắt thành các đơn vị hành chính khác.

Riêng Thanh Phước thuộc về quận Gò Dầu Hạ chính thức từ năm 1956, nhưng đến năm 1959 chế độ VNCH chia Tây Ninh ra làm bốn quận là Phú Khương, Phước Ninh, Hiếu Thiện và Khiêm Hanh thì Thanh Phước lại thuộc về quận Hiếu Thiện. Năm 1963 thì tách một phần đất của xã Thanh Phước để lập Thị trấn Gò Dầu, lúc bấy giờ Gò Bắp thuộc về Thị trấn Gò Dầu. Một năm sau đó thì Thanh Phước lại thuộc về tổng Thanh Bình của quận Khiêm Hanh. Sau 1975 thì Thanh Phước trở về với huyện Gò Dầu như ban đầu, nhưng Gò Bắp đã chuyển qua đơn vị hành chính khác đó là Thị trấn Gò Dầu. Ngày 16 tháng 6 năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1682/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Tây Ninh năm 2025, theo đó, sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Gia Bình của Thị xã Trảng Bàng trước đây cùng với Thị trấn Gò Dầu và xã Thanh Phước thành phường mới có tên gọi là phường Gò Dầu. Và cho tới thời điểm gần nhất, Gò Bắp thuộc về phường Gò Dầu, địa bàn chủ yếu nằm ở khu phố Thanh Bình, ven các con đường Trường Chinh, Hùng Vương, Nguyễn Kim cách chợ Gò Dầu chừng 1km.

Trở lại phần trích ở trên “Có bản chép Gò Chua (墥珠)… Có người chép là Gò Vầu e không ổn” thì cũng cần nên xét lại. Gò Chua có khả năng là Gò Chùa, Gò Vầu có khả năng là Gò Dầu…do chữ Nôm bị chép sai. Bởi các địa danh Gò Chùa, Gò Dầu, Gò Bắp đều là các địa danh dân gian có từ rất lâu đời ở khu vực này cả.

Tóm lại, 270 năm qua từ sự kiện Nguyễn Cư Trinh rước 5000 người Chăm quy hồi cố thổ thì địa danh Bình Thanh – Gò Bắp đã xuất hiện trong sử sách. Nhưng trải qua bao dâu bể, vật đổi sao dời, Bình Thanh đã lui vào quá khứ, may mắn dân gian còn lưu lại Gò Bắp cho tới ngày nay. Sở dĩ Thiện Chính Hầu lệnh cho người Côn Man về ở Bình Thanh – Gò Bắp là cũng có ý trấn giữ biên giới bên kia dòng Vàm Cỏ Đông, tức là phần đất còn nhiều tranh chấp An Thạnh – Bến Cầu – Mộc Bài – Gò Dầu Thượng bây giờ, nhưng Nguyễn Cư Trinh lại đưa người Côn Man về định cư về chân núi Bà Đen là có ý sâu xa hơn trong kế hoạch “Dĩ Man công Man”. Sự kiện lịch sử này đã ngủ vùi gần ba thế kỷ, Bình Thanh mất, nhưng Gò Bắp còn coi như một di tích cho hậu thế ngàn sau.

ĐÀO THÁI SƠN