Đào Thái Sơn

DƯỚI MÁI ĐÌNH TRUÔNG MÍT

Xứ Dương Minh Châu là xứ của truông, hiện nay vẫn còn được gọi chẳng hạn như Truông Bình Linh, Truông Chà Là , Truông Mít. Trong ba địa danh vừa kể trên thì có lẽ Truông Mít là xưa nhất, địa danh này từng có mặt trên bản đồ Nam Bộ năm 1872, thuộc về Hàm Ninh Thượng tổng.

Theo Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ của Nguyễn Đình Tư thì Truông Mít với tư cách là xã sau năm 1975, nhưng thực tế thì xóm Truông Mít có từ xa xưa. Truông là con đường cắt qua rừng, mít là cây mít nài, địa danh này có từ thời Nhà Nguyễn khi những bước chân đi khai mở con đường Sứ (đường tỉnh 784 – 782 ngày nay). Con đường này xuyên cắt qua các khu rừng như rừng mít nài, rừng bình linh, rừng chà là, bởi vậy mới hình thành địa danh có yếu tố “truông” kèm theo.

Nếu lấy mốc thời Nhà Nguyễn lập phủ Tây Ninh thì xóm Truông Mít được hình thành khoảng trên dưới hai trăm năm. Năm 1941 nơi đây chính là làng Thuận Lợi, tách ra từ làng Đôn Thuận. Nhưng đến năm 1943 thì lại thuộc về tổng Triêm Hóa, sau năm 1975 thì giải thể xã Thuận Lợi và lập xã Truông Mít cho tới ngày nay. Nhưng nếu khảo sát kỹ hơn thì vùng đất này đã có người ở từ thời hậu Óc Eo. Bằng chứng là di chỉ khảo cổ tìm thấy trên gò đất đình Truông Mít ngày nay. Đó là ngôi tháp đã bị sụp đổ hoàn toàn chỉ còn lại nền móng và gạch vỡ. Theo kết quả nghiên cứu thì ngôi tháp này có cùng niên đại với tháp Bình Thạnh, Chót Mạt…tức là khoảng thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ XII. Nhưng cần lưu ý một điều rằng sau khi Phù Nam bị xóa sổ, Thủy Chân Lạp suy vong thì vùng Tây Ninh nói chung và Truông Mít nói riêng hoang hóa tới mấy trăm năm, cho tới cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII thì mới định hình các xóm dân cư trở lại. Ngôi đình Truông Mít là một chứng nhân cho những lưu dân đi mở cõi thời đó.

Đình Truông Mít còn có tên khác là đình Trạng Bảy. Vậy Trạng Bảy là ai? Theo tài liệu ghi tại ngôi đình thì Trạng Bảy tên thật là “Phan Văn Mật, ông sinh 1762 trong một gia đình nông dân nghèo ở xã An Tịnh huyện Trảng Bàng tỉnh Tây Ninh. Năm lên 18 tuổi cha mẹ mất nên ông di chuyển về vùng đất Truông Mít để khai phá đất hoang mà lập nghiệp. Đến năm 20 tuổi ông theo quan đại thần Huỳnh Công Giản để đánh giặc Miên. Trong một trận quyết chiến tại Trà Vong năm 1782 ông bị thương và được đưa về Truông Mít để điều trị sau đó mất tại đây vào năm 1826. Thi thể của ông được bà con nhân dân trong làng chôn cất tại làng Truông Mít và được thờ trong ngôi miếu mà trước đây đã thờ quan đại thần Huỳnh Công Giản. Nhân dân kể lại từ “Trạng Bảy” là do sự tín ngưỡng của người dân nơi đây dùng đặt tên cho ông Phan Văn Mật. Về sau nhân dân trong làng Truông Mít thường gọi thần đình Truông Mít là ông Trạng Bảy, được nhân dân kính trọng và tôn thờ…”.

Như vậy tiền thân của ngôi đình Truông Mít là miếu thờ Quan lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản, về sau mới thờ thêm ông Phan Văn Mật. Và ngày nay Trạng Bảy – Phan Văn Mật được xem là thần thành hoàng của đình thần Truông Mít. Có thể nói, đây ngôi đình duy nhất ở Tây Ninh thờ một binh sỹ dưới trướng của Huỳnh Công Giản. Nhưng chi tiết ghi ông sinh ra ở xã An Tịnh vào năm 1762 là có vấn đề. Vì làng An Tịnh được thành lập vào năm Minh Mạng XIX, tức là năm 1838. Vậy vào năm 1762 lấy đâu ra xã An Tịnh! Vấn đề nữa là ông bị thương năm 1782 (lúc 20 tuổi), nhưng ông mất vào năm 1826 (64 tuổi), tức là ông mất do tuổi già sau đó 44 năm, chứ không phải bị thương chiến trận mà mất, vì vậy ghi “1782 ông bị thương và được đưa về Truông Mít để điều trị sau đó mất tại đây vào năm 1826. Thi thể của ông được bà con nhân dân trong làng chôn cất tại làng Truông Mít” là chưa hợp lý cho lắm.

Hiện nay, đình thần Truông Mít tọa lạc tại ấp Thuận An xã Truông Mít, cách đường 784 khoảng 200m. Đình được xây dựng trên một gò đất cao so với khu vực xung quanh. Khuôn viên ngôi đình rộng khoảng 16.000m2, với tổng thể kiến trúc theo hình chữ Nhị, gồm hai lớp nhà song song. Trước đình có nhà khách lợp mái tôn. Trước và sau sân đình còn có những miễu nhỏ thờ Quan Thánh, Thổ Địa và Ông Hổ…Trong khuôn viên sân đình có nhiều cây rừng lâu năm rất mát mẽ và thanh tịnh. Mặt chính của đình quay về hướng đông, phía trước có một bàu nước khá lớn, người dân gọi là Bàu Dinh (dinh trong dinh thờ). Bàu Dinh này có cùng thời với ngôi tháp đã sụp đổ, nó tượng trưng cho biển sữa trong tín ngưỡng Bà la môn giáo cổ xưa. Hằng năm, vào hai ngày 15 và 16 tháng 3 âm lịch, người dân Truông Mít đều tổ chức lễ hội Kỳ yên tại đình để tưởng nhớ ông Phan Văn Mật và những anh hùng liệt sĩ nơi đây.

Có thể nói đình Truông Mít và đình Bình Thạnh có hai điểm tương đồng. Đó là hai ngôi đình này đều tọa lạc trên gò đất cổ, phía trước có bàu nước và là kiến trúc mới xây chồng lên phế tích tháp Bà la môn của văn hóa Óc Eo. Nếu như cạnh bên đình Bình Thạnh, ngôi tháp Prey Prasath còn khá nguyên vẹn, được trùng tu bảo vệ cẩn thận thì ngôi tháp ở khuôn viên đình Truông Mít đã không còn nữa từ rất lâu. Nhưng ít nhiều cho thấy vùng Truông Mít xưa xa đã từng có dân cư sinh sống, thậm chí còn là một trung tâm văn hóa tín ngưỡng từ ngàn năm trước.

Trở lại đình Truông Mít là đi lại trên con đường Sứ xưa thời cha ông đi khai hoang mở cõi. Đứng dưới mái đình là trở về với một quá khứ xa, nơi tiếp nối dòng chảy tâm linh của hai nền văn hóa. Một điều đặc biệt ở đình Truông Mít mà các ngôi đình khác ở Tây Ninh không có được đó là vị thần tôn thờ ở đây vốn là binh sỹ của Quan Lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản. Trước là miếu, sau là đình, binh và tướng đều được tưởng nhớ ở nơi đây.

ĐÀO THÁI SƠN